plik

Witajcie

w Wersji 2.0

V Witajcie w Wersji 2.0\ Napisano dziesiątki książek poświęconych

cyfrowemu światu i setki poradników, jak zarobić miliony w Interne

cie. Sama przyczyniam się do takich publikacji, wydając biuletyn

„Release 1.0" dla branży komputerowo-software'owej. Niewiele jed

nak uwagi poświęcono nam jako obywatelom, prawodawcom

i uczestnikom internetowej wspólnoty.

Tak jak niegdyś Ameryka, tak teraz Internet tworzony jest przez

członków społeczności. Z technicznego punktu widzenia Internet to

środek łączności, składający się z linii i węzłów komunikacyjnych,

powiązanych tak zwanym protokołem internetowym. Za pomocą ka

tegorii właściwych projektowaniu i architekturze da się go opisać ja

ko budynek. Natomiast Sieć, dla odmiany, okazuje się potencjalną

przestrzenią, w której możemy zamieszkać. W jej skład wchodzą,

poza Internetem, również i inne sieci oraz przyłączone do nich kom

putery w sieciach komercyjnych, takich jak America Online, także

sieci korporacyjne i bezpłatna usługa pocztowa Juno, z której korzy

sta moja macocha, korespondując z krewnymi w Stanach Zjednoczo

nych i w Niemczech. Ponadto do Sieci należą wszyscy ludzie, wszyst

kie kultury i społeczności, które w niej żyją. Jak w każdym domu, i tu

panują pewne zwyczaje, istnieją również normy, których powinni

śmy przestrzegać, nawet jeśli nikt nas do tego nie zmusza.

Dzięki Sieci możemy wziąć własne sprawy we własne ręce, spoj

rzeć ponownie na naszą rolę w lokalnych wspólnotach i w społe

czeństwie globalnym; możemy z odpowiedzialnością sterować wła

snym losem, kształcić dzieci, prowadzić uczciwe interesy oraz

tworzyć wspólnie z innymi obywatelami zasady, zgodnie z którymi

chcielibyśmy postępować. Nie aspiruję do tego, by wskazywać do

kładnie, jak powinny brzmieć te zasady. Niektóre z nich mają zasięg

lokalny, inne - globalny, gdyż Sieć nie jest przecież jedną budowlą,

lecz środowiskiem złożonym z tysięcy małych domów rodzinnych

i wspólnot, które same się tworzą, określają i projektują.

Pomysł na życie w epoce cyfrowej

W książce tej zamierzam przekazać nieco własnych spostrzeżeń na

temat bogactwa i potencjalnych możliwości Sieci. Bez tajemnic, bez

technicznego żargonu przedstawię Sieć jako miejsce, gdzie ludzie się

spotykają, robią interesy, dowiadują się wielu rzeczy, tworzą zespoły,

plotkują... Nie wszystkie możliwości oferowane przez Sieć istnieją

w tak zwanej realnej rzeczywistości. W Internecie każdy może opu

blikować tekst, który zostanie przeczytany w wielu krajach; dziecko

napisze do prezydenta; węgierski handlowiec znajdzie chińskiego

klienta. Sieć to przede wszystkim dom wielu ludzi.

Naszym wspólnym zadaniem jest stworzenie czegoś lepszego, niż

zrobiliśmy to dotychczas w fizycznym świecie. Sieć posiada wyjątko

we zalety: znika w niej wiele problemów logistycznych związanych

z czasem i przestrzenią; informacja przepływa szybciej; rynek działa

efektywniej. Jak to wykorzystać, projektując świat bardziej otwarty,

bardziej dla wszystkich dostępny, po prostu dobre miejsce do życia?

Co może być, co być powinno?

Procesy, o których piszę, właśnie się dokonują. Pewne z nich są nie

uniknione; inne - nie. Część z nich może się okazać całkiem realna.

Nie wystarczy zamknąć oczy i wypowiadać życzenia - musimy zro

bić więcej. By zjawiska te wydały nam się bardziej rzeczywiste,

sporo napisałam o życiu w Sieci, o społecznościach i instytucjach,

jakie w niej stworzymy. Niektóre podane przeze mnie przykłady są

realne, inne - zaledwie prawdopodobne. Przedstawione tu scena

riusze to zarówno prognozy - spełnią się, jeśli wszystko odpowied

nio zrobimy - jak i zakładane cele. Zawsze zaznaczałam, co mam

na myśli.

Opisuję to, co może zaistnieć, jeżeli zachowamy podstawowe za

sady: wolność wyboru, wolność słowa, uczciwość, jawność. Wolny

rynek sam potrafi wiele stworzyć, jeśli mu się nie przeszkadza; mu

simy jednak przestrzegać zarówno tradycyjnych (ziemskich), jak

i sieciowych norm, by rynek działał prawidłowo. Potrzebna nam jest

również uczciwość i wspaniałomyślność.

Niezbędni są tu również pozytywni bohaterowie - Wy wszyscy -

aktywni twórcy nowego świata. Nawet najlepiej zaprojektowany

system po pewnym czasie kostnieje lub zostaje zepsuty przez tych,

którzy czerpią z niego największe korzyści. Jedyną gwarancją stałej

wolności są uparci ludzie patrzący władzy na ręce. System sam tego

nie zrobi. To zależy od Was.

Wiesz więcej, niż sądzisz

Sieć to moje życie. Korzystam z niej, komunikując się ze znajomy

mi. Jestem od niej zależna zawodowo - o niej głównie piszę, roz

mawiam, prowadzę konsultacje, inwestuję w firmy związane z Sie

cią i w Stanach Zjednoczonych, i w Europie Wschodniej. Nigdy

jednak nie prowadziłam nad nią badań - po prostu zaczęłam się nią

posługiwać i w miarę potrzeb odkrywałam oferowane przez nią

możliwości.

Będziecie korzystać z Sieci na swój sposób, pewnie nawet już

z niej korzystacie. Możecie nie tylko odwiedzać ten nowy świat

i w nim przebywać, lecz również rozumieć go i kształtować - w tym

chciałabym Wam pomóc. Możecie dołączyć do już istniejących

wspólnot lub tworzyć nowe.

W świecie, gdzie żyją ludzie, powstają konflikty: między prywat

nością danej osoby a prawem innych ludzi do informacji, między roz

maitymi kulturami, między interesem pracodawcy a preferencjami

pracownika. Żeby je rozwiązać, potrzebna jest odpowiednia perspek-

tywa i zdrowy rozsądek. Napięć nie rozładujemy jednak, przyjmując

z góry jakieś abstrakcyjne normy. Nawet mając duże doświadczenie

w dziedzinie funkcjonowania społeczeństw i systemów prawnych,

potrzebujemy sędziów i przysięgłych, nowych regulacji prawnych

i poprawek do dawnych przepisów, wolnych, otwartych mediów,

które poinformują o zjawiskach oraz rozpowszechnią nowe idee

i opinie. Nie zbudujemy systemu doskonałego, ale nic w tym złego,

jeśli tylko gotowi jesteśmy wyciągać wnioski z naszych błędów.

Natura ludzka a Sieć

Pragnęłabym przede wszystkim wyjaśnić, że Sieć spowoduje głębo

kie zmiany w naszych ludzkich instytucjach, lecz nie w ludzkiej na

turze. Wszystko, co odgrywa rolę w Sieci, stanie się udziałem ludzi,

którzy odczuwają przecież głód i zmęczenie, miłość i zazdrość, każ

dego dnia potrzebują pożywienia, by utrzymać ciało i umysł w do

brej kondycji, ludzi z krwi i kości, nie zaś elektronicznych istot.

Sieć nie wtrąci nas w sterylny, cyfrowy krajobraz. Wykorzystując

ją, wzbogacamy nasz intelekt i osobowość, lecz nie zmieniamy na

szych podstawowych cech - mogą tego dokonać inżynieria gene

tyczna i biotechnologie, lecz ja się tym na szczęście teraz nie zajmu

ję. Sieć to miejsce, gdzie natura i różnorodność ludzi traktowane

będą z szacunkiem... pod warunkiem że wszystko dobrze urządzimy.

Ponieważ dostępna jest w niej tak wielka ilość informacji, przekazy

wanych w formie multimedialnej, taka obfitość poglądów, ludzie

nauczą się bardziej cenić kontakt z drugim człowiekiem i będą go

poszukiwali w Sieci, podobnie jak poszukują go w innych środo

wiskach.

Wersja X.X

Już sam tytuł tej książki sugeruje elastyczność i gotowość uczenia

się na błędach. Firmy software'owe, wypuszczając pierwszą handlo

wą mutację nowego produktu, opatrują ją określeniem Wersja 1.0,

poprzedzają ją zaś wersje testowe 0.5, 0.8, 0.9, 0.91, 0.92. Świeży

produkt ucieleśnia marzenia twórców; wiążą się z nim nowe pomy

sły i nadzieja, że jest doskonały.

Zwykle po kilku miesiącach firma wypuszcza Wersję 1.1, z której

usunięto nie dostrzeżone wcześniej błędy i słabości.

Jeśli program odniesie rynkowy sukces, mniej więcej po roku uka

zuje się Wersja 2.0, gruntownie przerobiona przez doświadczonych

programistów, korzystających z informacji pochodzących od tysięcy

krytycznych użytkowników. Wersja 2.0 ma być już doskonała, lecz

zwykle po kilku miesiącach pojawia się Wersja 2.1.

Przedstawiam tu Wersję 2.0, kwintesencję wieloletnich publika

cji w wydawanym przeze mnie biuletynie „Release 1.0" (Wersja

1.0) oraz reakcji czytelników, a ponadto wiele nowych pomysłów,

które nie trafiły do czasopisma. Moja pierwotna wizja cyberprze

strzeni prezentowana w „Release 1.0" była optymistyczna i być

może nieco naiwna. Nowa wizja oparta jest na doświadczeniach

i głębiej przemyślana, nie mam jednak złudzeń, że będzie potrzeb

na Wersja 2.1, wydanie kieszonkowe, a na horyzoncie rysuje się

Wersja 3.0.

Interes narodowy

Obecnie Internet jest bardzo amerykański, ale ta sytuacja ulegnie

stopniowej zmianie, w miarę jak przyłącza się doń coraz więcej ludzi

z innych państw. Pewną zagadką jest to subtelne wzajemne oddzia

ływanie amerykańskiej kultury i kultury Internetu. Czy Sieć bardzo

zmienia ludzi, którzy z niej korzystają? Czy ludzie bardzo zmieniają

Sieć? Czy panująca w Sieci wolność to wpływ amerykańskiego du

cha, czy też jest to cecha samego Internetu?

Wypowiadam się nie jako Amerykanka, lecz jako członkini wie

lu społeczności. Niektóre z nich znajdują się poza Stanami Zjedno

czonymi, zwłaszcza na rynku komputerowym w Rosji. Jedną z za

let Sieci jest to, że pozwala ona na równoległe uczestniczenie

w życiu rozmaitych grup w różnych miejscach kuli ziemskiej. Choć

więc jestem obywatelką Ameryki i cechuje mnie typowy amery

kański pragmatyzm, idealizm, życzliwość i otwartość, mam na

dzieję, że moje słowa będą zrozumiałe na całym świecie. Sieć nie

jest własnością żadnego państwa ani grupy ludzi. Sieć nie jest glo

balną wioską, lecz środowiskiem, w którym mogą rozkwitać liczne

wioski.

Dlaczego Sieć jest ważna?

Sieć nie jest jakimś tajemniczym, niezależnym bytem. Jest ważna,

gdyż ludzie wykorzystują ją do komunikacji, prowadzenia interesów,

wymiany poglądów. To skuteczny środek zaprezentowania lokalnych

rynków w szerszym świecie oraz ich integracji z globalną gospodar

ką. Powszechna dostępność dwukierunkowej łączności elektronicz

nej zmieni nasze życie. Ograniczy władzę rządów centralnych, środ

ków masowego przekazu, wielkich korporacji. Już teraz Sieć

zmniejsza odległości, przekracza granice państw Działa w czasie

rzeczywistym, lecz umożliwia łatwą łączność ludziom z różnych

stref czasowych, bez telefonicznych trzasków i przekłamań, bez nie

czytelnych czy błędnie dostarczonych faksów. Ten środek łączności

musi jednak współistnieć z systemem państwowym, musi funkcjo

nować w ramach kultury, języka oraz ograniczeń istniejącej infra

struktury technicznej, która ma praktyczny wpływ na jego rozpo

wszechnienie.

Cyberprzestrzeń to nowy świat o niebywałej efektywności, lecz

również pole działania dla terrorystów, manipulatorów, kłamców

i ludzi występnych. Tradycyjne instytucje rządowe nie potrafią w za

sadzie regulować tych procesów, tym większą rolę musi więc odgry

wać głos wolnych obywateli Sieci kontrolujących ją od wewnątrz.

Sieć daje każdemu człowiekowi niesamowitą siłę. Jego głos może

dotrzeć do całego świata, każdy może tu wyszukać niemal dowolną

informację, ale również natrafić na kłamstwa i poufne wiadomości

na temat przyjaciół i obcych; oszuści, osoby wykorzystujące dzieci,

rozmaici złoczyńcy znajdą tu swe potencjalne ofiary. Jednostka ma

większą możliwość egzekwowania własnych praw lub ich naduży

wania, lecz musi zarazem wziąć większą odpowiedzialność za skutki

swych działań.

Nie tylko handel

„Internet działa bez tarcia" - stwierdził Bill Gates, mając na myśli

warunki, jakie stwarza Internet dla rozwoju efektywnego rynku. On

sam świetnie wie, że produkt, taki jak na przykład Netscape, staje

się wszędzie obecny, jeśli rozpowszechni się go bezpłatnie, a produ

cent prawie nie ponosi przy tym żadnych kosztów. Jednak „bez tar

cia" oznacza nie tylko efektywnie działający rynek, lecz również

brak tarć, do jakich jesteśmy przyzwyczajeni w codziennym życiu.

To „tarcia" zapobiegają temu, by sąsiedzkie plotki szły za nami, gdy

przeprowadzamy się do innego miasta; dzięki „tarciom" nie zalewa

nas niepotrzebna poczta; nieproszeni goście nie wkraczają w nasze

życie; poszczególne kultury mieszczą się w określonych granicach,

a ludzie dbają o własną reputację; codzienne życie nabiera różnych

odcieni, ludzie postrzegają się wzajemnie w określony sposób. Rze

czy bliskie oddzielone są od rzeczy dalszych nieokreśloną granicą,

której przekroczenie wymaga wysiłku.

Brak tarcia w Internecie powoduje, że nie możemy zdać się na tra

dycyjne sposoby rozwiązywania sprzeczności między prawami jed

nostek przez zwykłe wyciszenie konfliktu. Gdy zostanie naruszona

czyjaś prywatność, skutki mogą sięgać bardzo daleko. Każdy może

sprawdzić, jaką opinię wyraziliśmy ostatnio w komitecie rodziciel

skim miejscowej szkoły albo podczas dyskusji miłośników kotów.

Wolność słowa nie ogranicza się do najbliższych sąsiadów, poczekal

ni czy lokalnej gazetki - obecnie obejmuje całą kulę ziemską. Oszust

może szukać ofiary na całym świecie i spotkać ludzi, którzy nie znają

jego sztuczek, nie zetknęli się nawet ze sprzedażą wysyłkową. Sama

dostaję czasami osobiste przesyłki z Europy Wschodniej w odpowie

dzi na automatycznie rozsyłane zaproszenia na organizowane prze

ze mnie doroczne konferencje.

Co więcej, filtrując informacje, ludzie mogą sprawić, że to co bli

skie, stanie się dalekie; mogą odrzucać fakty nie pasujące do ich wi

zji świata. Nie spotykają się z „tarciem" rzeczywistości za każdym

razem, gdy przechodzą na drugą stronę ulicy czy otwierają gazetę.

Decentralizacja a fragmentacja

Najważniejszą cechą struktury Sieci jest decentralizacja. Łączność

odbywa się bez pośrednictwa centrum. Ludzie często mylą to z de

mokracją. A demokracja jest tam, gdzie rządzi większość, nawet jeśli

wybiera ona komunistycznego prezydenta lub dyktatora. Decentrali

zacja natomiast ma miejsce wówczas, gdy duże społeczności podzie

lone są na małe grupy. W niektórych grupach może panować zasada

większości, w innych - konsensusu, a w jeszcze innych reguiy może

ustalać komercyjny dostawca usługi lub dyktator. Sieć ma tę zaletę,

że ludzie, którym reguły danej społeczności nie odpowiadają, mogą

ją opuścić.

Warto podkreślić, że choć Sieć można wykorzystywać w dobrym

i w złym celu - jak zresztą większość potężnych narzędzi - jest ona

jednak niesymetryczna, gdyż daje siłę słabym. Podważa panowanie

władz centralnych, bez względu na to, czy są dobre czy złe, i pomaga

współdziałać rozproszonym grupom - również niezależnie od tego,

czy są dobre czy złe. Innymi słowy, stanowi mizerne narzędzie pro

pagandy, lecz zarazem doskonały środek konspiracji.

Decentralizacja objawia dogłębną, destabilizującą moc. Wpływa

nie tylko na rządy, lecz również na biznes, środki przekazu, system

opieki zdrowotnej, organizacje religijne i cały establishment. Sieć

zmienia równowagę sił między dużymi i bogatymi a małymi i bied

nymi państwami, oferując obywatelom i firmom jednakowe szanse,

bez zwracania uwagi na tradycyjne granice.

Narusza również układ sił między firmami; traci zatem na znacze

niu produkcja masowa i związane z tym zyski, w większej cenie niż

jednolitość jest różnorodność. Analitycy rynku i inwestorzy zastana

wiają się, kto zastąpi Microsoft - tak jak Microsoft zastąpił IBM -

w dziedzinie ustalania standardów przemysłu informatycznego. Od

powiedź brzmi: nikt. Zniknie model przemysłu, skupionego wokół

jednego lidera, na rzecz zdecentralizowanego rynku.

Sieć zmieni również układ sił między pracodawcami a zatrudnio

nymi, którym łatwiej będzie znaleźć nową pracę na płynnym rynku;

między mediami a odbiorcami, którzy nie tylko mogą teraz bezpo

średnio odpowiedzieć nadawcy, lecz również rozmawiać między so

bą; tym samym zmienia się układ sił między handlowcami a klienta

mi. Dzięki nowym narzędziom poszczególne osoby mogą teraz stać

się nawet niewielkimi producentami.

Użytkownicy Sieci - oraz przedstawiciele świata biznesu - docho

dzą jednak do wniosku, że automatyczna samoorganizacja syste

mów zdecentralizowanych nie zawsze prowadzi do pożądanych re

zultatów. Ma to miejsce jedynie wówczas, gdy zasady są dobre,

a uczestnicy gry uczciwi. Wiele systemów złożonych z małych nieza

leżnych jednostek nie wykazuje tendencji do samoorganizacji, popa

da w chaos i zamiera. Poszczególne czynniki potrzebują środowiska,

w którym mogłyby efektywnie współdziałać i w którym znalazłyby

dość pożywienia - w przeciwnym wypadku brną w ślepą uliczkę

i ponoszą porażkę. Porównajmy trzy giełdy w Czechach - żadna

z nich nie jest ani otwarta, ani dość duża, by przyciągnąć znaczący

kapitał - z Warszawską Giełdą Papierów Wartościowych, będącą

wzorem otwartości i przejrzystości, dzięki czemu rozkwita i przycią

ga nowych, liczących się inwestorów.

Można się posłużyć również innym przykładem. Wyobraźmy sobie

przyjęcie, na którym się nie pojawia osobistość znająca wszystkich

zaproszonych, a goście stoją i nie wiedzą, co mają robić. Rozkwit spo

łeczności w subtelny sposób zależy od ludzi i panującej atmosfery, nie

zaś od środków technicznych. Możemy się pocieszyć, że z chwilą za

niku jakiejś grupy w Internecie nie pojawiają się wymarłe dzielnice,

a dotychczasowi członkowie mogą sobie pójść gdzie indziej.

Wyzwanie

Sieć globalna, lecz zdecentralizowana, jest ze swej natury ponad

narodowa. Aby rozwijała się w niej przedsiębiorczość, zaś społeczeń

stwo rozkwitało, a przestępcy nie uniknęli ręki sprawiedliwości, wy

starczy powszechnie przestrzegać kilku podstawowych zasad. Nie

zbędna jest również uczciwość, otwartość, odpowiedzialność i stała

troska o dobre imię.

Jednak Sieć umożliwia istnienie samookreślających się wspólnot,

ustanawiających własne prawa, jeśli tylko nie szkodzą one ludziom

spoza danej grupy To społeczne prawodawstwo ma w istocie więk

szą władzę moralną niż przepisy niejednego państwa, gdyż przyna

leżność do grup w Sieci jest dobrowolna, w każdej chwili można je

opuścić. Wspólnoty powinny znaleźć sposób na to, by członkowie

wnosili swój wkład do rozwoju grupy i nie występowali z niej, znie

chęceni pierwszymi trudnościami. Niektóre z tych społeczności wy

magają płacenia składki, dla innych dostateczne spoiwo stanowią

wspólne zainteresowania. Wiele funkcji, powierzonych agendom

rządowym, zostanie częściowo sprywatyzowanych, na przykład

przeciwdziałanie oszustwom, organizacja oświaty, rozstrzyganie

sporów, prowadzenie rejestrów.

Wyzwaniem dla nas wszystkich jest stworzenie w Sieci wielu pra

widłowo funkcjonujących wspólnot i zaproponowanie dobrych za

sad postępowania w przestrzeni publicznej, by większe systemy po

trafiły się samoorganizować i sprawnie działać. Prawodawstwo to

zadanie nie tylko parlamentów i rządów. Wszyscy możemy ustano

wić własne reguły, wprowadzając jakąś usługę sieciową albo współ

tworząc normy postępowania w miejscu pracy Każda osoba oferują

ca usługę lub jakiś produkt, głosująca w komitecie rodzicielskim czy

dyskutująca z szefem na temat strategii firmy, jest prawodawcą. Jak

uczynić świat lepszym dla siebie, swych dzieci, przyjaciół, rodziny?

Od nas samych zależy odpowiedź na to pytanie i realizacja wyzna

czonego celu.

Interakcja

Książka ta jest samodzielną publikacją, ale również odsyła do światowej

pajęczyny WWW, gdzie informacje są stale aktualizowane, oraz do Sieci,
dzięki której możecie komunikować się z ludźmi. Zamieściłam więc
w niej listę adresów internetowych {URL - Universat Resource Locator)
wielu osób, firm, organizacji i materiałów źródłowych wspomnianych
w tekście. Znajdują się na końcu książki wraz z indeksem. W ten sposób
możecie poszerzyć i aktualizować informacje na tematy omówione
w książce. By osiągnąć prawdziwą interakcję, proszę o przesyłanie ko
mentarzy, uwag krytycznych, przykładów, opinii pod adres

edy-

son@eoventure.com lub na stronę http://www.Reiease2-0.com. Niektóre

z nich zamieszczę w witrynie i włączę do

Wersji 2.1 - mającego się

wkrótce ukazać wydania tej książki w miękkiej okładce.

Jak wpadłam na

pomysł napisania tej

książki i polubiłam

wolny rynek

książce tej często podkreślam, jak ważna jest otwartość

i ujawnianie naszych źródeł, przekonań i żywotnych interesów, win

na więc jestem czytelnikom wyjaśnienie, co zadecydowało o mych

obecnych poglądach.

Nigdy nie sądziłam, że zajmę się kiedyś techniką. Oboje moi rodzi

ce byli uczonymi, nie przerażała mnie więc technika, ale chciałam

zostać pisarką. Lubiłam czytać i pisać. Jako ośmiolatka wydawałam

nawet swoją gazetkę „Dyson Gazette". Ograniczała się ona do tema

tyki lokalnej, a całe wyposażenie techniczne składało się z długopisu

i kalki.

Byłam typowym dzieckiem tamtego pokolenia, z jedynym wyjąt

kiem - w domu nie mieliśmy telewizora. Wyrastałam w cieplarnia

nym środowisku akademickim w Princeton, skupionym wokół Insti-

tute for Advanced Studies (Instytut Badań Zaawansowanych); kolacje

jadali u nas laureaci Nagrody Nobla. Lekceważąco odnosiłam się do

świata komercji. Moje pierwsze poważne zajęcie nie było komercyj

ne: pracowałam jako pomocnica w bibliotece publicznej. Gdy mia

łam czternaście lat, odkryłam, że większość ludzi nie ma dziesięcio-

tygodniowych wakacji. Oczywiście, wiedziałam, że w lecie nadal

przychodzi listonosz, ale sądziłam, że to zastępstwo - w szkole rów

nież mieliśmy zastępstwa.

Jak poznałam Juana i Alice

Kiedy wstąpiłam na Uniwersytet Harvarda, wcale nie zbliżyłam się

do rzeczywistości końca lat sześćdziesiątych. Większość czasu spę

dzałam nie na wykładach, lecz w redakcji „Harvard Crimson", co

dziennej gazety uniwersyteckiej. Na pierwszym roku ubiegałam się

o miejsce w zespole; z zamiłowania pisywałam artykuły, a dla pie

niędzy robiłam korektę. Bardzo lubię urządzenia elektroniczne, lecz

uwielbiałam również stare ołowiane czcionki, odgłos drgającego

budynku, gdy codziennie po północy ruszały maszyny rotacyjne,

oschłych linotypistów, którzy z lekceważeniem odnosili się do nas,

dzieci z elitarnej uczelni. Odwieczni wrogowie „Crimson" znajdo

wali się w magazynie satyrycznym „Harvard Lampoon". W tamtych

czasach nie przyjmowano do tego pisma dziewcząt, ale pozwalano

im się kręcić po redakcji, jeśli były miłe i niezbyt aroganckie. Lubi

łam spędzać tam czas. Członkowie zespołu byli zabawniejsi niż po

ważni przyszli dziennikarze z „Crimson". Przez dłuższy czas nie

mogłam się zorientować, kto to jest Juan i Alice. Widywałam kar

teczki: „Juan i Alice, nie zostawiajcie w lodówce obiadów od Tom-

my'ego", „Juan i Alice, myjcie po sobie talerze". To typowe dla colle

ge^, że istotna część naszych zainteresowań krążyła wokół

jedzenia, nie do przecenienia była zwłaszcza rola miejscowej gar-

kuchni „U Tommy'ego". Zrozumiałam wreszcie, że Juan i Alice ozna

cza „każdy i wszyscy"*. Odtąd gdy potrzebuję archetypicznych po

staci, przywołuję tamte osoby. Spotkacie je w tej książce.

Pomysłodawcom z „Harvard Lampoon" należą się więc serdeczne

podziękowania.

* Imiona te, wymówione po hiszpańsku i angielsku dają, odpowiednio, an

gielskie i niemieckie one i alles (przyp. tłum.).

Jak poznałam rynek

Podobnie jak moim kolegom z „Crimson" (ci z „Lampoon" okazywali

się większymi elitarystami), bliski mi był prawdziwy liberalizm. Są

dziłam, że rząd jest bezlitosny, gdyż nie otacza opieką ubogich. Czyż

nie po to płacimy podatki? Czułam, że jeśli chcę zmienić świat, po

winnam studiować ekonomię, a nie nauki polityczne. Licencjat robi

łam więc z ekonomii, uczyłam się o podaży, popycie i równowadze

rynkowej. Na wolnym rynku ceny się dostosują i popyt zrównoważy

podaż. Jeśli prowadziłoby to do niesprawiedliwości, wkroczy rząd

i wszystko naprawi. Model nie wyjaśniał jednak, jak ten system na

prawdę działa i jak dzięki wolnemu rynkowi uzyskujemy wzrost

i postęp, a nie jedynie równowagę.

Odpowiedź na to pytanie znalazłam później, gdy pracowałam

w miesięczniku „Forbes", najpierw jako redaktor merytoryczny,

a potem dziennikarka. Pismo przeznaczone jest dla biznesmenów

i znane z tego, że fanatycznie popiera jawność oraz prawo inwesto

rów do pełnej wiedzy o firmach. Zamieszczane w nim artykuły poka

zują jednak, że liczby i prawa ekonomiczne to nie jedyne czynniki,

dzięki którym działa wolny rynek. To przede wszystkim ludzie zarzą

dzający firmami decydują o ich losie na szerokim rynku. Praca w re

dakcji była dla mnie prawdziwą szkołą ekonomii. Zamiast przesiady

wać w bibliotece, przygotowywałam wywiady z menedżerami,

dzięki którym wszystko funkcjonowało.

W 1977 roku, znużona biernym przyglądaniem się i dziennikar

stwem, zaczęłam pracować na Wall Street jako analityk giełdowy.

Obserwowałam akcje firm z branży high-tech, przygotowywałam

dla inwestorów prognozy ich rozwoju. Wtedy porzuciłam elektrycz

ną maszynę do pisania, której używałam w „Forbes", i zaczęłam sto

sować edytory tekstu i komputer osobisty (firmy Tandy, jeśli chodzi

o ścisłość). Okazało się, że znacznie łatwiej zrozumieć działanie

przedsiębiorstw, niż przewidzieć ceny akcji. Zainteresowałam się

głębiej funkcjonowaniem firm sektora high-tech i ich produktami,

zwłaszcza że te produkty zaczęły wtedy wpływać na sposób działa

nia biznesu.

Praca na rynku finansowym nauczyła mnie paru rzeczy. Poza fir

mami komputerowymi, zajmowałam się również firmą Federal

Express. Tam poznałam obecnego dyrektora Netscape'a, Jima Barks-

dale'a, wówczas szefa do spraw informatyki FedExu. Oboje nauczyli

śmy się wtedy, jak tworzyć rynek, a nie tylko pojedyncze przedsię

biorstwo, i wiedza ta bardzo nam się przydała.

Opuściłam wreszcie Wall Street i zainteresowałam się bliżej prze

mysłem komputerowym. Dołączyłam do Bena Rosena, inwestującego

w rozwijające się firmy. Przejęłam jego biuletyn „Rosen Electronics

Letter", skierowany do przemysłu elektronicznego, a nie do inwesto

rów w tej dziedzinie. Dla Rosena, byłego analityka giełdowego, który

teraz coraz więcej energii poświęcał inwestowaniu, redagowanie biu

letynu stało się dużym obciążeniem. Nastąpił tu również pewien kon

flikt moralny, gdyż dwie jego inwestycje - Compaą i Lotus - coraz le

piej prosperowały, i pisząc o branży komputerowej, nie można było

ich pomijać. W biurze Bena spotkałam Mitcha Kapora, który zbierał

fundusze na rozwój programu 1-2-3, arkusza kalkulacyjnego dla kom

puterów osobistych, będącego odpowiednikiem pakietu VisiCalc.

Wkrótce Ben został prezesem Compaąu i dyrektorem Lotusa.

Uwolniłam go od poprzednich obowiązków - kupiłam firmę i biule

tyn, którego nazwę nieprzypadkowo zmieniłam na „Release 1.0

(R.E.L)" (Wersja 1.0). Jeden z pierwszych swoich artykułów zamieści

łam po podróży do Bellevue w stanie Waszyngton. Pisałam o nowo

powstającej firmie Microsoft. Stwierdziłam wtedy, że musi ona „stra

cić nieco swego uroku osobistego", by odnieść sukces przy ostrej

konkurencji na rynku oprogramowania.

Dojrzewałam intelektualnie, obserwując rozwój firm Federal

Express, Apple, Compaą, Lotus i Microsoft. To, co się wówczas tam

wydarzyło, niewiele miało wspólnego z ekonomią, a w znacznie

większym stopniu dotyczyło ludzi, planowania strategicznego, reali

zacji zamierzeń. Spółki nie czekały na pomoc rządu. Pozostawione

samym sobie, dokonały cudów.

Stworzyły nie tylko nowe, poszukiwane produkty, lecz również

wykreowały nowe rynki. Wszystko znakomicie działało: rywalizują

ce przedsiębiorstwa stawały się na rynku coraz silniejsze, a słabsze

firmy wypadały z gry. Czarodziejski rynek działał również w intere

sie ludzi: gdy firmy popadały w kłopoty lub były przejmowane, pra

cownicy znajdowali zatrudnienie gdzie indziej, podnosząc przy tym

swe kwalifikacje.

Co to jest rynek?

Co to jest rynek i jaki ma on związek z Internetem? Obecnie panuje ten
dencja - a ja się do niej przychylam - by traktować Internet jako żywe
środowisko, w którym rozwijają się społeczeństwa, wspólnoty i rozmaite
instytucje, a niejako coś konstruowanego, jak na przykład autostrada

informacyjna. W związku z tym używa się przenośni: Sieć jest hodowa

na, odżywiana, nie zaś budowana i montowana. Należy tylko sformuło
wać zasady, by zdrowo rosła. Struktura Sieci kształtuje się dzięki indy
widualnym działaniom, a nie w wyniku ingerencji władzy lub rządu
centralnego. Można to określić jako ewolucję. Uważa się, że ewolucja

jest czymś naturalnym. A rynek to szybsza forma ewolucji.

Chciałabym jednak wyrazić nieco odmienne zdanie, czy też może po

ciągnąć dalej przywołaną metaforę. Po pierwsze, wolny rynek nie jest

tytko formą ewolucji, mechanizmem rozumianym powszechnie jako

przeżywanie najlepiej dostosowanych. Rynek działa według pewnych

zasad i istnieje mechanizm wymuszania, na który w większym lub

mniejszym stopniu wyrażają zgodę wszyscy uczestnicy. Po drugie, do
czego ma się odnosić zasada przetrwania? Do ludzi? Do firm? Do pro
duktów i strategii przedsiębiorstw? I czy rzeczywiście zasada ta dotyczy
najlepiej dostosowanych? A może najlepiej odżywionych?

Zauważmy, że ewolucja jest ślepa. Można to określić jako „samonie-

świadomość". Jej procesy przebiegają niepostrzeżenie. Zwierzęta i roś

liny żyją i giną, w rezultacie następują zmiany ewolucyjne całych ga

tunków - powstawanie, modyfikacja lub wymieranie. „Dobre" geny

przeżywają, wspomagając przetrwanie korzystnych cech - skrzydeł,
oczu, inteligencji. W przemyśle do analogicznych zjawisk, które prze
trwały, należą rozwiązania konstrukcyjne silników, np. V8 czy wysoko
prężnych. Odgrywają one nadal rolę, a nawet się rozprzestrzeniają, mi
mo że znikają konkretne modele czy marki samochodów, w których je
zastosowano.

Wolny rynek jest inny - cechuje go samoświadomość. Widzimy, co

odnosi sukces, a co przegrywa. Jednak tak samo jak przyroda jest zde
centralizowany i dopuszcza niszczenie złych pomysłów.

Firmy i wspólnoty mogą przyswoić dobry pomysł (lub „mem"), z któ

rym się nie urodziły. Memy funkcjonują bardziej jak wirusy niż geny, ca

łe przedsiębiorstwa nie muszą wcale przetrwać (czy zniknąć), by najlep

szy mem upowszechnił się (lub zniknął). Rynek w swojej istocie jest
bardziej lamarckowski niż darwinowski. Posłużę się moim ulubionym
przykładem i przywołam zjawisko błyskawicznego, w ciągu zaledwie pa-

ru miesięcy, upowszechnienia się w bankach pomysłu szybkiej linii łą

czącej kitka bankomatów, zastępującej oddzielne łącza działające z roz
maitymi, nieprzewidywalnymi prędkościami. Linie lotnicze „zaraził"
system centrów dystrybucji - dostarczania pasażerów do większych

miast i rozwożenie ich stamtąd po kraju. W Sieci „zaraźliwe" będą zasa
dy społeczności i metody działania firm. Niektóre grupy czy firmy ope
rujące w Sieci znikną, inne potrafią się zmodyfikować i przejąć memy

od swego otoczenia.

„Memy" - podaję za biologiem Richardem Dawkinsem - to postrze

gane idee jako obiekty, które mają zdolność ewolucji i adaptacji, po
dobnie jak istoty żywe. Najlepsze idee dostosowują się i rozkwitają,

chybione - umierają. Przynajmniej tak utrzymuje teoria. Darwin jest

twórcą znanej teorii ewolucji; Jean Baptiste Lamarck to dziewiętnasto
wieczny uczony francuski, który bez powodzenia usiłował udowodnić,
że skutki zachowań mogą być dziedziczne. Dlatego na przykład żyrafy,
które bardziej wyciągały szyje, miały jakoby mieć potomstwo o dłuż
szych szyjach. Jednak nasze obecne informacje na temat genów (oraz

rynku) sprawiają, że niektóre idee Lamarcka znowu nabierają znaczenia.

Przemysł kwitł bez rozgłosu, bez rządowej interwencji, bez obcią

żeń socjalnych. Komputery osobiste uważano wówczas za nowinkę

dla hobbystów. Informatycy, korzystający z dużych maszyn, trakto

wali pecety jak zabawkę. Wielu ludzi tego pokolenia należało do zre

formowanych działaczy studenckich, dobrze osadzonych w rzeczy

wistości, natomiast branża komputerów osobistych pozostała rajem

niekonwencjonalnego, wolnorynkowego myślenia. Ludzie działający

w tej dziedzinie nie potrafili zrozumieć, dlaczego wszyscy nie odno

szą takiego sukcesu jak oni.

Z wielką przyjemnością pisywałam o Dolinie Krzemowej, miejscu

nieskrępowanej gospodarki, wolności ekonomicznej i postępu tech

nicznego. Obserwując rozwijający się przemysł, ciągle uczyłam się

czegoś nowego. Biuletyn „Release 1.0" skoncentrował się na opro

gramowaniu, gdyż przemysł komputerów osobistych okrzepł, upo

rządkował się i w połowie lat osiemdziesiątych niewiele było nowi

nek w sprzęcie PC, oprócz przewidywań dotyczących popytu

i podaży oraz informacji o nowych produktach.

Tymczasem rynek software'owy stawał się coraz ciekawszy, gdyż

pojawiały się zupełnie nowe produkty: oprogramowanie dla grup ro

boczych i pracy w sieci, sprzyjające zmianom społecznym i technicz

nym. Firmy instalujące oprogramowanie dla grup roboczych - po

przednik obecnych intranetów - musiały uwzględnić takie zjawiska,

jak wzajemne oddziaływania, przebiegi prac, zaufanie współpra

cowników oraz ludzka skłonność do gromadzenia informacji w celu

uzyskania przewagi. Nowe programy wymagały klasyfikowania wie

dzy, a nie jedynie prostej obróbki danych. Z przyjemnością poznawa

łam dawniej matematyczne i logiczne struktury baz danych, ale

nowe systemy były bardziej złożone i jednocześnie bardziej rzeczy

wiste. Wpływały na codzienne życie ludzi.

PC Forum

Jedna z dochodowych form mojej działalności wiązała się z organi

zowaniem dla ludzi z branży komputerowej dorocznej konferencji

PC Forum. Dzięki niej i dzięki wydawaniu biuletynu wiele się uczy

łam. W momencie swego startu, w późnych latach siedemdziesią

tych, ograniczała się ona zaledwie do popołudniowej sesji na Semi-

conductor Forum - konferencji Bena Rosena poświęconej

półprzewodnikom. Zaczęłam się zajmować PC Forum w 1983 roku,

gdy spotkania uzyskały własne oblicze, nadal jednak brały w nich

głównie udział firmy komputerowe, prezentujące się inwestorom.

Miało to być forum spotkań dla przemysłu. Organizowano rozmaite

targi i wystawy sprzętu, na których promowano produkty i starano

się przyciągnąć klientów, lecz my na PC Forum zajmowaliśmy się

problemami przemysłu. Tam właśnie Mitch Kapor starł się z Billem

Gatesem i urodzonym we Francji Philippe'em Kahnem, założycielem

Borland International, pionierskiej firmy software'owej. Tam ludzie

omawiali interesy na brzegu basenu, tam też Software Arts wręczyła

pozew swemu byłemu partnerowi VisiCorp. Ludzie sprzeczali się,

wymieniali informacje, znajdowali nową pracę, nowych partnerów,

zawierali nowe transakcje.

PC Forum było i nadal jest przedsięwzięciem komercyjnym, choć

bardzo przypomina doroczny zjazd absolwentów liceum. Wiele osób

zna się jeszcze sprzed okresu, gdy staliśmy się tymi, którymi teraz je-

steśmy. Jednak około 1989 roku zrobiło się to nieco nużące. Musiałam

wymyślić jakieś nowe przedsięwzięcie, również ze względów komer

cyjnych. Mam obecnie liczną konkurencję piszącą na te tematy.

Teraz wiem, że rynek to nie tylko wzajemne oddziaływanie kupu

jących i sprzedawców - to także konkurencja między sprzedawcami.

Konkurują cenami, ale również różnorodnością oferty, w przyrodzie

odpowiadają temu mechanizmy stymulujące powstawanie nowych

gatunków. Łatwiej dochodzi do wytwarzania różnorodności, gdy

wiemy, co robi konkurencja. Dlatego właśnie jawność jest korzystna

dla wolnego rynku, dla inwestorów i dla klientów.

Cała rzecz polega na tym, by znaleźć nie zajętą niszę. Byłam jedy

ną osobą piszącą do mego biuletynu; nie zależało mi na znalezieniu

kogoś innego, kim musiałabym kierować - nie mogłam więc konku

rować z innymi publikacjami pod względem badawczej głębi. To, co

potrafiłam robić najlepiej, to obserwacja i opis nowych obszarów

Następny etap: Moskwa

Pojechałam oczywiście do Rosji. Zawsze o tym marzyłam, odkąd tyl

ko zaczęłam się uczyć rosyjskiego w szkole. W 1989 roku powstały

tam zupełnie nowe obszary dla mnie i dla Rosjan. Wzięłam ze sobą

pięć książek, między innymi Chaos Jamesa Gleicka, gdzie w sposób

popularny wyjaśniono teorię złożonych procesów i struktur, takich

jak ewolucja, wolny rynek, proces uczenia się. Ponadto zabrałam

ze sobą dwie książki mego ojca - Freemana Dysona, których nigdy

nie miałam czasu przeczytać: Nieskończony we wszystkich kierunkach

(Infinite in Ali Directions.

Harper & Row, 1988) - o ewolucji, życiu,

a pośrednio: o wolnym rynku, oraz Zakłócając Wszechświat (Distur-

bing the Universe.

Basic Books, 1981) - rodzaj autobiografii intelektual

nej, ojciec wyjaśnia w niej przyczyny swojej nieufności wobec

dużych organizacji w przeciwieństwie do zaufania i tolerancji, jaki

mi darzył jednostki, z którymi się stykał. Ojciec stał się nieufny od

czasów drugiej wojny światowej, gdy jako matematyk pracował dla

Dowództwa Lotnictwa Bombowego Royal Air Force. Otóż tragicznie

niski współczynnik przeżycia wśród zestrzelonych załóg spowodo

wany był zbyt wąskimi lukami ewakuacyjnymi samolotów. Członko

wie załogi nie mogli wydostać się przez nie dostatecznie szybko, by

zdążyć otworzyć spadochrony. I RAF, i producenci samolotów zigno

rowali ten problem, dopuszczając do śmierci ludzi.

W Rosji, wzbogacona o nowe, intelektualne horyzonty, zetknęłam

się z nowym światem. Wreszcie mogłam zrozumieć, czym jest wolny

rynek, obserwując, jakie są skutki, gdy go brakuje. Nie było tam kon

kurencji, sprzężenia zwrotnego, specjalizacji, wzrostu, postępu.

Po drugiej wojnie światowej Związek Radziecki zbudował złożoną

machinę przemysłu - bardzo statyczną mimo istnienia wielu rucho

mych części. Niezdolna do postępu, przeciwna ludzkiej naturze, nie

potrafiła dostosować się do nieoczekiwanych zmian. Olbrzymia kon

strukcja stopniowo rdzewiała i już nie dała się naprawić. Poszczegól

ne części psuły się; radziecki system nie umiał ich zreperować, tylko

bezcelowo nakazywał ciągłe powielanie tego samego.

Wszystko się jednak zmieniało. Właśnie odbyły się wybory do Du

my i cały naród w godzinach pracy zamiast zajmować się swoimi za

jęciami, obserwował w telewizji obrady Dumy.

- Nasz rząd ustali ceny wolnorynkowe, tak jak wasz rząd - po

wiedział mi pewien wylewny Rosjanin.

Stało się dla mnie jasne, że za rok czy dwa Rosja, jako wolny kraj,

wkroczy na drogę do dobrobytu. Wolny rynek już zaczynał działać.

Idąc za przykładem drobnych przedsiębiorców zakładających małe re

stauracje czy firmy taksówkowe, znani mi programiści opuszczali pań

stwowe posady, zakładając spółdzielnie z nadzieją, że staną się bogaci.

Zamierzałam pomóc im zrozumieć mechanizmy rynkowe.

- Czym różnicie się od konkurencji? - pytałam często.

- Nie mamy konkurencji - padała odpowiedź.

- A na przykład Iwan czy Wołodia?

- Aaa, oni. Nie są dobrzy. My jesteśmy znacznie lepsi!

Nie potrafili jednak określić, w czym są lepsi. Niewiele o sobie na

wzajem wiedzieli. Klienci zaopatrywali się u ludzi, których znali.

Przedsiębiorcy nie reklamowali swej działalności w obawie przed

rządową interwencją czy coraz potężniejszą mafią.

Informacja przydatna jest bardziej niż pieniądze

Dlaczego nie starać się być lepszym w jakiejś dziedzinie, zamiast

oczerniać konkurencję? - pytałam często. Może warto się z nią spo-

tkać i dowiedzieć się, co robi? Mówiłam gładko o dyferencjacji i spe

cjacji. To naukowe podejście zyskiwało uznanie. Parę lat później ry

nek komputerowy w Rosji rzeczywiście zaczął nieźle funkcjonować.

Firmy reklamują swe produkty i jasno mówią, o co im chodzi. Odby

wają się spotkania przedsiębiorców i wystawy przemysłowe, gdzie

ludzie rozmawiają o wspólnych problemach, dowiadują się, co robi

konkurencja, zapoznają się z nowymi trendami. Klienci instalują

komputery i systemy księgowe, umożliwiające rzeczywiste zarzą

dzanie. Nie mogą sobie pozwolić na wybór dostawców po znajomo

ści lub za łapówki.

Wydawało mi się, że wiem wszystko o wolnym rynku, ale nie zda

wałam sobie sprawy, jak ważna jest informacja, dopóki nie zobaczy

łam rynku bez informacji. Nie chodzi jedynie o system cen, lecz rów

nież o to, kto co robi, kto wygrywa, kto i dlaczego ponosi porażkę.

Dzięki temu, że w Rosji nie było informacji, zrozumiałam, jak istotna

jest jej rola.

Choć wolny rynek działa w oparciu o prawa natury, ale nie jest zu

pełnie taki sam jak przyroda. Znacznie lepiej funkcjonuje, gdy istnie

je na nim informacja. Firmy nie muszą żyć i bezcelowo umierać,

gdyż mogą formować się rozmaite pomysły i wizje.

W Rosji nie ma jeszcze czegoś innego - poprzednio nie zauważa

łam tego elementu systemu; tak było, dopóki się nie przekonałam, co

się dzieje, gdy go brakuje. Chodzi o solidną infrastrukturę prawną,

która wymusza dotrzymywanie umów, uczciwą reklamę i jawność.

Rynek nie potrzebuje skomplikowanych regulacji, jeśli obowiązują

dwie podstawowe zasady: mówienie prawdy i wywiązywanie się

z obietnic.

Istnieją przede wszystkim globalne zasady funkcjonowania rynku,

a działające na nim podmioty lokalne ulepszają jego działania zgodnie

ze swymi szczególnymi życzeniami. Bez tych podstawowych zasad

uczestnicy rynku nie mogliby wyrażać swych własnych preferencji.

Nie sam rynek

Z wyjątkiem branży komputerowej, rynek w Rosji rzeczywiście dzia

ła na tej samej zasadzie co ewolucja. Jest ślepy. Klienci często nie

wiedzą, z kim mają do czynienia, nie wierzą więc obietnicom. Intere

sy prowadzi się krótkoterminowo: nie ma sensu budować dobrego

imienia firmy, skoro i tak ci nie dowierzają.

Ma to liczne ujemne skutki. Pracodawcy i pracownicy nie ufają so

bie nawzajem, nie pracują więc jako zespół. Kradzież z zakładu pra

cy - zwłaszcza państwowego - nie jest uważana za coś nagannego.

Stare radzieckie powiedzenie głosi: „Jeśli nie okradasz państwa,

okradasz rodzinę". Ludzie nie rozumieją, że należy inwestować

w dalszy rozwój firmy, więc uważają dążenie przedsiębiorcy do osią

gania zysku za przejaw eksploatacji.

Powrót z Rosji

W Rosji przejrzałam na oczy. Przez kilka następnych lat postanowi

łam zająć się tamtym regionem. Rynek w Stanach Zjednoczonych

sam rozwijał się świetnie - o wiele bardziej potrzebowano mnie

w Europie Środkowej i Wschodniej. Znałam zasady wolnego rynku

oraz branżę związaną z produkcją komputerów osobistych, więc

miałam stosowne kwalifikacje, by służyć pomocą. Przyjemność spra

wiała mi również obserwacja, jak rozmaicie rozwija się rynek w po

szczególnych krajach.

Węgry, gdzie liberalizacja nastąpiła najwcześniej, były liderem,

lecz nowymi prywatnymi firmami zarządzano tak jak przedsiębior

stwami państwowymi. Ci, którzy byli na górze, dążyli do osiągnięcia

szybkiego zysku osobistego, a nie do zapewnienia długotrwałego zy

sku akcjonariuszom. To się w końcu zemściło i wiele węgierskich

firm komputerowych zbankrutowało. Wyjątkiem jest Graphisoft,

rozkwitający jako jeden ze światowych liderów w dziedzinie opro

gramowania wspomagającego projektowanie architektoniczne.

W Czechach dominowały zasady rynkowe, lecz rząd zbyt wiele wła

dzy oddał bankom, nie sprawując nad nimi ściślejszego nadzoru.

Skutki tego zaczęto odczuwać wówczas, gdy banki popadły w trud

ności i okazało się, że firmy, których były właścicielami, nie przeszły

koniecznej restrukturyzacji zarządzania. Największy sukces odniosła

Polska. Powstał tam nowy rząd, a w kraju tym już wcześniej istniała

tradycja małego biznesu.

No i Rosja, kraj, którego język znam i który kocham, jak kocha się

dziecko robiące sobie krzywdę. Kultura burżuazyjna nie przetrwała

tam siedemdziesięciu lat wiadzy radzieckiej. Rynek komputerowy

stanowi małą oazę na tle wielkiej, nieefektywnej gospodarki, w któ

rej ludzie strajkują nie o podwyżkę plac, lecz o wypłatę zaległych

pensji.

Te moje doświadczenia z Europy Wschodniej nie były jednak zbyt

interesujące dla stałych czytelników „Release 1.0". Zaczęłam więc

wydawać nowy biuletyn „Rel-EAST" i organizować nową konferen

cję - East-West High-Tech Forum, poświęcone zaawansowanym

technologiom - która miała zająć się głównie problemami Europy

Wschodniej*.

Internet

Gdy wróciłam z Rosji w 1989 roku - choć potem też stale tam jeździ

łam - zaczęłam korespondować z moimi nowymi znajomymi w Rosji

przy użyciu poczty elektronicznej. Założyłam sobie konto pocztowe

MCI Mail - wyglądało to przerażająco, było skomplikowane, lecz sta

nowiło najlepszy sposób dotarcia do ludzi w Rosji. Rzadko używałam

tej usługi, pisując listy do ludzi w Stanach Zjednoczonych, gdyż ist

niały prostsze metody. W Rosji poczta elektroniczna rozpowszechni

ła się szybciej niż w Europie Środkowej, gdzie lepiej rozwinięta była

sieć telefoniczna i usługi faksowe.

Jednym z najenergiczniejszych promotorów e-mailu była firma

software'owa Borland International, nie dlatego jednak, że pragnęła

w ten sposób realizować swoją wizję, ale ponieważ chciała mieć sta

ły, tani i efektywny kontakt ze swymi dystrybutorami. Każdemu za

łożyła konto w MCI i oczywiście z tymi osobami komunikacja była

najłatwiejsza.

* Marzyłam o połączeniu moich dwóch konferencji, by rynek Europy

Wschodniej stał się częścią rynku światowego, a nie oddzielnym, działającym
na zasadach charytatywnych segmentem. Do pewnego stopnia udało się tego
dokonać podczas PC Forum, w którym ostatnio systematycznie uczestniczyli
Polacy, Czesi, Słoweńcy, Rosjanie, Węgrzy i Słowacy. Osobiste, bliskie kontakty

na sympozjach można budować i podtrzymywać dzięki poczcie elektronicznej.
Równocześnie „Rel-EAST" przestało istnieć, gdy zaczęłam inwestować w tam
tym regionie, a East-West High-Tech Forum przekształciło się w EDventure
High-Tech Forum, zajmujące się sprawami całej Europy.

W tamtym czasie Internet stanowił domenę uczonych, którzy pra

cowali na stacjach roboczych działających pod kontrolą systemu

operacyjnego UNIX. My, użytkownicy pecetów, mogliśmy wybierać

wśród kilku specjalizowanych usług pocztowych, w tym MCI Mail,

CompuServe i Prodigy, jednak przesłanie listu między nimi było

skomplikowane i kosztowne. Kolejno przyłączały się one do Interne

tu. Tymczasem Tim Berners-Lee z Europejskiego Centrum Badań Ją

drowych (CERN) w Genewie rozwinął rozwiązania World Wide Web

(stron WWW). Z czasem Internet, dawna sieć naukowa, wchłonął in

nych, nie tylko zapaleńców techniki oraz usługodawców komercyj

nych. System przekształcił się w Sieć, jaką znamy dzisiaj.

Na początku lat dziewięćdziesiątych wszystko to było dla mnie

nowością. Równocześnie coraz więcej osób, nawet ze Stanów Zjed

noczonych, przysyłało mi korespondencję pocztą elektroniczną. Czu

łam, że coś się dzieje. W Ameryce i na całym świecie pojedyncze pe

cety, które (jakoby) podnosiły indywidualną wydajność, zyskały

dodatkową siłę - stały się środkiem łączności. Osoby korzystające

z poczty elektronicznej uśmiechały się tajemniczo, jakby poznały no

wy rodzaj przyjemności niedostępnej dla innych. Życie w Stanach

Zjednoczonych na powrót stawało się interesujące.

Mitch Kapor, który opuścił Lotusa i sprzedał wszystkie swoje

udziały, stał się wielkim fanem Sieci. O Mitchu wiedziałam wówczas

tylko tyle, że zaangażował się - przy użyciu części swej znacznej for

tuny - w obronę Steve'a Jacksona, właściciela firmy wytwarzającej

gry komputerowe. Poniósł on znaczne straty w wyniku działań nad

gorliwych agentów FBI, którzy zajęli jego komputery i zbiory da

nych, podejrzewając jednego z pracowników firmy o włamanie do

komputerów innych osób w Sieci. W 1993 roku w końcu sąd unie

winnił Jacksona. Mitch zadzwonił do mnie w 1991 roku - a może

przesłał mi e-mail, nie pamiętam - z propozycją, bym objęła miejsce

w zarządzie jego nowego przedsięwzięcia Electronic Frontier Foun

dation (EFF - Fundacja Elektronicznego Pogranicza), organizacji wol

ności obywatelskich w Sieci.

Początkowo przyjęłam to zaproszenie z rezerwą.

- Nie jestem pewna, czy we wszystkim bym się z tobą zgadzała -

oznajmiłam mu.

Znakomicie zdał ten egzamin.

- Właśnie dlatego chcemy cię w zarządzie - odparł.

Tak jak w końcu lat siedemdziesiątych grawitowałam ku pecetom,

tak na początku lat dziewięćdziesiątych zmierzałam do Internetu.

Praca w zarządzie oznaczała konieczność zdobycia większej wiedzy

o Internecie, a ponieważ lubiłam Mitcha, zgodziłam się.

Coraz częściej korzystałam z poczty elektronicznej. Electronic

Frontier Foundation była oczywiście zarządzana przez e-mail i coraz

więcej znajomych nie tylko pytało mnie o mój elektroniczny adres,

ale i z niego korzystało.

Czar Sieci

W tym czasie wiceprezydent Al Gore odkrywał autostradę informa

cyjną. To może dziwne, ale Internet, ten wolnorynkowy, liberalistycz-

ny twór, jest dziełem rządu amerykańskiego. Na początku lat dzie

więćdziesiątych rząd był właścicielem znacznej części Internetu,

choć coraz więcej stosowanego w nim sprzętu należało do uniwersy

teckich centrów obliczeniowych, organizacji naukowych i prywat

nych firm. Internet wykorzystuje przecież istniejące linie telefonicz

ne, ale również własne, szybkie łącza szerokopasmowe. Użytkownicy

mają wrażenie, że jest bezpłatny, lecz większość kosztów działania

pokrywał początkowo rząd, a potem coraz częściej prywatne centra

komputerowe, których maszyny przechowują internetowe informa

cje - między innymi grupy newsowe, witryny WWW, archiwa poczty

elektronicznej - i przekazują je z jednego węzła do drugiego.

W społeczności komputerowców toczyły się żywe dyskusje, czy do

tego nieskalanego środowiska wpuścić komercję. Mitch Kapor wypo

wiedział swój pogląd, zostając przewodniczącym Commercial Inter

net Exchange, zrzeszenia dostawców usług internetowych, uważa

nych wówczas przez niekomercyjną społeczność Sieci za wyrzutków.

Mitch, jeden z najbardziej znanych przedsiębiorców lat osiemdzie

siątych, miał dobre kontakty w Waszyngtonie, a rząd - w przeciwień

stwie do kongresmanów - zainteresował się naszymi opiniami. Skoro

Wielka Władza miała ochotę nas słuchać, z chęcią udzielaliśmy rad.

Pierwszym problemem było to, jak stymulować rozwój Internetu.

Rada Mitcha brzmiała: „Niech robi to rynek". Oboje widzieliśmy

cuda, jakich dokonał rynek pecetów, sam, bez rządowych interwen

cji i „wsparcia". Mitch zdawał sobie równocześnie sprawę, że rząd

nie zechce zrezygnować ze sterowania infrastrukturą, której jest

właścicielem. Jeśli jednak znajdzie się ona w prywatnych rękach, ist

nieje pewna szansa, że sama będzie sobą rządzić. W tamtym czasie

wszyscy traktowaliśmy Internet jako miłe, elitarne miejsce odwie

dzane przez wykształconych, dojrzałych ludzi - miejsce nie wyma

gające regulacji. Przecież było to Elektroniczne Pogranicze.

NIIAC

W 1994 roku Al Gore uznał, że należy powołać Narodowy Komitet

Doradczy do spraw Infrastruktury Informacyjnej (NIIAC - National

Information Infrastructure Advisory Council) złożony z prywatnych

osób i przedstawicieli władz stanowych. Jego zadaniem miało być

wspieranie rządu w delikatnych wysiłkach rozwijania tej magicznej

budowli, bez konstruowania jej samej.

Dzięki Komitetowi trafiłam do Waszyngtonu. W tamtym czasie

odwiedzałam Kalifornię i Europę raz w miesiącu, a Waszyngton tylko

kilka razy w roku. Mimo Sieci moje życie wyznaczała geografia.

Szybko jednak zaczęłam korzystać ze stałego połączenia lotniczego

między Nowym Jorkiem a Waszyngtonem.

Powołanie Komitetu do spraw Infrastruktury Informacyjnej miało

służyć zbieraniu rozmaitych opinii tak, by tworzona „infrastruktura

informacyjna" była pożyteczna dla Amerykanów. Prawdopodobnie

działanie Komitetu przyniosło więcej dobrego, niż się spodziewałam

na początku. Mitcha dość szybko rozczarowały czasochłonne posie

dzenia, więc po paru miesiącach przestał uczestniczyć w spotka

niach. Skład zespołu był typowy: bibliotekarz, nauczyciel szkoły pod

stawowej, przedstawiciel związku pracowników telekomunikacji,

szef BMI - agencji praw autorskich, paru szefów firm telekomunika

cyjnych, kilku ludzi z mediów - w tym jeden wydawca i szef firmy

fonograficznej, prawnik z Arkansas - stary przyjaciel Clintonów, se

nator i kilka osób z władz stanowych, mój dobry znajomy John Scul-

ley - były szef Apple'a, również przyjaciel Clintonów. Przewodniczy

li: Ed McCracken, szef Silicon Graphics, oraz Del Lewis, szef National

Public Radio. Było sporo kobiet i nieco afrykańskich, a także etnicz

nych Amerykanów - nie zaproszono jednak dzieci, które przecież

mogłyby nas wiele nauczyć. Może to wyda się dziwne, ale w wielu

sprawach osiągnęliśmy porozumienie.

W Rosji dowiedziałam się sporo o rynku; w NIIAC - o polityce, choć

debatowano tam jedynie na temat Narodowej Infrastruktury Informa

cyjnej. Jedna z pierwszych ożywionych dyskusji w Komitecie wywoła

na została przeze mnie, Mitcha i Roberta Kahna - współzałożyciela

Internetu. Zaproponowaliśmy mianowicie, by zespół komunikował

się za pomocą e-mailu. Pod koniec drugiego roku - tyle z założenia

miał działać Komitet - większość z nas używała poczty elektronicz

nej, choć niektóre osoby się jeszcze od tego powstrzymywały.

Najbardziej różniliśmy się w sprawie ochrony własności intelektual

nej. Zaangażowałam się w to jako współprzewodnicząca podkomite

tu do spraw własności intelektualnej, prywatności i bezpieczeństwa.

Drugim przewodniczącym był John Cooke, członek zarządu u Di

sneya, człowiek o zdecydowanych poglądach na temat konieczności

obrony interesów tych, do których należą prawa autorskie. Ja sama,

dla odmiany, bardziej troszczyłam się o potrzeby użytkowników.

Uważałam, że własność intelektualna i tak wiele straci ze swej war

tości, gdy treść dzieła będzie rozpowszechniana w Sieci. Nie „może

stracić", lecz „straci". Jednak szacowny komitet sądził, że nie do

strzegam różnicy (patrz: Rozdział 6). Gdy zasugerowałam, że powin

niśmy zająć się problemami pornografii rozpowszechnianej w Sieci,

przyjęto to z nastawieniem „zostawmy tę sprawę na boku".

Generalnie przyznaliśmy, że ochrona prywatności jest ważna i że

własność intelektualna powinna być chroniona. Nie wchodziliśmy

jednak w uciążliwe szczegóły, co do których nie potrafiliśmy się zgo

dzić. Naszym najbardziej pożytecznym i trwałym osiągnięciem oka

zał się projekt Kickstart (Rozruch), inicjatywa, która przerodziła się

w obecne wysiłki administracji, by wprowadzić Sieć do szkół w ca

łych Stanach Zjednoczonych. Inicjatywa ta zachęciła lokalne społecz

ności do samodzielnego działania i to jest chyba najważniejsze osiąg

nięcie tego projektu (patrz: Rozdział 4).

Znowu w domu...

W połowie lat dziewięćdziesiątych moja codzienna praca wyglądała

inaczej niż poprzednio. Daphne Kis, moja współpracownica od 1988

roku, zarządzała interesami, a ja mogłam zająć się innymi sprawami.

Zatrudniliśmy Jerry'ego Michalskiego, który pisał do biuletynu. Za

częłam inwestować w firmy informatyczne i związane z Siecią, po

wstające najpierw w Środkowej i Wschodniej Europie, a po pewnym

czasie znowu w Stanach Zjednoczonych.

W mojej nowojorskiej firmie, EDventure, mieliśmy teraz stałe po

łączenie z Internetem. Posługiwałam się prostym i efektywnym pa

kietem pocztowym - Eudora. Mogłam automatycznie selekcjonować

korespondencję i dzielić ją na różne kategorie. Przyłączyłam się do

kilku grup dyskusyjnych i czasami surfowałam w Internecie. Stałam

się jedną z tych osób, na twarzy których gościł tajemniczy uśmiech,

i ponaglałam znajomych, by podłączyli się do Sieci, ponieważ wtedy

łatwiej będzie wymieniać nam korespondencję.

Opanowuje nas dziwne uczucie, gdy osoby, które znamy od daw

na, dysponują wreszcie adresem poczty elektronicznej. Tym samym

„się ujawniają", jak w powieści szpiegowskiej. Stają się członkami

klubu.

Zapewne wyda się to dziwne, lecz gdy zaczęłam korzystać w swej

firmie z e-mailu, wcale nie oznaczało to, że mogę mniej podróżo

wać. W rzeczywistości podróżowałam więcej, stale jednak wiedzia

łam, co aktualnie dzieje się w biurze. W Rosji, gdzie dostęp do tele

fonu jest nadal utrudniony, czasami przez cały tydzień nie dzwonię

do swego biura, ale jestem z nim w stałym kontakcie za pośrednic

twem poczty elektronicznej. Nic nie zastąpi mojej obecności na

miejscu, czy to w biurze w Polsce, czy w Nowym Jorku, jednak w No

wym Jorku znają mnie na tyle dobrze, że nie muszę tam stale prze

bywać.

Ze wszystkich egzotycznych usług poczty elektronicznej najbar

dziej lubię ofertę codziennego menu z małego barku za rogiem w po

bliżu mojego nowojorskiego biura. Spis dań przesyłany jest mi za

pomocą e-mailu każdego wieczora i wszędzie mogę się z nim zapo

znać. To wielka frajda siedzieć sobie, powiedzmy, w zadymce śnież

nej w Gdańsku ze świadomością, że w domu specjalność dnia stano

wi: kurczak z kokosem: średni - 5,95 dolara, duży - 7,50, bardzo

duży - 12,95; czosnkowa kanapka z kurczakiem: średnia 5,95, duża -

7,50, bardzo duża - 12,95; langusta duszona: średnia - 7,95, duża -

9,50, bardzo duża - 14,95.

... i w Fundaqi Elektronicznego Pogranicza

EFF (Fundacja Elektronicznego Pogranicza) przeniosła się z biura

Mitcha w Cambridge w stanie Massachusetts do Waszyngtonu.

W zasadzie wbrew naszej woli staliśmy się pełnoprawnymi uczest

nikami życia w Dystrykcie Kolumbii. Usiłowaliśmy wpływać na rzą

dowe prawodawstwo, choć oficjalnie prowadziliśmy edukację, a nie

lobbying.

Nie mieliśmy jednak do tego serca. Mitch nie lubił Wa

szyngtonu i wycofał się z przedsięwzięcia. Nasz poprzedni dyrektor,

Jerry Berman, założył własną organizację - Center for Democracy

and Technology (CDT - Centrum Demokracji i Techniki) - która działa

teraz razem z EFF w Waszyngtonie między innymi na rzecz ochrony

dóbr osobistych. Fundacja Elektronicznego Pogranicza przeniosła się

do Doliny Krzemowej. Siłą rzeczy zgodziłam się zostać przewodni

czącą, pod warunkiem że znajdziemy dobrego dyrektora odpowie

dzialnego za codzienną pracę. Funkcję tę objęła Lori Fena, właściciel

ka firmy software'owej, która sprzedała swoją firmę (szefowi innej

firmy, poznanemu na PC Forum) i teraz miała ochotę wykorzystać

swe zdolności organizacyjne w czymś społecznie użytecznym.

Trudno rozstrzygnąć, czy odegrał tu rolę fakt, że Fundacją zarzą

dzały dwie kobiety, czy też wpływ Kalifornii, ale skupiliśmy się teraz

już nie na trzymaniu rządu z dala od Sieci, lecz na tym, jak zbudo

wać odpowiednie zarządzanie Siecią od wewnątrz. Chcieliśmy, by

istniały zasady, ale nie zasady narzucone przez władze centralne,

które same czasami lekceważą obowiązujące ich reguły, i to często

w tajemnicy. Zamiast mówić rządowi, by trzymał się z dala od Sieci,

wspieraliśmy inicjatywy, które pozwalają jednostkom realizować

niektóre zadania zarządzania Siecią - najważniejsza z nich to

TRUSTe, organizacja pozwalająca użytkownikom ochronić ich pry

watność (patrz: Rozdział 8).

Prowadzimy walkę o wolne słowo w Sieci, nie tylko występując

przeciw cenzurze, lecz szerząc ideę, w myśl której ludzie mogą kon

trolować zawartość tego, co dociera przez Sieć do nich i do ich dzieci

(patrz: Rozdział 7).

EFF odwołuje się do dobrego modelu działania grup, jakie spotyka

się w Sieci. Nie ma to wiele wspólnego z demokracją opartą na gło

sowaniu i badaniach opinii publicznej; jest to oddolny głos w dysku

sji. Bardziej interesuje nas pozyskiwanie zwolenników dzięki per

swazji i wyjaśnianiu niż wyrażanie istniejących opinii.

EFF odzwierciedla również słabość raczkujących wspólnot siecio

wych. Czasami wydaje się, że odrywa się od ogółu. Wszyscy, zarów

no my sami jak i ci, z którymi się nie zgadzamy, zbyt krzykliwie wy

rażamy swe poglądy. Samozwańczym strażnikom cyfrowego świata

tak łatwo przychodzi kierować pod adresem przeciwników słowa:

„my mamy rację, a wy jesteście niemoralni!".

Może i mamy rację, lecz musimy przekonywać ludzi, a nie podda

wać ich miażdżącej krytyce. Dzięki rozsądnej dyskusji sami możemy

się czegoś nauczyć. Napisałam tę książkę, by wyjaśnić, jaką drogę

przeszłam, zanim ukształtowały się me obecne poglądy i pozwolić

Państwu, by sami wyciągnęli wnioski.

Społeczności

V W 1997 roku słowo „społeczność" stało się bardzo modne, nie

tylko w odniesieniu do Internetu. W świecie sieciowym społeczność

(lub wspólnota) to zbiorowość, w której ludzie żyją, pracują i bawią

się - tak właśnie rozumiem to pojęcie w tej książce. Większość nas

należy do kilku wspólnot sieciowych, tak jak w rzeczywistym świe

cie możemy być członkami rodziny, Kościoła, grupy wyznaniowej,

klubu piłki nożnej, stowarzyszenia zawodowego, miejsca pracy Nie

które społeczności mają swe formalne regulaminy, obowiązki, wa

runki, na jakich przyjmuje się nowe osoby, może nawet wymagana

jest składka członkowska. Inne to mniej formalne grupy, których

granice zarysowane są nieostro, a krąg uczestników stale się zmie

nia. Świat wydaje się coraz bardziej złożony i przygniatający, życie

społeczne - coraz bardziej przerażające, ludzie szukają więc we

wspólnotach partnerstwa i bezpieczeństwa.

Internet, właściwie wykorzystywany, może stać się potężnym na

rzędziem sprzyjającym rozwojowi wspólnot, gdyż umożliwia on to,

co jest dla ich istnienia najważniejsze - współdziałanie ludzi. Jedną

z zalet Internetu jest możliwość tworzenia wspólnot niezależnie od

geografii. Wystarczy, żeby ludzie mieli podobne zainteresowania

i żeby się odszukali. Działa to również w drugą stronę: ludzie nie

muszą tkwić we wspólnotach, w których się urodzili. Programista

z Indii może dyskutować na temat subtelności języka Java ze swym

kolegą z Doliny Krzemowej lub Budapesztu. Internet pokonuje strefy

i bariery czasowe: szybciej wysyła się e-mail, niż dojeżdża do ośrod

ka naszej społeczności, nie mówiąc już o dotarciu na drugi koniec

świata. Trwa to nawet krócej niż kupno koperty i znaczka. E-mail

można wysłać o dogodnej dla nas porze, a adresat odbiera korespon

dencję, kiedy mu najwygodniej.

Powstanie - i już powstało - mnóstwo społeczności i wspólnot

sieciowych. Łatwo je znaleźć i nietrudno stworzyć. Co jest ich

spoiwem? Czy możemy należeć do dwudziestu różnych wspólnot

i każdej poświęcać kwadrans dziennie - być wtedy w sumie pięć go

dzin na linii? Wspólnoty sieciowe mogą prowadzić dyskusje i pewne

działania interakcyjne za pośrednictwem witryn WWW lub list dys

kusyjnych albo grup newsowych. Członkowie takiej społeczności

wymieniają teksty lub - coraz częściej - przekazy multimedialne

w wirtualnych przestrzeniach, które odwiedzają od czasu do czasu.

Grupę newsową da się określić jako wirtualną tablicę ogłoszeń, któ

rą można przeczytać i na której można coś zapisać w dowolnym mo

mencie. Lista dyskusyjna działa jak aktywna grupa newsowa - wy

syła regularne wiadomości do swych członków, lecz przeważnie

również archiwizuje wypowiedzi, by można się było z nimi ponow

nie zapoznać.

Interakcyjne przestrzenie wirtualne to wirtualne pomieszczenia,

gdzie ludzie opisują wydarzenia tekstem - „Alice patrzy na swoje

buty i przygryza wargę"* - albo wszechstronne, przystosowane multi

medialnie miejsca, gdzie ludzie są reprezentowani przez swoje cyfro

we wcielenia - np. postacie z komiksów, własne podobizny czy sym

bole, które sobie wybrali. Niektóre z tych miejsc wyposażone są

w dźwięk, a nawet w wideo. Poza tym istnieje „lista przyjaciół",

umożliwiająca sprawdzenie, kto ze znajomych jest właśnie na linii

i kogo można wirtualnie klepnąć po ramieniu, co oznacza: „Chciał

bym teraz z tobą pogadać!". Każdy może umieścić wywieszkę:

* Ten sympatyczny fragment tekstu zawdzięczam Amy Bruckman, student

ce z MIT, prowadzącej sieciową wspólnotę MediaMOO.

Wspólnoty a kultura

Społeczności często posiadają własną kutturę, jednak między kutturą
a społecznością istnieje istotna różnica. Kultura to między innymi ze
staw reguł, sposób postrzegania zjawisk, język, historia. To wszystko
znajduje swój wyraz w książkach, piosenkach, ludzkich umysłach i na
stronach Internetu. Istnienia w kulturze można się nauczyć, choć nie

które społeczności uważają, że by należeć do danej kultury, trzeba się
w niej urodzić - tak jest na przykład w Niemczech, w wielu krajach Azji
oraz wśród niektórych społeczności żydowskich.

Natomiast społeczność tworzą związki międzyludzkie. W zasadzie

można wziąć dowolną kulturę i odrodzić ją - nauczyć ludzi historii, spo

sobów zachowania, norm. Nie można jednak odrodzić społeczności, po
nieważ zależy ona od swych członków. Podobnie jak edukacja, społecz
ność nie jest bierna: by istniała, jej członkowie muszą w nią

inwestować. Jednostka może zapoznać się z kilkoma kulturami, by jed

nak zostać członkiem wspótnoty, musi być w niej obecna, aktywna

i znana innym uczestnikom. Stacja telewizyjna lub kanał internetowy

mogą tworzyć lub wyrażać jakąś kulturę, by jednak stały się społeczno
ściami, ich członkowie muszą się ze sobą komunikować, najlepiej więc,

jeśli łączy ich jakiś cel. Może to być po prostu adoracja gwiazdy filmo

wej, ale również akcja polityczna, przedsięwzięcie gospodarcze lub
szkoła.

Społeczność to dobro wspólne, tworzone dzięki zaangażowaniu jej

członków. Im więcej dajesz, tym więcej otrzymujesz.

Miłość, jaką otrzymujesz, równa jest miłości, jaką dajesz,

The Beatles

„Jestem zajęty" lub odpowiedzieć coś w rodzaju: „Pracuję nad pro

jektem Berkmana, nie przeszkadzaj, chyba że właśnie zwracasz się

w tej sprawie".

W Sieci - i poza nią - to, co dostajesz od wspólnoty, zależy od tego,

co do niej wnosisz, w takim samym stopniu dotyczy to dwu

osobowej wspólnoty, której sformalizowaną postacią jest małżeń

stwo, jak i społeczności dwutysięcznej. Z chwilą gdy coraz więcej lu

dzi będzie przyłączać się do Sieci, ich codzienne życie skupi się

w podstawowych wspólnotach: rozbudowanych grupach rodzin

nych; zespołach kolegów, środowiskach związanych z pracą - do tych

przyłączą się klienci i dostawcy, a może nawet konkurencja - grupach

przyjaciół ze szkoły oraz jeszcze wielu innych. Gdy ludzie przeniosą

się z liceum do college'u, zmienią pracę, stworzą przypadkowe grupy

na wakacjach czy rozmaite kółka zainteresowań, będą normalną kole

ją rzeczy wstępować do nowych wspólnot i opuszczać inne.

Nadzieje związane z Siecią

Osobiście wielkie nadzieje wiążę z tym, że ludzie włączą się w dzia

łania sieciowe, co wpłynie na całe ich dotychczasowe życie i nasta

wienie. Przekonanie się o sile w jednej sferze pozwala na zmianę

ogólnej percepcji własnych możliwości. Pod względem politycznym

Stany Zjednoczone cechuje obecnie marazm. W ostatnich wyborach

prezydenckich wzięło udział zaledwie 49 procent osób uprawnio

nych do głosowania. Porównajmy to z Rosją, gdzie wprawdzie głoso

wało więcej ludzi, ale poczucie zaangażowania jest jeszcze mniejsze.

Ludzie postępują racjonalnie - wiedzą, że pojedynczy głos nie zmie

ni wyniku. Inni odczuwają pewną społeczną odpowiedzialność i mi

mo wszystko głosują. Branie udziału w wyborach nie stanowi jednak

o prawdziwej demokracji, tak jak płacenie podatków nie jest wyra

zem filantropii.

Z cyberprzestrzeni do przestrzeni realnej

Odczuwam to tak silnie, ponieważ sama nigdy nie głosowałam, choć

w życiu zapłaciłam wiele podatków*. Przez lata nie zwracałam uwa

gi na rząd, a rząd nie zwracał uwagi na mnie. Potem sporo czasu za

częłam spędzać w Waszyngtonie przy okazji obrad Fundacji Elektro

nicznego Pogranicza oraz w Narodowym Komitecie Doradczym do

* Jeden raz, gdy próbowałam się zarejestrować do glosowania, powiedzia

no mi, że muszę iść do jakiegoś urzędu ze świadectwem urodzenia i paszpor
tem, ponieważ urodziłam się w Szwajcarii, choć od dzieciństwa jestem obywa
telką Stanów Zjednoczonych. Nie miałam świadectwa urodzenia i procedura
wydała mi się tak skomplikowana, że zrezygnowałam. Trochę mi wstyd z tego
powodu. Mogę się tylko słabo usprawiedliwiać, że co innego uważałam wów

czas za swoje najważniejsze zadanie. Wysłałam już formularz rejestracyjny,
ale w wyborach jeszcze nie brałam udziału.

spraw Infrastruktury Informacyjnej i moje nastawienie zmieniło się.

Z pewnością nie wszyscy zostaną zaproszeni do Waszyngtonu, ale

wraz z rozwojem Sieci każdy będzie mógł zabrać głos w grupie dys

kusyjnej czy na stronie internetowej. Nie głosowałam jeszcze for

malnie, czuję jednak, że mam znaczący udział w działaniach rządu.

Jestem teraz aktywniejszym obywatelem niż przedtem, zanim za

brałam głos, i zależy mi na tym, co wynika z mojego zaangażowania.

Nie znaczy to, że ludzie z Waszyngtonu ochoczo korzystają z moich

rad, jeśli jednak moje poglądy są słuszne, zostaną wzmocnione

przez inne osoby i staną się one wówczas słyszalne.

Dzięki Sieci coraz więcej ludzi weźmie udział w tego typu zarzą

dzaniu i zrozumie, że ich głos się liczy. Wpłynie to na pozostałe ele

menty ich życia. Tajemnica polega na tym, że sam Internet w zasa

dzie nie robi wiele, ale jest skutecznym narzędziem. Nie chodzi o to,

by go mieć, lecz by, wykorzystując go, ludzie realizowali swe cele we

współpracy z innymi ludźmi. Nie jest on tylko źródłem informacji -

umożliwia on również ludziom samoorganizację.

Uczestnictwo

Ile razy mieliście ochotę złożyć jakieś zażalenie, w końcu jednak re

zygnowaliście, gdyż było to za trudne? Ostatnio leciałam liniami

Delta do Moskwy, a potem wracałam Deltą do Ameryki z Warszawy

i ani razu nie mogli mi udostępnić gniazdka zasilania do mego kom

putera, choć obiecywali to w ogłoszeniach. Złożyłam zażalenie u ste

wardesy. Następnego dnia zapisałam swą skargę na webowej stronie

Delty. Godzinę później otrzymałam automatyczne potwierdzenie, że

moja elektroniczna notka dotarła. Po niecałych trzech tygodniach

dostałam pocztą elektroniczną uprzejmy list podpisany przez D. E.

Coberly. Nie była to formalna, sztampowa odpowiedź - informowa

no mnie szczegółowo o terminach wyposażenia wszystkich samolo

tów Delty w gniazdka zasilania.

Czasami jestem w lepszym nastroju. Chcę pochwalić jakąś firmę,

mając nadzieję, że jej usługi pozostaną na dobrym poziomie - na

przykład Marriotta za znakomite wyposażenie pokojów hotelowych

w urządzenia do podłączania komputerów - w tym wypadku robię

to publicznie, by inne hotele brały przykład.

Czasami chcę napisać list do wydawcy, lecz jest to dość żmudne:

nim zasiądę przy komputerze, wystukam list, wydrukuję go - nie

mówiąc już o wysłaniu faksem czy zwykłą pocztą - tracę impet.

Ludzie nie są z natury leniwi, ale unikają bezcelowego wysiłku

i mają przecież dużo rozmaitych zajęć. W przyszłości Sieć ułatwi

efektywne uczestniczenie w rozmaitych społecznościach. Mądre

firmy zachęcą klientów do wyrażania opinii o oferowanych usłu

gach, mądrzy politycy będą zbierali uwagi wyborców, mądre gaze

ty zachęcą czytelników do wysyłania listów e-mailem i do dyskusji

w Sieci.

A ludzie dorosną do tego i zaczną to robić. Sieć rozwija bowiem

aktywność, a nie bierność.

Podstawowe zasady

Podam kilka podstawowych zasad funkcjonowania społeczności,

opierając się na własnych doświadczeniach zarówno w Sieci, jak

i poza nią:

• Każdy uczestnik powinien jasno zdawać sobie sprawę, co sam

daje i co spodziewa się otrzymać. Oczekiwania wszystkich po

winny się przenikać, choć mogą być różne w przypadku poszcze

gólnych osób.

• Powinien istnieć sposób, który pozwoliłby określić, kto należy

do społeczności, a kto znajduje się poza nią. W przeciwnym

przypadku jej istnienie jest bez znaczenia.

• Członkowie społeczności powinni czuć, że w nią inwestują,

wówczas trudno im będzie z niej wystąpić. Największą karą

w silnej wspólnocie powinno być wygnanie, wykluczenie, eksko

munika, banicja... Te wszystkie słowa wywołują strach przed

wyeliminowaniem z grupy.

• Reguły obowiązujące we wspólnocie muszą być jasne, a za ich

łamanie powinno się ponieść określoną karę.

W sposób żałosny przedstawia się istnienie wspólnot nie prze

strzegających powyższych zasad. Jako przykład może tu posłużyć

małżeństwo, w którym jedna osoba kocha swego partnera, a ten ją

zdradza; albo związek, w którym jedna ze stron świadczy usługi sek-

sualne w zamian za łatwe życie. Ktoś uznaiby to za moralną poraż

kę, ale mamy tu przecież do czynienia ze wspólnotą.

Klub taneczny, do którego ludzi wpuszcza bramkarz, może być

przekonującą społecznością w zależności od tego, czy bramkarz do

brze zna gości i co goście o sobie wiedzą. Inny przykład: dobry bar

man potrafi stworzyć świetną wspólnotę (wystarczy obejrzeć liczne

seriale czy przypomnieć sobie Ricka z filmu Casablanca).

Żywotne interesy

Jakich inwestycji można dokonywać we wspólnocie? Ludzie łatwo

mogą wnieść - zwłaszcza do Sieci - dwie rzeczy: czas i pieniądze.

Często łatwiej dać pieniądze. Płacąc 19 dolarów i 95 centów mie

sięcznie za korzystanie z serwisu America Online, nie stajemy się

częścią wspólnoty, nie mamy też trudności z wydostaniem się z niej

- przeciwnie, opuszczając ją, oszczędzamy pieniądze - jednak ozna

cza to z naszej strony pewną deklarację. Potrafimy emocjonalnie

uzasadnić ten wydatek, gdyż cenimy to, za co płacimy.

W rzeczywistym świecie członkowie społeczności często wnoszą

(lub posiadają) nieruchomość, dlatego w dawnych czasach prawa

wyborcze przyznawano jedynie właścicielom ziemskim. Tylko takich

ludzi uważano za prawdziwie zasłużonych dla społeczności i za ten

przywilej płacili oni podatki. Obecnie w wielu wspólnotach o człon

kostwie decyduje język i urodzenie. Na przykład w krajach bałtyc

kich dawne grupy etniczne potwierdzają swą tożsamość znajomo

ścią języka, a mieszkańcy rosyjskiego pochodzenia, którzy za czasów

Związku Radzieckiego chodzili do rosyjskojęzycznych szkół i nigdy

nie nauczyli się miejscowego języka, są obecnie pozbawiani obywa

telstwa przez lokalne społeczności. W Stanach Zjednoczonych uży

wanie hiszpańskiego jest problemem politycznym w Kalifornii, Tek

sasie czy na Florydzie.

Inną oznaką wspólnoty jest dzielenie się jedzeniem; wyraża się to

choćby w zwyczaju przełamywania się chlebem czy w organizacji

obiadów składkowych. W niektórych wspólnotach ludzie ofiarują

swą pracę, budując domy wszystkim rodzinom po kolei. W Sieci lu

dzie dzielą się czasem, pomysłami i doświadczeniem - czyli poży

wieniem do dyskusji i przemyśleń.

Zasady społeczności

Każda społeczność sama ustala obowiązujące w niej zasady. Często

są one niewidoczne, dopóki ktoś ich nie złamie lub nie zakwestio

nuje. Decyzje może podejmować organizator, mogą one też zapaść

przez głosowanie. Podczas pisania przeze mnie tej książki powstał

problem wykorzystywania komentarzy członków grupy poza daną

wspólnotą. Wydarzyło się to na liście Online Europę, powstałej po

jednym z ostatnich High-Tech Forum w Europie. Moderatorem listy

jest Steve Carlson, inwestujący w firmy sieciowe na Węgrzech. Po

łowa uczestników listy dyskusyjnej brała udział w forum w Lizbo

nie, pozostali to ich znajomi lub zainteresowani listą. Społeczność

ta nie działa sama z siebie, Steve ciągle nas zachęca, byśmy coś cie

kawego pisali. Czasami sam stawia problem, by nadać dyskusji

żywszy tok. Ostatnio Bill 0'Neill nieopatrznie zaczął dyskusję, która

nie wymagała zachęty. Bill, redaktor działu techniki brytyjskiego

„Guardiana", spytał, czy mógłby zacytować nasze wypowiedzi. Czy

tajcie sami!

Datę: 09:14 PM 5/26/97 +0200
http://pk4.com

To: online-europe@iys.hu

From: biLL.oneill@guardian.co.uk (United Kingdom)

Subject: Re: fonline-e] question for posting of List

Komentarze zamieszczane w online-europe stałyby się prawdopodobnie in

teresujące (i miałyby znaczenie) dla szerszej publiczności - nie tylko dla
specjalistów. Co powiedzieliby uczestnicy listy na to, gdyby dziennikarz

(na przykład ja) opublikował ich teksty gdzie indziej (na łamach gazety
lub na jej stronie WWW)? Uważałem zawsze, że opiniom zamieszczanym
w online-europe nie tylko nie można przypisywać autorstwa, lecz również
nie ma potrzeby ich cytowania. Stanowią źródło ogólnych informacji i to
wszystko. Teraz jednak zdałem sobie sprawę z tego, że materiał przesyłany

jest na strony WWW, czyli dostępny publicznie (zatem komentarze mają

identyfikowanych autorów i są przedmiotem publikacji, tak jak na to po
zwala ten środek przekazu). W praktyce głupio byłoby z mojej strony obie
cywać komukolwiek, że dowie się o spodziewanej publikacji swojego ko
mentarza gdzie indziej. Czy jednak publikacja listów z online-europe
w innym środku przekazu lub w innym obszarze tego samego środka prze

kazu spotkałaby się ze sprzeciwem?

>Bill 0'Neill
>Editor, Online

>The Guardian
From: edyson@edventure.com (Esther Dyson)

Subject: Re: [online-e] question for posting to list
Cześć, Bill!

A może zastosować metodę Tomka Sawyera i zaproponować nam niewielkie
honorarium za publikację naszych głębokich, przenikliwych komentarzy?
To tylko żart. A mówiąc serio, nie spodziewałam się prywatności i oczywi

ście byłabym zaszczycona publikacją.
Esther.

Po tej mojej natychmiastowej odpowiedzi pojawiły się listy bar

dziej znaczące...

From: Steven Carlson<steve@pk4.com>

Czuję, że dyskusja się rozwija...
Bill 0'Niell pytał, czy uwagi zamieszczone w Online-Europe można publicz
nie cytować. Dla niego jako dziennikarza - a może również dla innych -
pożyteczne mogłoby być zbieranie u nas materiału.
Esther uważa, że to w porządku. Alex ma inne poglądy. Twierdzi, że dzien

nikarze powinni prosić o pozwolenie, nim zacytują daną wypowiedź.

Tu chodzi o politykę danej listy i chciałbym usłyszeć Wasze opinie.

Jako moderator podejmę ostateczną decyzję (przecież ktoś to musi zro

bić), chciałbym jednak postąpić tak na podstawie konsensusu. Oto moje
własne poglądy...

Zdajecie sobie może sprawę, że lista jest automatycznie archiwizowana
w <http:www.isys.hu/online-europe/>. Dlatego w jak najbardziej real
ny sposób Wasze wypowiedzi są rejestrowane publicznie. Wielu z Was
nie ma nic przeciwko niewielkiemu rozgłosowi. Świadomość, że list
mógłby być opublikowany w „Guardianie" (gazecie Billa) stałaby się,
przynajmniej dla niektórych, zachętą, by wypowiadać się na łamach li

sty.
Ponadto praca Billa byłaby znacznie łatwiejsza, gdyby mógł po prostu

wziąć tekst i dopiero później zawiadomić autora. Dziennikarze mają zwykle
bardzo napięte terminy. Praca w Sieci różni się nieco od wydawania gazety
-jest mniej sformalizowana. Wielu z nas wyraża czasami pochopną opinię,
potem może jej żałuje, ale myśli, że przecież i tak wszystko znika w eterze.

Jak wspomina Alex, ludzie z WELL dawno temu przyjęli zasadę „jesteś wła

ścicielem swych słów". Oznacza to, na przykład, że inni muszą pytać o po
zwolenie, nim zacytują wypowiedź w druku. Pozwala to nam na wyrażanie
opinii bez obawy, że słowa do nas powrócą i będą nas straszyć. Moja pro
pozycja...
Może Bill (i inni) zadawałby pytania na liście, zaznaczając, że ma zamiar
wykorzystać odpowiedzi w druku. Wówczas Wasz pogląd będzie dostępny
publicznie. Jeśli wolelibyście odpowiedzieć w sposób nieformalny, za

znaczcie „nie do publikacji".
Wreszcie, chciałbym, żeby zaznaczono, że cytat pochodzi z Online-Europe.

Przecież ta lista dyskusyjna to forma publikacji i stanowi ona źródło cyta

tu. Teraz proszę o Wasze opinie.

Poniżej podaję fragmenty korespondencji, opuszczając e-mailowe

nadmiary

From: „Scott McQuade"<smcquade@hotmail.com>(United States)

>Bill 0'Neill pytał, czy listy do Online Europę mogą być cytowane publicz
nie.
Oczywiście, że mogą.

1. Już są „opublikowane", to znaczy przekazane co najmniej dwóm oso
bom.
2. Zostały zarchiwizowane w miejscu dostępnym publicznie. Bill może

„skorzystać uczciwie" z każdego zasobu WWW czy z innych miejsc, takich

jak listserv czy Usenet. „Uczciwe wykorzystanie" oznacza, że całej zawar

tości nie przepisano dosłownie i że podawane jest źródło, na przykład: „Na
forum Online Europę Steven Carlson powiedział, że ..."
To miło z jego strony, że uprzedził nas o zamiarze czerpania cytatów z listy
dyskusyjnej. Nie musiał tego robić. Lepiej jednak, żeby moderatorzy listy
zabezpieczyli się, ostrzegając uczestników (na przykład przy ich zapisywa

niu się), że lista jest archiwizowana na stronach WWW - zdaje się, że przy
najmniej jeden z nas o tym nie wiedział.
Bill mógłby również umieścić odsyłacze do oryginału. Już oznajmił, że po
wiadomi autora, gdy dojdzie do zacytowania jego słów - a nie jest wcale
do tego zobowiązany.

From: Dale Amon as Operator<root@starbasel.gpl.net>(Ireland)

Jeśli ktoś nie chce być cytowany, nie idzie do lokalu z dziennikarzem...

Można prowadzić inną politykę w stosunku do zamkniętych grup, takich

jak ta, ale jeśli zapraszasz dziennikarza do swego pubu, musisz być przygo

towany na to, że usłyszysz echo swych słów.

From: Boris Basmadijev<boris@bulnet.bg>(Bulgaria)

Według mnie to, co tu mówimy i piszemy, jest prywatne - wielu ludzi mo

że toczyć przecież prywatną rozmowę. Nasze uwagi mogą znaczyć coś zu
pełnie innego dla laika lub jeśli się je zacytuje w nieodpowiednim kontek
ście. Proponowałbym więc, żeby każdy, kto chce cytować, zapytał
0 pozwolenie - tak postępują niektórzy - i potem podał źródło cytatu, na

zwę listy itd.
Lista jest dla profesjonalistów, więc proponowałbym, żeby miano do niej

taki sam stosunek jak na przykład do rozmowy lekarzy za zamkniętymi
drzwiami gabinetu. Mieliśmy pisarza, który pytał, co to takiego INET. Nie
chciałbym, by bez mojej uprzedniej zgody cytował on JAKĄKOLWIEK moją

wypowiedź.
Każdy może cytować każdego, o ile poprosi go bezpośrednio o pozwolenie.
Takie jest moje zdanie.

1 tak dalej, i tak dalej. Dyskusje w Sieci, podobnie jak inne rozmowy,

mogą być dość zażarte. Ich przebieg można było prześledzić pod adre

sem, o którym wspominał Steve Carlson: <http://www.isys.hu/online-

-europe/>.

Na koniec jeszcze jeden list, tym razem ponownie ode mnie:

Oczywiście muszę teraz przesłać do każdego z Was list z powyższymi cyta
tami, prosząc każdego z osobna o pozwolenie.
Moja konkluzja po tej dyskusji jest następująca: owszem, nasze komen

tarze wypowiadamy publicznie i nikt nie może być pozwany do sądu za
ich wykorzystanie. Lecz jeśli Bill 0'Neill lub ja, lub ktokolwiek inny
chce zostać członkiem naszej społeczności, musi zachowywać się
uprzejmie, dyskretnie i rozsądnie. Powinien więc prosić o pozwolenie
wykorzystania wypowiedzi i użyć jej we właściwym kontekście. Czy po

winien jednak poprawić błąd pisowni swego własnego nazwiska? Oto

jest pytanie!

Czy w takim razie mogę Was zacytować?
Esther.

Rola rządu a samopomoc

Rząd może odegrać rolę destrukcyjną w stosunku do społeczności.

Często im więcej daje rząd, tym mniej członkowie wspólnoty sami

do niej wnoszą*. Na przykład rodzice mniej identyfikują się ze szkołą

państwową niż z prywatną, za którą płacą i którą nadzorują. Jednak

w wiele szkół państwowych rodzice również „inwestują": biorą ak

tywny udział w pracach szkolnej administracji, prowadzą drużynę

piłki nożnej, organizują imprezy, spotykają się z nauczycielami. Dzię

ki dzieciom rodziny tworzą wspólnoty sąsiedzkie. Ludzie samotni

identyfikują się z miejscem pracy i środowiskiem pozazawodowym.

Te różnorodne formy ludzkiej aktywności widać również w Sieci.

Trudniej zbudować dom, lecz ludzie wspólnie tworzą rzeczywistość

wirtualną, grupy dyskusyjne, nawet rynki.

Przejmując sterowanie społecznością, państwo może odegrać

równie destrukcyjną rolę, jak wówczas gdy robią to firmy handlowe.

W cyberprzestrzeni rezultaty są takie same: członkowie najpierw

stawiają opór, potem uciekają. Duch społeczności ma więcej wspól

nego z chęcią wywierania wpływu niż z głosowaniem, więcej z pra

gnieniem bycia słyszanym niż z posiadaniem.

Handel a społeczność

Wydaje się, że społeczność nie ma nic wspólnego z handlem i stano

wi coś zupełnie mu przeciwnego. A jednak moim ulubionym przykła

dem wspólnoty jest Onsale - sieciowy dom aukcyjny prowadzony

przez Jerry'ego Kapłana, specjalizujący się w sprzęcie komputero

wym, ale oferujący również biżuterię, aparaty fotograficzne i inne

kosztowne towary. Jego hasło przewodnie brzmi: „Postaw pieniądze

tam, gdzie znajduje się wskaźnik myszy". Tradycyjny model sprze

daży sieciowej zakłada sterylną samotność: klient widzi tablicę to

warów z cenami, niekiedy może wezwać sprzedawcę, klikając my

szą. Popatrzmy jednak, gdzie ludzie naprawdę lubią robić zakupy.

U Loehmanna - tam na temat szałowej sukienki mogą usłyszeć radę

od kobiety przymierzającej bluzkę tuż obok przed tym samym lu-

* Nawet w fizycznym świecie rząd nie ma całkowitej kontroli nad wspólno

tami. Miasto może uważać, że jest właścicielem ulic, ale jeśli władza niedobrze
się spisuje, obywatele mogą przejąć ulice, organizując grupy sąsiedzkie lub
własne patrole. Jest to jednak proces powolny i znacznie bardziej niebezpiecz
ny niż to, co dzieje się w cyberprzestrzeni.

strem; w księgarniach Borders lub Barnes & Nobles mogą pić kawę

wspólnie z innym miłośnikiem literatury. Lubią również aukcje, na

których licytują z innymi ludźmi, nie z komputerem.

Oglądając na ekranie komputera strony sieciowego domu aukcyj

nego, przekonujemy się, że uczestnicy aukcji Onsale mają własną

oryginalną osobowość, choć nie zamieszczają swych awatarów -

symbolicznych postaci - jak to jest możliwe w niektórych usługach

sieciowych. Dla uczestników aukcji SY z Cambridge, AW z Honolulu,

DT z Lafayette to ludzie z krwi i kości, oszczędni albo rozrzutni, mą

drzy albo nierozsądni, poważni albo dowcipni. Obserwują swe po

czynania, by zorientować się, co warto kupić, a co zostawić zacie

kłym fanom staroci.

Często rynek jest wspólnotą, a nie tylko systemem ustalania cen.

Na Wall Street maklerzy idą razem na drinka po pracy. Oni zainwe

stowali w swą społeczność. Znają się nawzajem, sporo o sobie wie

dzą. Obserwowali nawzajem swe zachowania, mają za sobą nieuda

ne transakcje, ale pogodzili się z tym w nadziei na lepsze. Łączy ich

przeszłość, dyskusje, niekiedy wspólni wrogowie - ci, którzy nigdy

im nie ustąpili.

Społeczności zbudowane są na bazie uczestnictwa członków, ich

działania i współdziałania.

Społeczności działające dla zysku

Społeczności mogą być więc komercyjne albo nie nastawione na

zysk. Gdy jakąś społeczność określi się jako komercyjną, ludzie czę

sto przyjmują to za obrazę, choć sami codziennie przebywają

w świecie komercji - w klubach sportowych czy zakładach fryzjer

skich, w barach lub księgarniach. Ktoś musi płacić czynsz, jednak

w cyberprzestrzeni jest on znacznie niższy niż w fizycznym świecie.

Niekiedy „właściciel" - firma lub osoba - sądzi, że jest właścicie

lem społeczności. Potem jednak się przekonuje, że choć do niego na

leżą urządzenia, on zbiera składki, daje ręczniki, kije golfowe, drinki,

rozrywki, oferuje usługi fryzjerskie lub wydaje gazetkę, to jednak

społeczność jest właścicielem czegoś, co zachęca ludzi do pozostania

w niej. „Właściciel" może stworzyć regulamin i wymagać, by był on

przestrzegany, jeśli jednak spróbuje zmienić go bez zgody innych,

społeczność może przejąć ster. Nawet gorzej, może się po prostu

rozwiązać. Coś podobnego dzieje się w WELL z San Francisco, gdzie

zwarta społeczność nie akceptuje nowego, nastawionego na zysk

systemu zarządzania.

Gdy właściciel dąży do zysku, nie musi to nieodwołalnie prowa

dzić do konfliktu. Konflikt powstaje wówczas, gdy członkowie

wspólnoty nie są zadowoleni. Społeczności sieciowe staną się wielki

mi rynkami, wiele z nich pozostanie na gruncie lokalnym; bardziej

przypominać będą miejscowe gazetki reklamowe niż na przykład ty

godnik „Time". Niektóre utrzymają się dzięki ogłoszeniodawcom lub

opłatom transakcyjnym. Inne będą wymagać składki członkowskiej*.

Podobnie jak ziemskie wspólnoty, również wspólnoty sieciowe

wymagają troski i dbałości. Uczestnicy potrzebują kogoś, kto rozwią

że konflikty, nada ogólny ton, znajdzie sponsora. Ktoś musi admini

strować bazą danych i oprogramowaniem potrzebnym do nawiąza

nia łączności, porozumiewać się z producentami zasilającymi

społeczność, sformułować regulamin w zgodzie z interesem wspól

noty.

Społeczności sieciowe są rozmaite i niektórzy moderatorzy będą

się spisywać dobrze, inni zaś nie - kryteria ustalą sami członkowie,

zarówno ci, którzy pozostaną, jak i ci, którzy się wycofają. W rezulta

cie wspólnota nie działająca w interesie swych członków nie prze

trwa. Powstałe przy tym szkody nie są jednak tak wielkie jak w fi

zycznym świecie, gdzie domy mieszkalne rozpadają się, teren

przejmują przestępcy, a ludzie bezbronni nie mają się dokąd udać.

Społeczności nie nastawione na zysk

Rzeczywista korzyść z mediów cyfrowych polega na niskich kosz

tach, przynajmniej według standardów krajów rozwiniętych. Sieć

spowoduje rozwój licznych małych firm, których powstanie nie wy

maga teraz wielkiego kapitału, ale również zachęci filantropów.

* Jaka jest różnica między podatkiem a składką członkowską? Głównie taka,

że jedno jest obowiązkowe, a drugie nie. Czy opłata dla Microsoftu za Win
dows nie jest zatem bardziej podatkiem, jaki płacimy za członkostwo w świe
cie zdominowanym przez Microsoft?

W rozmaitych dziedzinach Sieć powoduje obniżenie bariery nakła

dów związanych z rozpoczęciem aktywności. Już obecnie istnieje

wiele sieciowych muzeów, grup zainteresowań, stron interneto

wych, list dyskusyjnych, w których uczestniczą osoby zainteresowa

ne kulturą Indian czy ogólnoświatową walką z wykorzystywaniem

nieletnich do pracy. Takie grupy rozkwitają.

Poprzednio wsparcie wspólnot, które komunikowały się na odle

głość, wymagało sił rynkowych lub wielkich akcji dobroczynnych.

Obecnie stało się to mniej kosztowne. Jedna z organizacji w której

działam, Eurasia Foundation (Fundacja Euroazjatycka) mimo skrom

nego budżetu okazuje znaczną pomoc niekomercyjnym organiza

cjom w krajach byłego Związku Radzieckiego. Wspierają się one

wzajemnie w trudnych okolicznościach i łączą, by tworzyć lobby

opowiadające się za nowymi regulacjami prawnymi lub popularyzu

jące obowiązujące przepisy, ignorowane przez lokalne władze. Fun

dacja sponsoruje między innymi kursy ekonomii czy warsztaty

dziennikarskie; absolwenci tych kursów próbują korzystać z nowo

zdobytych umiejętności w swych lokalnych społecznościach, gdzie

często ich pomysły wydają się dziwne, a entuzjazm podejrzany.

Problemy w społecznościach

Wiele cech wspólnot sieciowych nie zostało dotychczas rozpozna

nych. Jaka jest najkorzystniejsza liczebność wspólnoty? Odpowiedź

zależy od wielu czynników, z czasem jednak lepiej to zrozumiemy,

tak jak obecnie rozumiemy społeczności miast i wsi. W jaki sposób

większa społeczność rozpada się na mniejsze wspólnoty, gdy zbyt

się rozrosła lub kiedy jakaś grupa zdecydowała się oddzielić od niej

z innych powodów? George Gumerman z Instytutu Santa Fe w No

wym Meksyku zauważył ciekawe zjawisko: jeśli społeczność jest

homogeniczna, jej rozmiar nie gra roli, natomiast w społecznościach

o skomplikowanej strukturze socjalnej potrzeba wielu ludzi do wy

pełniania rozmaitych ról: lekarza, instruktora młodzieży, sołtysa, du

chowego przywódcy i tak dalej. Gdy społeczność się rozrasta, wiele

osób ubiega się o jedną funkcję; gdy się kurczy, niektóre funkcje zo

stają połączone. Takie wspólnoty mają zwykle ściśle wyznaczone re

guły określające liczebność rodziny i członków - zarówno wchodzą

cych w obręb społeczności, jak i ją opuszczających. Ciekawe byłoby

zbadanie, jak to się przedstawia w społecznościach sieciowych: szef

do spraw socjalnych, kierownik programów członkowskich, dyrektor

do spraw reklamy...

Co nie działa?

Oczywiście są zjawiska nie sprzyjające wspólnocie. Nie chodzi o to,

aby miała ona rzeczywistą tożsamość, potrzebna jest jej w ogóle ja

kakolwiek tożsamość (patrz: Rozdział 9). Byś stał się członkiem

wspólnoty, potrzeba Twojego głosu, opinii, obecności, gdyż ma tu

miejsce układ przynajmniej dwustronny. „Przyczajeni w ukryciu" -

osoby, które tylko czytają lub słuchają - nie stanowią rzeczywistych

członków wspólnoty. Może wyobrażają sobie, że jest inaczej, nikt

jednak nie odczuje straty, gdy się odłączą. Są fanami, nie przyjaciół

mi. Są podczepieni do kultury, nie wnoszą jednak do niej własnego

wkładu. Dlatego fandomy są czymś tak dziwnym: zwykle nie ma rze

czywistej komunikacji między fanami a gwiazdami; z jednej strony

są bowiem przyczajeni obserwatorzy i ich fantazje, z drugiej - ma

china odpowiedzialna za wizerunek publiczny gwiazdy.

We wspólnocie mogą uczestniczyć osoby występujące pod pseudo

nimami, których obecność jest wartościowa, gdyż wnoszą one coś cen

nego. Gdy uczestnictwo jakiejś osoby oparte jest na fałszu, może ona

mieć problemy. Zarazem jednak dzięki przybraniu pseudonimu tworzy

się maska, pozwalająca człowiekowi ujawnić prawdziwą osobowość,

a nie ukryć ją i odsłonić niektóre rzeczywiste cechy charakteru.

Dlatego trudno nazwać wspólnotą grupę samopomocy złożoną

z anonimowych osób, chyba że jej członkowie mają stałe - choćby

i ukryte pod pseudonimami - tożsamości. Monolog wyjaśniający,

kim się jest, nie wprowadza nas do wspólnoty, choć niekiedy dobrze

brzmi, pełniąc funkcję oczyszczającą i wyzwalającą.

Istnieją przykłady zarówno dobrych, jak i złych wspólnot. Wy

obraźmy sobie wspólnotę opartą na nienawiści do Żydów, Serbów

lub rządu amerykańskiego, debatującą o tym, jak przeprowadzić

czystkę w sąsiedztwie lub zniszczyć domniemanego wroga. W takiej

społeczności członkowie mają wspólny cel, wnoszą też do niej włas

ny wkład, lecz jak odrażające oblicze ujawnia tu natura ludzka.

Powyższy przykład pokazuje, że największe niebezpieczeństwo

dla dopiero tworzących się lub już zamkniętych wspólnot stanowi

izolacja od reszty społeczeństwa. Ludzie w ziemskich wspólnotach

stykają się od czasu do czasu z rzeczywistością, choćby na ulicach

wokół swych domów, w telewizji, na pierwszych stronach gazet.

Społeczności sieciowe mogą trwać w izolacji od rzeczywistości.

Mogą wymieniać kłamstwa i posługiwać się fikcją, nie obawiając

się konfrontacji z przeciwnymi opiniami. Sieć to wspaniałe medium

do konspiracji, telewizja natomiast najlepiej nadaje się do propa

gandy.

Podchwytliwe pytanie o wolność słowa

Normy społeczne nie są takie same w poszczególnych wspólnotach.

Dotyczy to cenzury lub wolności słowa, religii, dopuszczania dzieci

do pewnych działań i tym podobnych kwestii. Społeczności mogą

mieć podobne lub różne poglądy na te tematy, mogą przestrzegać

pewnych norm i wymagać ich respektowania.

Wolność słowa jest jedną z tych absolutnych wolności, którą

Amerykanie hołubią - wiele państw uważa nawet, że zbyt wielką

przywiązujemy do niej wagę. W innych społeczeństwach, gdzie kon

wencja potrafi odgrywać silniejszą rolę niż prawo, to, co w Stanach

Zjednoczonych możemy legalnie powiedzieć, uważane by było za

odrażające lub niekulturalne, a czasem za obraźliwe lub niebezpiecz

ne. Amerykanie (a wśród nich również i ja) odpowiadają, że jest to

cena, jaką płacimy za wolność słowa i związaną z tym wolność kry

tyki rządu, wierzenia w co się chce i decydowania o sobie.

Wspólnoty ustalają własne reguły zgodnie z tym, co im odpowia

da. Ludzie wybierający i otrzymujący informację z Sieci mogą zasto

sować filtry, pozwalające im określić, co indywidualnie chcą oglądać

(patrz: Rozdział 7); w tym miejscu interesuje mnie jednak sam prze

kaz treści w ramach społeczności - co ludzie mówią do siebie, co

przesyłają do ogólnie dostępnych miejsc w Sieci i tak dalej. Jakie wy

powiedzi na temat dyrektora firma pozwoli umieścić w wewnętrznej

sieci lub przesłać na zewnątrz do Internetu? Jak ostro wolno nam

wyrażać swe opinie, gdy się z kimś nie zgadzamy? Jak wiele potocz

nych określeń lub błędów ortograficznych dopuszczamy? A w spo

łeczności poetów? Jak bardzo możesz być komercyjny na sportowej

liście dyskusyjnej? Czy Juan może promować swój sklep wędkarski,

gdy Alice zapyta o kołowrotek? Czy mogą głośno krytykować sprze

dawcę wędki, której Alice teraz używa?

Odpowiedzią na te pytania są normy i zwyczaje, nie zaś prawa.

Zwykle wspólnota daje sobie radę sama. Ludzie obwiniają się, narze

kają - przywódcy wspólnoty wszystko łagodzą. Po pewnym czasie

ludzie w grupach uczą się, jak żyć razem lub szukają innej, bardziej

im odpowiadającej wspólnoty.

Te ziemskie rządy, które nie są zwolennikami wolności słowa, bę

dą prawdopodobnie próbowały zabronić swym obywatelom odwie

dzania sieciowych wspólnot poza własnym krajem, a nawet prowa

dzenia w nich rozmów. Na dłuższą metę nie ma to jednak sensu.

Najlepszą odpowiedzią na obraźliwe sformułowanie - obojętnie jak

rozumiane - jest nie milczenie, lecz odpowiedź - chyba że chodzi

o ochronę dzieci. Z obscenicznością zaś można najlepiej sobie pora

dzić nie zwracając na nią uwagi, a najskuteczniejszym sposobem na

dziecięcą pornografię jest ściganie i karanie ludzi, którzy są w nią za

mieszani.

Znacznie więcej problemów stwarzają naprawdę niebezpieczne

informacje, na przykład instrukcje budowy bomby czy plany syste

mów zabezpieczeń niektórych ważnych obiektów. Nie ma tu idealne

go rozwiązania. Nie warto zabraniać rozpowszechniania instrukcji

produkowania ładunku wybuchowego, dostępnej w podręcznikach

chemii. Po co przydawać temu uroku owocu zakazanego? Wiem

również, że większość przepisów, zakazujących publikacji pewnych

treści, nie jest skuteczna. Powodują one jedynie to, że informacja

schodzi do podziemia, gdzie zdobywają ją ludzie cieszący się najgor

szą opinią. Jednak nie wszystko powinno być rozpowszechniane.

Informacje są niekiedy tajne i prawdopodobnie nie powinny być

dostępne w Sieci, gdyż zabrania tego prawo i klauzule tajności; nie

kiedy może o tym decydować sama społeczność lokalna, jeśli nie

chce ponosić odpowiedzialności za ewentualne skutki*. Wolność sło

wa nie oznacza nakazu publikacji.

* W istocie zbyt wiele informacji jest utajnianych, najprawdopodobniej dla

tego, że są „niebezpieczne" dla urzędników, których dotyczą.

Oficjalna cenzura, mimo wysiłku rządów, nie będzie raczej sku

teczna na dłuższą metę. We Francji zakazano rozpowszechniania

wyników badań opinii publicznej tuż przed wyborami, ale ci, którzy

chcieli, mogli otrzymać te wyniki przez Sieć - zamieściły je tam fran

cuskojęzyczne agencje ze Szwajcarii. Niemcy wytoczyły proces sieci

CompuServe za to, że były w niej rozpowszechniane pornografia

i materiały nazistowskie, ale rozstrzygnięcia tej sprawy na razie nie

widać.

Żyjemy w świecie, w którym rządy - nawet rządy demokratyczne

- działają, jak uważają Amerykanie, bez skrupułów. Gdy organy pań

stwowe mają nad ludźmi władzę fizyczną, mogą rządzić stosując za

straszenie oraz sprawować nad wszystkimi - z wyjątkiem najtward

szych dysydentów - również władzę w sensie intelektualnym; mogą

nie tylko przeciąć łączność czy za pomocą środków technicznych fil

trować informacje i stosować podsłuch (zakazując szyfrowania), po

trafią również nakłaniać sąsiadów do szpiegowania. Władza jest

w stanie kontrolować informacje na wszystkich poziomach, lecz jeśli

to robi, traci wówczas korzyści związane z funkcjonowaniem Sieci.

Nie uda się jednak powstrzymać najbardziej zdecydowanej opozycji

przed połączeniem się z resztą świata.

Kultura się zmienia

Oczywiście kultura Sieci ulega zmianie. Nie jest już zdominowana

przez mężczyzn z górnej warstwy klasy średniej, mówiących (jedy

nie) po angielsku. Ludzie interesu odkryli Sieć; staje się ona coraz

bardziej komercyjna. Dowiedziało się o niej również pokolenie dziad

ków. Korzystają z niej także pracownicy socjalni, organizacje niedo

chodowe, zwłaszcza te ulokowane w odległych rejonach, w których

korzystanie z innych środków łączności jest bardzo drogie. W Sta

nach Zjednoczonych i w Skandynawii Sieć stała się narzędziem kon

sumentów. W większości innych państw nadal jest środkiem drogim

i rzadkim, korzystają z niego tylko najlepiej wyposażeni użytkowni

cy domowi... - na razie.

W końcu powstanie globalna społeczność ludzi podłączonych do

Internetu. Nałoży się ona na tradycyjne społeczności lokalne, którym

zwykle gorzej się powodzi - mają mniej zasobów materialnych, gor

sze wykształcenie, dysponują gorszą łącznością, nie potrafią ocenić

wartości, dostępnych w Sieci. Ta globalna kultura - byłoby przesadą

nazwanie jej wspólnotą - prawdopodobnie nie przypadnie do gustu

wielu ludziom nastawionym „antyglobalnie", będzie się jednak roz

rastać.

Niektóre elementy lokalnej kultury łatwo można przenieść do Sie

ci, inne są jej jednak wrogie. Nie twierdzę, że wszyscy ludzie na

świecie powinni być w Sieci, w końcu jednak wszyscy w niej będą

z wyjątkiem garstki niechętnych. Należy dopilnować, żeby ci, którzy

się powstrzymują, robili to z własnej woli, a nie dlatego, że nie mają

innego wyboru.

Czy wpuścić dzieci?

Pewne społeczności zakazują dzieciom wstępu do Sieci z rozmaitych

powodów. Niektóre treści byłyby nieodpowiednie dla dzieci ze

względu na swój związek z seksem; niektóre są z założenia przezna

czone dla dorosłych, gdyż na przykład specjaliści od sztuki bizantyj

skiej czy fizycy nuklearni to osoby dorosłe. W wielu jednak wypad

kach dzieci potrafią z powodzeniem i zupełnie niezauważone

poruszać się w środowisku, które wcale nie powstało z myślą o nich;

zachowują się przy tym bardziej dojrzale od wielu dorosłych. (Spe

cjaliści od sztuki bizantyjskiej potrafią być przecież dość nieprzyjem

ni, gdy się z nami nie zgadzają!)

Prywatność

W rozmaitych wspólnotach członkowie oczekują różnego poziomu

ochrony prywatności. Jak wiele ludzie są skłonni ujawnić ze swych

spraw innym ludziom? Jakie zaniedbania są dopuszczalne? Co jest do

puszczalne wewnątrz danej grupy, lecz nie powinno być ujawniane

na zewnątrz? Poszanowanie tajemnicy w sprawach handlowych ure

gulują mechanizmy zdecentralizowanego rynku (patrz: Rozdział 8).

Prywatność między członkami społeczności zostanie określona przez

samą społeczność, jak to się dzieje na liście dyskusyjnej Online Euro

pę. Zarówno sposób podejmowania tych decyzji, jak i związane z nimi

normy zależą od tożsamości wspólnoty. Nieuniknione są przy tym

konflikty i można zawieść czyjeś zaufanie, jak w zwykłym życiu, gdy

ludzie sprawiają sobie zawód, zdradzając swych poprzednich praco

dawców lub rozpowszechniając plotki. Jedyna różnica polega na tym,

że w Sieci wszystko rozchodzi się szerzej i szybciej.

Członkowie społeczności dzielą się poglądami na najrozmaitsze

tematy: innych ludzi, produktów, szkół, akceptowalnych treści; robią

to zarówno w zwykłej korespondencji i rozmowie, jak i w bardziej

sformalizowanych systemach oceny. Pewne społeczności sieciowe

skupią się w sposób naturalny wokół osób wyrażających ich opinie

i interesy, a spoiwem staną się komercyjne lub społeczne usługi ran

kingowe, korzystające z technik umożliwiających sformalizowaną

klasyfikację (patrz: Rozdział 7).

Zaufaj mi!

Podstawową cnotą wspólnoty jest wzajemne zaufanie jej członków.

Nieformalna a nie nakazana regułami otwartość, wymiana doświad

czeń, dyskusje tworzą prawdziwą wspólnotę. Ludzie nie mogą żyć

jedynie na podstawie regulaminów i dlatego szukają towarzystwa

osób, z którymi czują się dobrze. W cyberprzestrzeni mogą to reali

zować, nie zważając na ograniczenia czasowe i geograficzne. W re

zultacie wielu z nich zechce się również odszukać w fizycznym świe

cie - nie można przecież podziwiać zachodu słońca, jeść razem

obiadu czy zażywać wspólnej kąpieli przez Internet.

ROZDZIAŁ 3

Praca

' esteś w firmie już pięć lat i nie znosisz swojej pracy. Czy powin

naś poszukać sobie nowego miejsca pracy przez Sieć? Jak Twoje

umiejętności zostaną ocenione w cyfrowym świecie? Gdzie spraw

dzić oferty pracy? Czy uda Ci się znaleźć pracę w innym mieście -

a może nawet w innym kraju - którą wykonywałabyś zdalnie z do

mowego komputera? Boisz się wysłać w Sieć te wszystkie pytania,

gdyż Twój obecny szef mógłby je tam przeczytać.

Jakiej pracy szukasz? Jeśli jesteś sprzedawczynią, może wolałabyś

nadal zostać w branży, którą znasz, czy raczej opuścić ją, gdyż nie

chcesz konkurować ze swą obecną firmą? Albo przeprowadzasz się

do innego miasta i szukasz tam podobnej pracy, mając nadzieję na

podwyżkę zarobków? A może szukasz nowych perspektyw jako kie

rownik działu sprzedaży?

To wszystko znajdziesz w Sieci. Są tam witryny firm związanych

z Twoją branżą oraz innymi gałęziami przemysłu, jak również artyku

ły fachowe, raporty analityków branży i obiektywne opinie innych

specjalistów na temat przedsiębiorstw, które bierzesz pod uwagę. Je

śli skorzystasz z usługi anonimowych przesyłek, korespondencję

otrzymasz do sieciowego odpowiednika skrytki pocztowej i Twój pra-

codawca niczego się nie dowie. Możesz wysiać e-mail do działu kadr

lub do kogoś z dyrekcji firmy; poszukiwania możesz zawęzić do wła

snego miasta lub skierować je do wybranego przez Ciebie regionu.

Natomiast jeśli jesteś pisarzem, interesuje Cię zapewne czasami

nie stała praca, lecz atrakcyjne zlecenia. Wówczas mógłbyś wejść

w szranki ze Steve'em Fenichellem, pisarzem, który pomagał redago

wać tę książkę jako wolny strzelec. Sam napisał dwie książki (ostat

nio Plastik) oraz był redaktorem i współautorem kilku innych. Poza

tym pisze artykuły. Niektóre zlecenia przekazuje mu jego agentka

z International Creative Management, która dzwoni z propozycjami

i pomysłami. Steve dostaje również przypadkowe zlecenia z czaso

pism. Niekiedy, gdy ma trochę czasu i chciałby intensywniej popra

cować, jego agentka nie ma akurat żadnych ciekawych zleceń, in

nym razem ofert jest tyle, że Steve nie mógłby ich wszystkich

zrealizować. Czasem jest gdzieś praca, o której nie wie ani on, ani je

go agentka.

Jak będzie szukał pracy za pięć lat? Jeśli nauczy się korzystać

z przeglądarki (żartuję, Steve!), codziennie może sprawdzać propo

zycje dla dziennikarzy, może również wysłać własne oferty. Jeśli inte

resuje go jakiś szczególny temat lub chciałby na przykład pojechać

do Portugalii, może wyjść poza środowisko pisarzy i poszperać

w portugalskich witrynach, zasięgając wskazówek na temat intere

sujących imprez turystycznych, które mógłby opisać w magazynie

podróżniczym. (O tym, czy należałoby to uznać za spamming*, może

jedynie zadecydować społeczność portugalska.)

By zaprezentować swe umiejętności, Steve może zamieścić kilka

swych artykułów na własnej stronie WWW i umieścić hiperiącza do

sieciowych księgarni Barnesandnoble.com oraz Amazon.com, gdzie

można nabyć egzemplarze jego książek. W tej dziedzinie jest wielka

konkurencja, więc Steve musi się czymś wyróżnić. Woli jednak nie

wysyłać pomysłu swego najnowszego artykułu, obawiając się, że

ktoś inny podejmie dany temat; lepiej omówić to spokojnie z zaufa

nym wydawcą magazynu podróżniczego.

* Spamming - przekazywanie kopii tej samej informacji wielu różnym lu

dziom i grupom w Internecie, najczęściej wbrew ich woli; ogólniej: niechciana

poczta elektroniczna (przyp. tłum.).

A jaki los czeka agentkę literacką? Niektórzy jej klienci prowadzą

łowy w Sieci wraz z wieloma nieprofesjonalistami. Nadal jednak bę

dzie ona współpracowała ze swymi klientami, gdyż jej kwalifikacje

polegają nie tylko na szukaniu pracy; potrafi ona również negocjo

wać kontrakty lub doradzić wybór domu wydawniczego. Wiele za

dań może realizować przez e-mail, jednak od czasu do czasu pójdzie

ze Steve'em na drinka. Zna dużo ploteczek, których nigdzie się nie

publikuje, choć niekiedy przekazuje pocztą elektroniczną. Pracę stra

cą jedynie gońcy - nie ma bowiem potrzeby roznoszenia stosów do

kumentów, które teraz będą przekazywane elektronicznie i nawet

umowy zostaną opatrzone elektronicznym podpisem.

Choć uprawianie zawodu z pozycji wolnego strzelca będzie

w 2004 roku coraz popularniejsze, sposób pracy Steve'a nie jest ty

powy. Pomimo możliwości technicznych, większość ludzi nadal

będzie miała stabilne miejsce pracy i przewidywalne zarobki. Są ku

temu dwa powody. Po pierwsze, wiele osób woli względne bezpie

czeństwo stałej pracy, wykonywanie zadań w zespole, ceni sobie po

wstające wówczas związki międzyludzkie, a firmy ze swej strony

wolą ludzi z doświadczeniem, zintegrowanych z firmą, znających

procedury, posiadających tak zwaną pamięć wspólnotową. Praca to

przecież nie tylko formalne wykonywanie powierzonych zadań.

Po drugie, ci, którzy wybierają wolny zawód, często przekonują

się, że trudno jest znieść stale związane z tym napięcie. Nawet jeśli

wiedzą, że znajdą pracę, nie czerpią radości z jej szukania, negocjo

wania kontraktu, codziennego sprawdzania i potwierdzania swej

wartości. Te wszystkie działania tworzą to, co ekonomiści nazywają

„kosztami transakcyjnymi" - kosztami znalezienia i załatwienia

pracy. Sieć je redukuje, nie usuwa jednak emocjonalnego niepokoju,

który towarzyszy (przynajmniej) niektórym ludziom. Woleliby oni

mieć stałe miejsce zatrudnienia, gdzie mogliby się całkowicie oddać

pracy.

Szukanie pracy

Sieć nie zmieni wrodzonych preferencji danej osoby, jeśli chodzi

o wybór między czymś, co bezpieczne i dobrze znane, a urozmaice

niem. Kto jednak woli rozmaitość, łatwiej ją teraz uzyska. Sieć poma-

ga ludziom szukającym pracy zarówno na całe życie, jak i na jeden
tydzień.

Nie będzie się przy tym wykorzystywać niezdarnych programów

wyszukujących, lecz sieciowe wspólnoty i dostosowane do danych

rynków pracy ogłoszenia, z których łatwo skorzystają obie zaintere

sowane strony. Firmy zamieszczą opis stanowisk pracy i dotrą do po

tencjalnych pracowników na całym świecie; pracownicy mogą szu

kać zatrudnienia również na rynku międzynarodowym i wszędzie

rozesłać listy motywacyjne. Oczywiście niekiedy muszą się liczyć

z ograniczeniami przepisów imigracyjnych i prawa pracy. Za parę lat

czymś archaicznym wyda się nam grzebanie w prasowych ogłosze

niach, ograniczających się do niewielkiego geograficznie obszaru.

Książek nie da się od razu zastąpić, lecz jeśli chodzi o efektywne

i szybkie zdobywanie bieżących informacji, Sieć jest skuteczniejsza.

Już pojawiło się wiele witryn poświęconych poszukiwaniu pracy,

zwłaszcza w niektórych branżach gospodarki. Na przykład Scala, wy

twarzająca oprogramowanie dla księgowości firma, w którą inwestu

ję, sponsoruje bezpłatną usługę Scala Job Bank. Korzystają z niej

użytkownicy software'u przeznaczonego do księgowości, klienci, fir

my, w których już takie systemy zainstalowano i które potrzebują

pracowników umiejących się nimi posługiwać. Bank spełnia dla Scali

rolę poniekąd reklamową, ale również daje wymierne korzyści: klien

ci bardziej są skłonni nabyć systemy Scali, jeśli wiedzą, że znajdą pra

cowników znających te pakiety, natomiast specjaliści od oprogramo

wania i księgowości chętniej zapoznają się ze Scalą, gdyż zdają sobie

sprawę, że dzięki temu dostaną pracę. Aktywny rynek pracy wokół

danego oprogramowania sprawia, że sam software staje się bardziej

atrakcyjny Te dwie rzeczy wzajemnie się wspierają, niekiedy przycią

gają użytkowników innych pakietów. Oczywiście sama firma Scala,

szukając pracowników, również korzysta z banku ofert.

Przyłącz się do Sieci

Każdy, kto szuka pracy, wie, że tradycyjne sposoby nie są najbardziej

skuteczne. Istnieją dwie inne, lepsze metody i na szczęście mają one

swe odpowiedniki w Sieci. Jedną z nich jest znana od dawna sprze

daż w systemach sieciowych: przyłącz się do społeczności, w której

chcesz pracować, postaraj się poznać ludzi, zabiegaj o to, by cię zna

no, potem rozejrzyj się za pracą. Nie ma do tego lepszego środowi

ska niż wspólnota sieciowa. Możesz zrobić to w grupie zajmującej

się konkretną działalnością (na przykład marketingiem towarów spo

żywczych) albo w gronach tradycyjnej działalności społecznej (na

przykład w kręgu religijnym czy w grupie charytatywnej). Dzięki Sie

ci wszyscy mają znacznie bogatszy wybór rozmaitych środowisk,

zwiększają się więc szanse, że pracownik znajdzie odpowiednią pra

cę, a pracodawca odpowiedniego pracownika.

Oczywiście pracodawcy również mogą i powinni podjąć to wy

zwanie. Czy chcą znaleźć specjalistów danych dziedzin, czy wszech

stronnych menedżerów poza ich dotychczasowym środowiskiem

branżowym?

Nie szukaj pracy - określ ją!

Drugi neotradycyjny sposób szukania pracy to stworzenie jej dla sie

bie. Odszukaj firmę, która ma problem, i zaproponuj rozwiązanie,

które ty mógłbyś wprowadzić w życie. Możesz tego dokonać, propo

nując własne konsultacje albo usługi swej firmy lub też ubiegać się

o stałą posadę. Sieć bardzo ułatwia takie.działanie. W swym otocze

niu możesz dostrzec dodatkowy segment rynku, którego jakaś upa

trzona przez Ciebie firma jeszcze nie wykorzystuje.

Juan, zoolog i opiekun zwierząt, przeglądając stronę WWW pew

nego zoo - stworzoną z myślą o gościach, nie zaś o opiekunach - do

wiaduje się, że w ogrodzie powiększono małpiarnię. I tu zaczyna

działać Sieć plus odrobina wyobraźni.

Juan wysyła e-mailem pytanie, czy ogród zoologiczny potrzebuje

opiekuna nowych małp.

Czekaj! Nie tak szybko!

Teraz Sieć zaczyna się naprawdę przydawać - obie strony sprawdza

ją swego potencjalnego partnera. Juan przeszukuje Sieć i zapoznaje

się z artykułami w kilku przewodnikach miejskich. Wiadomości nie

są dobre. Zoo ma kiepską reputację -jest zaniedbane, zwierzęta czę

sto chorują, alejki są nieporządne. Jeśli występuje kilka problemów,

pojawia się okazja do udzielenia pomocy w ich rozwiązaniu; jeżeli

natomiast problemów jest za dużo, może to oznaczać, że nic nie da

się zrobić i Juan woli nie pracować w takim miejscu.

Teraz ma kłopot. Szuka w Sieci wcześniejszych informacji na te

mat zoo. Znajduje adresy kilku osób, które tam kiedyś pracowały.

Przesyła im uprzejmy list, wyjaśniając, że zamierza podjąć pracę

w zoo i chciałby się czegoś bliżej o tym miejscu dowiedzieć.

Tymczasem w ogrodzie zoologicznym osoba segregująca elektro

niczną pocztę przesłała list Juana do Alice - szefowej działu kadr. Za

czyna ona własne poszukiwania. Czy Juan publikował jakieś artykuły

z biologii? Czy bierze udział w listach dyskusyjnych? Łatwo uzyskać

te informacje przy pomocy wyszukiwarki DejaNews, indeksującej

nie tylko witryny, lecz również większość list dyskusyjnych. Okazuje

się, że Juan nie tylko jest biologiem, lecz również aktywnie zajmuje

się fotografią przyrodniczą. Alice się to podoba - sama amatorsko fo

tografuje. Zapoznaje się z poglądami Juana i niektóre z nich wydają

się jej niemądre. Potem jednak Alice zwraca uwagę na daty tych naj

bardziej niezręcznych uwag i dostrzega, że Juan, początkowo niewy

parzony nowicjusz, dojrzał, stał się wnikliwym profesjonalistą z za

sadami i wypowiada interesujące poglądy na temat zależności

między zachowaniem zwierzęcia a jego rozmiarami w porównaniu

z resztą rodzeństwa w miocie. Alice pisze e-mail do Juana, proponu

jąc, by przyszedł na interview

Widzialna reputacja

Zarówno osobie poszukującej pracy, jak i pracodawcy sprawdzające

mu ludzi, a nawet komuś, kto chce odwiedzić ogród zoologiczny, Sieć

umożliwia rozróżnienie między tym, co dobre i złe. Zoo Alice znajdu

je się w dość dobrej sytuacji, gdyż w okolicy nie ma innego ogrodu,

ale musi ono konkurować z bogatą ofertą rozrywek, czy to w świecie

fizycznym, czy w sieciowym. Dobrze więc, że dzięki Sieci ludzie mo

gą je porównać z ogrodami zoologicznymi w sąsiednich miastach.

Dla Alice korzystne jest to, że może uzyskać informacje o Juanie. Ale

przecież w takim systemie wielu ludzi będzie miało dostęp do infor

macji właśnie o Tobie. Gdy pobędziesz nieco w Sieci, możesz zmienić

poglądy na temat prywatności danych (patrz: Rozdział 8). Przyjrzyjmy

się jednak, jak Sieć wpływa na poszukiwanie pracy i na karierę zawo

dową. Przede wszystkim zostaną udostępnione wszelkie dane oficjal

ne. Twoje miejsce pracy, Twoje wypowiedzi publiczne, znaczniejsze

sukcesy i porażki - z tym wszystkim ludzie będą mogli się zapoznać.

Tak wiele tam informacji - pozytywnych i negatywnych, godnych

zaufania i wątpliwych - że na większość danych nikt nie będzie

zwracał uwagi, dopóki nie zacznie chodzić o potencjalnego pracow

nika. W powodzi informacji zginą nawet te najbardziej kontrower

syjne, musicie jednak zdawać sobie sprawę, że się tam znajdują. Pra

codawcy skłonni będą wybaczyć porażkę, bo nie ulega wątpliwości,

że niepowodzenia często się zdarzają. Najlepiej więc wszystko ujaw

nić i wyjaśnić, czego się z naszej porażki nauczyliśmy. Jeśli chodzi

o mnie, przewodziłam już kiedyś katastrofie - było to w połowie lat

osiemdziesiątych, kiedy nie powiodła się próba wydawania codzien

nej gazety dla branży komputerowej. Złożyło się na to wiele przy

czyn, między innymi brak niezawodnego systemu dostawy online,

jaki mielibyśmy do dyspozycji obecnie. Musiałam w końcu zwolnić

dwadzieścia siedem osób. Swemu ewentualnemu pracodawcy mogę

powiedzieć, że wiele się wówczas nauczyłam.

Przypuśćmy, że ja - lub Ty - w jakiś sposób przysporzyliśmy sobie

wrogów. Ludzie będą mogli zapoznać się z negatywnymi uwagami

na Twój temat z całkowicie niewiarygodnego źródła. Szukając pracy,

powinniście spokojnie zrobić to, co prawdopodobnie i tak zrobi wy

brany przez Ciebie pracodawca: sprawdzić, co inni o Tobie mówią.

Może natkniesz się na podane bez złej woli, lecz mylne informacje,

które chciałbyś skorygować. Powiedz to osobie, która je zamieściła,

a jeśli pojawiły się na forum publicznym - napisz sprostowanie, za

opatrzone w hiperłącze do oryginalnego komentarza*. Dostępne bę

dą również krytyczne uwagi spreparowane przez ludzi niepoważ

nych i złośliwych. Musisz samodzielnie to wszystko sprostować.

* Jednym z problemów większości stron sieciowych jest niesymetryczność

hiperłączy. Oznacza to, że można wprawdzie zamieścić własne dementi jakiejś
informacji i wskazać na oryginalną wersję, lecz zwykle nie da się zaopatrzyć
pierwotnego komentarza w hiperłącze do swojego sprostowania. Ludzie mu

szą podjąć specjalne starania, żeby dotrzeć do naszej opinii. Powinno powstać
narzędzie, które zmieni tę sytuację, choć wielu właścicieli rozmaitych witryn
nie chce, by osoby z zewnątrz dołączały do nich swoje uwagi.

Jednak każdy sensowny pracodawca potrafi ocenić proporcje między

korzystnymi a niekorzystnymi opiniami i prawdopodobnie umie od

różnić złośliwości od prawdy. W Twoim życiorysie mogą się jednak

znajdować prawdziwe fakty których się teraz wstydzisz. No, cóż,

grzechy miodości. Z pewnością jednak Sieć sprzyja prawdomówno

ści - wolałbyś przecież, by przede wszystkim wysłuchano Twojej

wersji wydarzeń. Osobiście uważam, że generalnie jest to pozytyw

ne zjawisko. Oczekiwania ludzi w stosunku do innych i do siebie sa

mych staną się bardziej realistyczne. Słuchanie ocen na nasz temat

nie zawsze jest przyjemne, ale lepsze to niż życie w iluzji.

Oczywiście pewnych informacji nie uzyskasz w Sieci. Na przykład

nie rozpowszechnia się opinii o niekompetentnym zięciu. Pewne fak

ty trzymane są w zamkniętych kręgach lub komunikowane jedynie

e-mailem. Mimo to każdy, kto zada sobie trud, ma dostęp do bardzo

wielu informacji. I codziennie dochodzą nowe.

Kłopotliwe są pytania na temat zdrowia i obyczajowości. Czy po

winno się ujawniać na liście dyskusyjnej, że jest się chorym na raka?

Informacja taka mogłaby dotrzeć do pracodawcy, a przecież firmy

niechętnie zatrudniają ludzi chorych, mimo prawa zakazującego

dyskryminacji. Czy powinieneś ujawnić swą przeszłość kryminalną?

Istnieją również bardziej skomplikowane pytania, wiele z nich roz

strzyga prawo. Uważam, że na dłuższą metę więcej uczciwości po

zwoli usunąć niechęć do pewnych chorób, choć nie zmniejszy kosz

tów medycznych. Im częściej ludzie ujawniają swe słabości, tym

wyraźniej widać, jak mimo wszystko potrafią być wydajni.

Firmy i produkty też mają reputację

Zalew informacji obejmuje nie tylko pracowników, lecz również firmy

oraz oferowane przez nie produkty i usługi. Ich jakość i inne cechy co

raz łatwiej ustalić i coraz szybciej ujawnia się ich znaczenie. Sieciowe

rankingi konsumenckie, powszechna przejrzystość i lepsza komunika

cja sprawią, że inwestorzy, menedżerzy, pracownicy i konsumenci bę

dą zwracać się ku lepszym firmom, uciekając od złych i nieefektyw

nych. Podobnie jak zwiększy się tempo naszego życia zawodowego,

tak samo przyśpieszy się proces powstawania, wzrostu i znikania

firm. Zawsze będą istniały anomalie rynkowe, lecz okres życia poje

dynczych przedsiębiorstw ulegnie skróceniu, chyba że firma utrzyma

wysoką jakość swych produktów i stale będzie się przekształcać.

Olbrzymie korporacje, które w ostatnich latach powstały z połączenia

różnych firm, będą zmieniały swe struktury - nastąpią dalsze fuzje,

sprzedaże, reorganizacje. Pojawi się również konieczność stawiania

czoła konkurencji małych przedsiębiorstw, których powstawać będzie

coraz więcej, gdyż dla nowicjuszy obniży się próg wejścia na rynek.

Równocześnie istniejącym już firmom coraz trudniej będzie ła

godnie wycofać się z rynku. Przedsiębiorstwom o nieodpowiedniej

kadrze, złej strukturze i strategii coraz trudniej będzie przeprowa

dzać zmiany. Konkurencja przyśpieszy i ci, którzy stracili werwę, zo

staną z tyłu. Dobrą wiadomością w tym wszystkim jest to, że te za

sady ewolucji bardziej stosują się do firm niż do ludzi. Złe firmy

zamierają lub zostają wchłonięte przez inne, lecz przy odrobinie

szczęścia ich pracownicy czegoś się uczą i mogą się przenieść do lep

szych przedsiębiorstw.

Coraz mniejsze firmy

To wszystko zaowocuje tendencją do zmniejszania się firm, mimo że

obecnie słyszymy o fuzjach i konsolidacjach, gdyż media wiele uwa

gi poświęcają gigantom. Małe firmy łatwiej dotrą teraz do klientów

bez konieczności ponoszenia wielkich kosztów masowego marketin

gu. Wyspecjalizują się one w paru produktach, zamiast działać pod

stałą presją wzrostu, by osiągnąć ekonomię skali. Ekonomia skali

straci swe znaczenie, gdy dzięki Sieci nawet małe firmy zdobędą do

stęp do potrzebnych zasobów. Redukcji ulegną koszty transakcyjne,

zarówno dla firmy, jak i dla pracownika - szukających pracy i nego

cjujących jej warunki.

Większość firm zmniejszy się lub pozostanie mała dzięki zaopa

trzeniu zewnętrznemu (outsourcing) - pewne zadania, które dotych

czas wykonywane były wewnątrz firmy powierzy zewnętrznym zle

ceniobiorcom. Na przykład Microsoft Network zleca zewnętrznej

firmie techniczne wsparcie indywidualnych użytkowników. W mojej

własnej małej firmie nie mamy na stałe osoby do wprowadzania da

nych; gdy kogoś takiego potrzebujemy, zatrudniamy go na umowę

zlecenie. Scala kwitnie, prowadząc listy płac swych klientów.

To żmudna i trudna praca, zwłaszcza w krajach Europy Środkowej

i Wschodniej, gdzie system podatkowy stale się zmienia, wiele wy

datków można sobie odpisać od dochodu, na przykład gdy dotyczą

one własnych dzieci lub gdy się jest wojskowym; ponadto wypłaty

odbywają się niekiedy w kilku walutach. Dla zwykłej firmy to uciążli

we zajęcie, lecz Scala się w tym specjalizuje. Niedługo Scala zaoferuje

karty pracy i sieciową transmisję do banków informacji o wypłatach

pracowniczych. (W Europie Wschodniej większość ludzi przechodzi

bezpośrednio z obrotu gotówkowego na karty bankowe i bankowość

elektroniczną, nie przechodząc przez etap papierowych czeków.)

Oddział Scali zajmujący się adaptacją software'u - przystosowu

jąc go do wymagań lokalnych - może się oddzielić i uniezależnić al-

;

bo połączyć się z inną tego typu firmą, gdyż ma pewną liczbę ze

wnętrznych klientów. Konkurencyjną działalność prowadzi czeska

firma Moravia Translations, która większość swych interesów zała

twia za pomocą Sieci - otrzymuje pliki klientów, tłumaczy je i odsyła

również elektronicznie. W ten sposób ta mała pięćdziesięcio-

dwuosobowa firma działa z powodzeniem w kilku krajach, korzysta

jąc z usług wolnych strzelców, z którymi komunikuje się przez Sieć.

Zaniedbywany oddział staje się

szanowanym partnerem

Oddział firmy który poprzednio pełnił drugorzędną funkcję w ra

mach dużej struktury, po usamodzielnieniu się zostaje ważną firmą.

Programista w sekcji adaptującej software nie ma zbyt wielkiej na

dziei na awans czy zwiększenie swego prestiżu w ramach większego

przedsiębiorstwa, natomiast w mniejszej firmie, zajmującej się wy

łącznie adaptacją oprogramowania, może zostać kierownikiem lub

przynajmniej czuje, że stanowi ważną część firmy.

Pracownicy nie są zbyt skłonni zostawać na miejscu, gdy firmy się

rozrastają. Owszem, małe przedsiębiorstwo, które zostanie sprzeda

ne większej firmie, stopi się z nią, ale urodzeni przedsiębiorcy opusz

czą je i założą nowe własne interesy. Inni się do nich przeniosą lub

sami stworzą wygodniejsze dla siebie środowisko pracy.

Nie wszyscy muszą od razu zakładać przedsiębiorstwa i zbijać ka

sę; niektórzy wolą pracę w niewielkim zakładzie. Osobom pozbawio

nym przedsiębiorczej żyłki Sieć ułatwia samodzielny start, pozwala

uniknąć ryzyka związanego z jednej strony z powiększaniem intere

su, z drugiej zaś z równie niebezpiecznym zastojem w ramach dużej

korporacji. Mogą oni prowadzić niewielką działalność, nie stając

przed koniecznością wyboru: rośnij lub giń. Owszem, należy dokony

wać zmian, lecz powiększanie firmy nie jest niezbędne, jeśli w swo

jej obecnej postaci przynosi ona dochód. Można też wszystko roz

wiązać i zacząć od początku. Na co czekać, skoro czar prysł?

Syndrom Doliny Krzemowej

Również inwestorzy nie będą w przyszłości tak cierpliwi jak obecnie.

I ludzie, i przedsiębiorstwa szybciej będą się zmieniać.

Największą zaletą nowoczesnej firmy decydującą o jej przewadze

okaże się kreatywność i nowatorstwo, umiejętność tworzenia no

wych produktów i usług, nowych modeli biznesu, wdrażanie no

wych strategii. Innowacje nie zawsze się sprawdzą: niektóre dotych

czasowe produkty nadal doskonale mogą spełniać swą rolę, choć

równocześnie zastępowane są nowszymi wersjami. W Dolinie Krze

mowej powstało mnóstwo firm, których działalność zbudowano na

jednym produkcie czy pomyśle. Wiele z nich zostało przejętych lub

zniknęły. Microsoft przejął na przykład takie firmy software'owe, jak

Vermeer (która opracowała FrontPage, narzędzie do projektowania

stron WWW), Coopers & Petres, DimensionX, WebTV. Netscape nabył

firmy Collabra (oprogramowanie pracy grupowej), a także InSoft,

DigitalStyle oraz Portola Software. Gdy coś się udaje, zawsze znaj

dzie się ktoś, kto zechce to poprawić. Często „ulepszenia" są kosme

tyczne, ale potrafi to spowodować kaskadę zmian na całym rynku.

Ponieważ informacja przepływa szybciej, a nowe pomysły łatwiej

powielić i wdrożyć, przewagę wśród konkurencji zdobędą nieustan

ni innowatorzy (lub ci, którzy takich zatrudniają), oraz ci, którzy po

trafią zrealizować najkrótszą drogę od pomysłu do rynku*.

* Może się to wydać nierealistycznym uproszczeniem, zwłaszcza jeśli ostat

nio zaglądaliście do pobliskiej kawiarenki, która zawsze może liczyć na stalą
klientelę, lub do kiosku z pamiątkami turystycznymi, gdzie sprzedawca ma
stosować ciągle ten sam trik.

W takim świecie nie musi być przyjemnie. Jednak model przedsię

biorczości z Doliny Krzemowej wszędzie jest naśladowany i jest to

model przyszłościowy dla nas wszystkich. Wielu obcokrajowców

i przedstawicieli rządów zwiedza Dolinę Krzemową w nadziei, że

otrze się o tajemnicę gospodarczego rozkwitu. Często patrzą oni

w zlą stronę: zwracają uwagę na zaawansowane technologie, a nie

na kulturę, dzięki której kwitną tamtejsze przedsiębiorstwa. Malezja

i Węgry chcą stworzyć własne obszary zaawansowanej technologii

i koncentrują się głównie na infrastrukturze technicznej i subsy

diach państwowych. Może im jednak brakować ducha przedsiębior

czości, owocnych procesów powstawania, łączenia czy upadku firm

oraz podejmowanie kolejnych prób.

Gotowość zmian, stała aktywność, praca w zespole, przyznawa

nie się do błędów i chęć wyciągania z nich wniosków - to pozytyw

ne strony zjawiska. Ale są i negatywne: pracoholizm, zaniedbywanie

rodziny, zapominanie o wartościach humanitarnych, niecierpliwość,

myślenie głównie w kategoriach zysku i cen akcji. Wielu założycie

lom firm bardziej zależy na sprzedaży swych przedsiębiorstw Net-

scape'owi czy Microsoftowi niż na budowaniu solidnej organizacji.

Pracownikom, którzy są równocześnie akcjonariuszami, zależy

głównie na wejściu firmy na giełdę, sprzedaży akcji i założeniu wła

snego biznesu. Firmy nie muszą żyć wiecznie, ale nie są też wyłącz-

Oak założyć własną firmę w Dolinie Krzemowej

Krok 1: Udaj się do Menlo Park. Znajdź drzewo.
Krok 2: Potrząśnij drzewem. Spadnie z niego inwestor.
Krok 3: Nim ochłonie, wyrecytuj zaklęcie:

„Internet! Elektroniczny handel!

Oprogramowanie systemów rozproszonych!

Krok 4: Inwestor da ci cztery miliony dolarów.

Krok 5: Po osiemnastu miesiącach wejdź na giełdę.
Krok 6: Gdy otrzymasz czek, wróć do Menlo Park. Znajdź drzewo.

Dzięki uprzejmości Laury Lernay, lemay@lne.com. Ilustrowana wer

sja dostępna jest pod adresem http://www.lne.com/lemay/cartoon.jpg.

nie składnikiem portfela graczy giełdowych i pracowników, dyspo

nujących akcjami.

Zdobyć tę posadę

Szukasz pracy... Ponieważ pracodawcy mogą uzyskać w Sieci infor

macje na temat poszczególnych osób, efektywny rynek zatrudnienia

sprawi, że powiększy się rozziew między pracownikami wybitnymi

a przeciętnymi czy miernymi. Jednak w cenie będą nie tylko twórcza

błyskotliwość i inteligencja, lecz również indywidualne predyspozy

cje i chęć współpracy w grupie. Jeśli pracownicy będą teraz mogli

znaleźć środowisko, które im odpowiada, gotowość do współpracy

z innymi wzrośnie. (Albo przynajmniej wszyscy narzekający okażą

się siebie warci!) Szczególną wartość zyskają na rynku pracy cztery

grupy cech.

Kreatywność i inteligencja

Kreatywność intelektualna czy artystyczna to najważniejszy talent.

W coraz szybciej zmieniającym się świecie naczelne miejsce zajmą

przedsiębiorstwa nie bazujące na zamkniętych rozwiązaniach tech

nicznych, lecz popierające ciągły dopływ nowych pomysłów. Pra

cownicy będą oceniani na podstawie tego, co potrafią wytworzyć,

a nie co wytworzyli.

Największy sukces osiągną ci, którzy potrafią zaprojektować rze

czy nowe, pomagające firmie przetrwać i przodować. Najistotniejsze

dla biznesu będą pomysły nowych produktów, nowych procesów,

nowych form działania (patrz: Rozdział 6). Trudno będzie zdobyć sta

łą przewagę nad konkurencją, jeśli firma nie stworzy kultury i środo

wiska trwałego, lecz zarazem stale ewoluującego dzięki nowym po

mysłom.

Pracownicy muszą doskonalić twórcze myślenie, rutynowe wyko

nywanie czynności stanie się coraz mniej przydatne. Działania ruty

nowe zostaną zautomatyzowane lub zleci się je wyspecjalizowanym

zakładom. Profesjonaliści muszą efektywniej realizować dobrze zna

ne zadania, lecz o ich podstawowej wartości decyduje - otóż to! -

wymyślanie nowych metod realizacji dawnych zadań.

Ci, którzy dobrze wykonują zlecone im czynności, przetrwają, choć

na coraz bardziej konkurencyjnym rynku nie osiągną nadzwyczajne

go powodzenia. Pracownicy pomocniczy będą jednak cenieni, jeśli

dostosują się do zmian, przyczyniając się do podtrzymania pozytyw

nych tradycji przedsiębiorstwa. Pomogą realizować szalone pomysły

marzycieli i ryzykantów. Gdy rynek zacznie działać efektywniej i wy

bitni specjaliści coraz łatwiej będą zmieniali miejsce pracy, zarówno

firmy jak i współpracownicy bardziej docenią lojalność i dobre samo

poczucie - balsam w tym funkcjonującym bez tarć świecie.

Działanie w czasie rzeczywistym

Drugą ważną grupę cech stanowi dar przekonywania i umiejętność

riposty. Przewagę zdobędą osoby potrafiące myśleć szybko. Czy po

trafisz natychmiast reagować, zamiast długo się zastanawiać?

W epoce Sieci mniej czasu pozostanie na myślenie, konieczne będzie

natomiast udzielanie szybkich odpowiedzi: riposta na e-mail, inter

akcja podczas komputerowej wideokonferencji lub bezpośredniej,

wielostronnej rozmowy za pomocą Sieci. Prezentacje w czasie rze

czywistym zaczną odgrywać istotniejszą rolę niż starannie przygo

towane referaty. Dziennikarze i pisarze nadal będą potrzebni, lecz

równocześnie na wartości zyskają osoby potrafiące pisać i myśleć

w czasie rzeczywistym, uczestnicy i moderatorzy dyskusji on-line. Te

wszystkie cechy rozwijane są we wszelkich sieciowych grach, tak sa

mo jak ołowiane żołnierzyki, samochody-zabawki, lalki, plastelina

przygotowywały do poważnych zadań dzieci poprzedniej epoki. To,

co ludzie robią dla przyjemności, wykonają również za pieniądze.

Wystarczy spojrzeć, na przykład, na profesjonalnych tenisistów.

W miarę jak „lokalne pętle" Internetu zaczną działać w techni

kach szerokopasmowych, wzrośnie zapotrzebowanie na pracowni

ków świadczących w systemie wideo usługi odpowiadające usługom

telefonicznym; inaczej mówiąc, wielka rola przypadnie zdalnej ob

słudze konsumentów. Sprzedawcy z tradycyjnych sklepów znajdą

zatrudnienie w systemie on-line. Klientów nie zadowoli machnięcie

ręki i rzucona wskazówka: „W tamtym rogu!". Wykwalifikowani pra

cownicy będą musieli zinterpretować skomplikowane zlecenia lub

oferować poradę klientowi, który woli mieć do czynienia z żywą oso

bą. Owszem, wszystko stanie się znacznie łatwiejsze w obsłudze, ale

ludzie będą jednak woleli kontakt z żywym człowiekiem, a nie kom

puterowy system ekspercki. Opinia, że dany sweter pasuje do spód

nicy, znacznie bardziej przekonująco brzmi w ustach sprzedawczyni

niż gdy recytuje ją maszyna. Któż chciałby słuchać rad komputera na

temat pielęgnacji małego dziecka? Przekonywanie to sztuka kontak

tów osobistych, a nie technika komputerowa.

Ulubionego przykładu elokwencji dostarczyła mi kiedyś bystra

stewardesa Southwest Airlines, jeszcze w czasach „przedsiecio-

wych". Drzwi samolotu zamknęły się, pasażerowie usiedli, a ona uję

ła mikrofon i przeciągając słowa, powiedziała: „Proszę o uwagę. Jest

niewielki problem. Nie mamy fistaszków Moglibyśmy tu poczekać

kwadrans, firma zaopatrzeniowa obiecuje, że je dostarczy, ale ja nie

mogę tego gwarantować. Albo, proszę państwa, możemy wystarto

wać bez orzeszków. Poddam to pod głosowanie..." Nim skończyła,

zagłuszyły ją krzyki: „Lecimy!", „Co tam orzeszki!", „Jak jest piwo, to

po co orzeszki?". Wystartowaliśmy zgodnie z rozkładem i nikt nie

narzekał. Mieliśmy wybór i dokonaliśmy go.

Samomarketing

Wyobraźmy sobie firmę jako obiekt fizyczny. W przeszłości firmy wy

twarzały rozmaite produkty będąc czarnymi skrzynkami o małej po

wierzchni styku z otoczeniem, złożonej głównie z osób do spraw Pu

blic Relations firmy, kontaktów z inwestorami i może jeszcze paru

elokwentnych szefów. Przedsiębiorstwa produkujące na rynek konsu

mencki prowadziły kampanie reklamowe, w których rzadko zaangażo

wany był ktoś z samej firmy - godne uwagi wyjątki to Perdue i jego

kurczaki, Lee Iacocca i Chrysler czy Richard Branson z firmy Virgin i jej

produkty dnia. Wyjątek stanowiły firmy usługowe, na przykład linie

lotnicze, konkurujące uprzejmością stewardes, oraz niektóre sklepy,

zabiegające o klienta życzliwością personelu. Jednak większość zatrud

nionych zajmowała się głównie pracą wewnątrz firmy, projektowali

oni i konstruowali produkty, opracowywali dokumentację lub ogłosze

nia. Sam oferowany towar i reklama miały za siebie przemawiać.

W świecie informacji i usług sieciowych wszystko to ulega zmia

nie. Powierzchnia zewnętrzna firmy zwiększa się w porównaniu

z jej objętością. Zostaje prawie sama powłoka, w środku niewiele.

Pamiętacie może ze szkoiy średniej prawo fizyczne, że im mniejszy

jest obiekt, tym większa jego powierzchnia w stosunku do objętości.

W przypadku firmy oznacza to, że wewnątrz pracuje w niej mniej lu

dzi, z którymi można by rozmawiać, więc zatrudnieni spędzają wię

cej czasu na kontaktach ze światem zewnętrznym.

W tej zewnętrznej powłoce nie tylko przekazuje się informacje,

choćby specjalnie dobrane, tak jak w przypadku Federal Express,

gdzie nadawca może śledzić trasę swej przesyłki (patrz: Rozdział 8).

Firmy będą musiały zatrudnić w Sieci prawdziwe osobowości, czyli

rzeczywiste osoby.

W uprzywilejowanej pozycji znajdą się ludzie, którzy sami potra

fią się sprzedać na rynku. W świecie, w którym przewagę ma ten,

kto oferuje nowe pomysły lub przyciąga powszechną uwagę, zwy

cięzcami okażą się nowatorzy i osoby dające się zauważyć.

Osoba to żywe oblicze firmy okazywane światu. Weźmy taką Jen-

nifer Warf, która przez parę lat prowadziła stronę WWW poświęconą

lalkom Barbie. Zainteresowali się tym inni fani lalki i dość szybko po

wstał przy witrynie aktywny ośrodek - dyskutowano, wymieniano

ubranka, a nawet lalki. Zwróciła na to uwagę sama firma Mattel,

więc pełna zapału Jennifer Warf napomknęła, że chętnie podjęłaby

dla nich pracę po skończeniu Uniwersytetu Stanowego w Indianie.

Zamiast jednak zatrudnić ją u siebie, dział prawny Mattela wysłał do

niej ostrzeżenie, że narusza ona prawa autorskie. Na to Jennifer

przerobiła swoją witrynę, usuwając wszystkie należące do Mattela

elementy i zamieściła w to miejsce zdjęcia własnych lalek.

Nie powiązana z firmą Mattel, robi to w ramach nieodwzajemnionej

miłości. W swojej wersji całej tej historii ludzie z Mattela podkreślają

konieczność ochrony znaku towarowego i własności intelektualnej,

mam jednak wrażenie, że stracili świetną okazję. Chyba że liczyli po ci

chu na to, iż dziewczyna będzie nadal promować ich produkt za darmo.

Najprawdopodobniej osiągną sukces

Zapytałam kiedyś włoskiego menedżera, który pracował dla AT&T,

co robił jako szef. Odpowiedź zapamiętałam na zawsze: „Absorbo

wałem niepewność". Ponieważ z naszego codziennego życia znika

rutyna, zasadniczą rolę odegrają ludzie potrafiący wytworzyć stabil

ność w chaosie. Tamten człowiek, Vittorio Cassoni, redukował nie

pewność w życiu swych pracowników, by mogli robić postępy. Nie

mówił im, co mają wykonywać, lecz zapewniał równowagę na roz

kołysanym morzu.

Ten zestaw osobistych kwalifikacji - umiejętność zarządzania,

przywództwa, oceny sytuacji, współpracy, podejmowania ryzyka,

równowagi psychicznej - nazywa się obecnie inteligencją emocjo

nalną. Ponieważ zmiany następują bezustannie, kierownicy, by nad

nimi panować, muszą być elastyczni i rozumieć przyszłość. Ta umie

jętność pozwala na efektywne prowadzenie zebrania zarówno w sali

konferencyjnej, jak i przez Sieć, z przedstawicielami własnej firmy,

z partnerami, z klientami - teraz jednak trzeba to robić globalnie

i z wytyczoną perspektywą. Potrzebna jest umiejętność wzbudzenia

w ludziach zapału i uspokojenia ich, rozstrzygania sporów, ujawnie

nia najważniejszych elementów konfliktu i najistotniejszych punk

tów przyjętej strategii, wreszcie podejmowania twardych decyzji.

Wszystko to wzmacnia ufność i prowadzi firmę naprzód.

Ta grupa cech jest bardzo trudna do precyzyjnego zdefiniowania,

ale ich skutki są najbardziej widoczne.

Kiedy firma jest atrakcyjna dla pracowników?

W czasach, gdy towary i maszyny są tanie i masowo produkowane,

osoby posiadające powyższe talenty stają się cenne. Co ich przycią

gnie? Inni ludzie. Właśnie ze względu na współpracowników ludzie

zostaną w przedsiębiorstwie. Choć na mobilnym rynku są większe

możliwości zmiany pracy, niewielu jest takich, którzy zaczynają dzień

od poszukiwania w Sieci nowej posady. Pragną stabilności, przyjaźni,

bliskości, chcą być członkami wspólnoty, przebywać z ludźmi, dla któ

rych i z którymi chcą pracować. Pracowników i klientów przyciągnie

i zatrzyma ktoś mający opisaną powyżej „emocjonalną inteligencję".

Z wyjątkiem zagorzałych samotników, większość woli mieć do czy

nienia z osobami, których towarzystwo sobie ceni i współpracę sza

nuje, którzy wnoszą wkład do ich własnych poczynań lub potrafią

sprawnie kierować i nawet niepokorne osoby zachęcić do efektywne

go współdziałania. Firma to przecież społeczność. Najlepsza strategia

polega na przyciągnięciu pracowników i skłonieniu ich do inwesto

wania w tę społeczność, nie tylko płacąc im, lecz również tworząc

sprzyjające ich rozwojowi środowisko. Zespoły, które skutecznie ze

sobą współpracują, potrafią dokonać wielkich rzeczy: technicy, wy

mieniając doświadczenia, naprawią krnąbrne urządzenie; osoby

z wyobraźnią wymyślą nowy spektakl multimedialny

Nie oznacza to, że wszystkie firmy staną się identycznymi szczę

śliwymi rodzinami. Stworzą one rozmaite, bardziej różnorodne niż

obecnie kultury, gdyż ludzie łatwiej znajdą odpowiednie dla siebie

środowisko - energiczny zespół nastawiony na sprzedaż produktu,

grupę koncentrującą się na technice i zachowawczą, formalną lub

nieformalną. Najprawdopodobniej największy sukces odniosą przed

siębiorstwa zatrudniające entuzjastów. Ludzie wybierają daną firmę

z powodów materialnych, lecz zostają w niej i współpracują dlatego,

że znaleźli odpowiednią społeczność. Jeśli wzajemne stosunki kole

żeńskie rozkwitają, ludzie czują się dobrze i zostają; gdy panuje za

stój i degradacja - opuszczają dane miejsce.

Ponieważ i firmy, i pracownicy będą mieli znacznie większe możli

wości wyboru, niezadowoleni nie zechcą tkwić w niekorzystnej dla

siebie sytuacji, w społeczności nie odpowiadającej ich potrzebom. By

zwiększyć produktywność, konieczna jest zwykle współpraca z dużą

organizacją. W przyszłości osoby pragnące swobody będą pracowały

na swych własnych zasadach, nie poświęcając tak wiele jak obecnie.

Ludzie, z którymi inni niechętnie współpracują, będą mogli działać

samodzielnie, ubiegając się o indywidualne zlecenia.

Dwie tendencje - potrzeba niezależności i potrzeba uczestnictwa

we wspólnocie - często ze sobą kolidują. Rozmaite firmy i jednostki

po swojemu rozwiążą ten konflikt.

Sieć w pracy

Sieć zmienia również funkcjonowanie środowiska pracy. Przede

wszystkim przyśpiesza tempo wydarzeń wewnątrz firmy i współ

zawodnictwo na rynku. Ułatwiony jest obieg informacji i prawdopo

dobnie niepotrzebne będą pośrednie szczeble zarządzania; zatrud

nieni mogą komunikować się między sobą, a nie za pośrednictwem

łańcuszka przełożonych.

Przypuśćmy, że dostałaś upragnione stanowisko sprzedawczyni

i trafiasz w świat nowych produktów i nowych klientów. Żeby się

w nim zorientować, pytasz kolegów oraz buszujesz po Sieci we

wnątrz korporacji. Co ostatnio sprzedano Wszetecznym Gadżetom,

firmie, z którą masz dobre kontakty? Jak najskuteczniej konkurować

z produktem X? Czy mają tu specjalistę, który przez telefon potrafi

udzielić technicznych porad sprzedawcom? Twój nowy kierownik

może Cię poprosić o umieszczenie w intranecie - sieci wewnętrznej

firmy - raportu na temat działających na rynku konkurentów,

z uwzględnieniem Twych doświadczeń z poprzedniej pracy Pamiętaj

tylko, by nie zdradzać tajemnic handlowych!

Istotne stanie się umieszczanie informacji w systemie korporacyj

nym, gdyż może już nie istnieć stanowisko szefa działu sprzedaży, któ

ry wie, co się dzieje w wszystkich dziedzinach. Pracownicy będą mu

sieli sporządzać coraz obszerniejsze, bardziej szczegółowe raporty

o sprzedaży. W dobrych firmach będzie się wynagradzać przekazywa

nie informacji, gdyż jest to przecież czasochłonne. Software ułatwi od

nalezienie właściwych danych w korporacyjnym intranecie, niewiele

jednak pomoże w sporządzaniu raportów sprzedaży. Zastosuje się naj

wyżej wygodne formularze czy urządzenia rozpoznające głos, by pra

cownik mógł dyktować treść, zamiast wprowadzać dane z klawiatury.

Gdy już uda Ci się zawrzeć transakcję, skorzystasz z e-mailu

i upewnisz się w dziale obsługi klienta, czy nabywca jest zadowolo

ny. Możesz przekazać raport z transakcji z zagranicy do międzynaro

dowego działu sprzedaży.

Chcąc dowiedzieć się więcej na temat nowej dziedziny, możesz

przyłączyć się do jednego z licznych stowarzyszeń handlowych.

Przekonasz się wkrótce, że Twoje otwarte opinie na branżowej liście

dyskusyjnej wzbudzają zainteresowanie. Zostaniesz zaproszona

z wykładem na konferencję, pojawią się nowe oferty pracy. Przy

szłość masz zapewnioną.

Zdalna praca

Czy możesz pracować zdalnie? Nie jestem entuzjastką tego pomy

słu, zwłaszcza przy zawodach wymagających bezpośredniej stycz

ności z ludźmi, na przykład w pracy sprzedawcy. Ułatwione będą

jednak wizyty u klientów, przy zachowaniu stałego kontaktu z wła

snym biurem. Sama przekonałam się, że poczta elektroniczna po

zwala mi na prowadzenie biura, gdy jestem w drodze, lecz nie

zmniejsza czasu poświęconego na poznawanie ludzi, kolacje, dysku

sje i intensywne kontakty, które można rozwijać wyłącznie w bezpo

średnich spotkaniach.

Z drugiej strony programiści, pisarze, osoby uprawiające zawody

intelektualne, z łatwością mogą pracować, pozostając w domu.

I wielu z nich się na to zdecyduje. Mieszkając na Węgrzech czy w In

diach, można pracować dla firmy w Stanach Zjednoczonych. Zwięk

sza to konkurencję we wszystkich tych zawodach. Uważam jednak,

że znacznie przecenia się rolę zdalnej pracy. Ludzie pracujący z do

mu staną się najprawdopodobniej niezależnymi zleceniobiorcami,

a nie stałymi pracownikami, gdyż w zdalnej pracy traci się obopólną

korzyść, wynikającą z zatrudnienia kogoś na stałe, z budowania ze

społu. Ze strony jednostki jest to strata towarzystwa kolegów, ze

strony firmy - strata dodatkowej wydajności, powstającej w ścisłej

grupie ludzi. Technika ułatwi wszechstronną łączność z dalekiej od

ległości, lecz nadal najlepszym rozwiązaniem pozostanie wspólne

spędzanie czasu i tworzenie zgranego zespołu.

Społeczność w miejscu pracy i jej zasady

Podjęcie pracy - zdalnie bądź na miejscu - oznacza przyłączenie się

do pewnej wspólnoty. Można i należy zasięgnąć informacji na temat

warunków pracy, a koledzy mają obowiązek udzielić ich wprost.

„Warunki pracy" to nie tylko tradycyjne elementy miejsca pracy, lecz

dodatkowo pewne nowe, związane z Siecią obszary, na których

prawa pracownika zderzają się z prawami pracodawcy; chodzi

zwłaszcza o zachowanie prywatności przy korzystaniu z poczty

elektronicznej czy przeglądaniu stron WWW, a także o wolność wy

powiedzi.

W wielu przedsiębiorstwach monitoruje się korzystanie z Interne

tu przez pracowników, zakłada software'owe filtry, uniemożliwiają

ce granie w gry komputerowe, ściąganie pornografii, przesyłanie ta

jemnic. Niektóre programy filtrujące, używane do blokowania

nieodpowiednich dla dzieci treści (patrz: Rozdział 7) mogą służyć

wraz z ogranicznikiem czasowym do wyłączenia gier komputero

wych, z wyjątkiem np. przerwy na lunch i po godzinie 18.

Z drugiej strony, pracodawca traktujący pracowników jak dzieci,

prawdopodobnie dostanie pracowników zasługujących na takie

traktowanie. Swobodne korzystanie z Sieci może być atrakcją dla

zdolnych, choć równocześnie przyciąga występnych. Do pracodawcy

należy ustalenie tej różnicy.

Na wolnym rynku pracodawca może czytać e-maile swych pra

cowników oraz kontrolować ich wędrówki po Internecie - podczas

godzin pracy -jeśli tylko ujawni, że stosuje takie praktyki. Ustalenie

reguł zachowania „w pracy" jest oczywiście znacznie trudniejsze,

gdy ktoś wykonuje swe obowiązki zdalnie z domu lub o nietypo

wych godzinach. Może to dotyczyć sytuacji, gdy pracownik korzysta

z firmowego konta, firmowego sprzętu czy działa w należącym do

firmy czasie, jeśli taki czas pracy określono. Firma musi sprecyzować

podobne zasady, gdyż za czyny swych pracowników może być pocią

gnięta do odpowiedzialności. Dotyczy to wszelkich niewłaściwych

zachowań, na przykład nękania lub tworzenia „wrogiej atmosfery",

ściągania pornografii, podszywania się w Sieci pod kogoś innego czy

oczerniania konkurencji. Firmy zwracają również uwagę na inne nie

objęte formalnym prawem zjawiska, jak choćby przesyłanie nieprzy

jemnych treści.

Co robić, gdy pracownik dostanie się do Sieci w sobotni wieczór

i szkaluje produkty własnej firmy lub konkurencji, prowokując pro

ces sądowy? Jaki nadzór powinna mieć firma nad swymi pracowni

kami, zakładając, że w Sieci na forum publicznym reprezentują oni

daną firmę? Usprawiedliwienie: „Wyrażam tu wyłącznie swoje wła

sne poglądy" może już nie wystarczać.

Sieć systematycznie likwiduje barierę między pracą a człowie

kiem. Pracowników ocenia się już nie tylko na podstawie tworzo

nych produktów i działalności wewnątrz firmy lecz również na

bazie interakcji ze światem zewnętrznym dokonywanej przez Sieć.

Ich zadaniem jest reprezentowanie firmy, więc przecież muszą być

za sposób tej reprezentacji jakoś oceniani.

W dawnych czasach pracodawca mógł Cię zwolnić, jeśli w sobotni

wieczór zobaczył w pubie, że jesteś pijany i rozchełstany, choćbyś

nadzwyczajnie spisywał się w pracy przez cały tydzień. Teraz uwa-

żane jest to za bezprawne wtrącanie się w życie prywatne. W daw

nych czasach pracodawca mógł także spytać o sprawy rodzinne i dać

zapomogę na chorą żonę.

Obecnie w Stanach Zjednoczonych istnieją coraz ostrzejsze prze

pisy wymierzone przeciwko kumoterskim układom oraz pojawia się

ostre rozgraniczenie między sprawami prywatnymi a pracą. To prze

starzały już nieco świat tradycyjnych rządów i coraz silniejszej regu

lacji warunków pracy. Związki zawodowe, broniąc pracowników, po

mogły przywrócić równowagę sił, lecz same stworzyły rozrośniętą

biurokrację i system władzy. W innych częściach świata przeciętne

warunki pracy nadal są często niekorzystne dla zatrudnionych.

Siła w pracy

Sieciowy świat dąży w innym kierunku: ku zawieraniu swobodnych

umów.

Nie potrafię teraz odpowiedzieć, jak to zadziała. Jednak w 2004

roku przekonamy się, że równowaga sił między twórcami a mene

dżerami, pracownikami a właścicielami firm przesunie się na ko

rzyść jednostki, choć przecież konkretni ludzie będą występować

w kilku różnych rolach. W negocjacjach pracownicy uzyskają prze

wagę nad pracodawcami, choć ci mogą nie zdawać sobie jeszcze

z tego sprawy. Niezadowolony z warunków pracownik znajdzie po

sadę gdzie indziej. Osobom indywidualnym przybywa siły właśnie

jako jednostkom, a nie członkom kolektywu; tak jest przynajmniej

w Sieci i w grupie dobrze wykształconych pracowników. Pracodawcy

kontrolują zasoby materialne, pracownicy zaś sprawują większą

kontrolę nad swym życiem, mają więcej opcji do wyboru i więcej

sposobów znalezienia tych opcji. Niezależność to z pewnością kwe

stia nastawienia do życia oraz istniejących możliwości, obecnie jed

nak każdy - jeśli zada sobie trud - znajdzie sobie takie środowisko

pracy, jakie mu odpowiada.

Edukacja

est rok 2004, skończyłeś właśnie trzynaście lat. Jesteś oczywi

ście ponadprzeciętnie inteligentny i szkoła nieco Cię nudzi. Dużo

czasu w domu i w szkole poświęcasz na buszowanie w Sieci, jed

nak nauczyciele wymagają uwagi na lekcjach, a praca w szkole ko

liduje z Twym samokształceniem. Chciałbyś poszukać lepszej szko

ły, zwłaszcza że w przyszłym roku idziesz do liceum i masz spory

wybór.

Twoi rodzice kontaktują się przez Sieć z nauczycielami. Wiedzą, co

masz zadawane do domu i są informowani, gdy nie uważasz na lek

cjach. Znają też tę historię z zeszłego tygodnia, gdy próbowałeś

przechytrzyć program blokujący i zajrzeć do witryny Playboya. Prze

cież nic takiego się nie stało, żeby aż ich zawiadamiać! Teraz jednak

wszystko się rozchodzi w tej szkolno-domowej sieci.

Chętnie zapytałbyś rodziców o to, czy nie mógłbyś zrezygnować

ze szkoły - z wyjątkiem zajęć sportowych - i podjąć zdalną naukę.

W Sieci jest kilka miejsc oferujących interesujące Cię zajęcia z biolo

gii genetycznej, historii Szwajcarii i - oczywiście - projektowania

stron WWW. Sprawdziłeś również w Sieci miejscowe szkoły średnie

i znalazłeś wiele ciekawych możliwości. Mógłbyś dojeżdżać autobu-

sem albo korzystać z linii minibusów, które rozwinęły się na bazie

logistyki sieciowej.

Teraz najbardziej interesuje Cię francuski. Stało się tak za sprawą

Sandrine, dziewczyny z francuskojęzycznej części Szwajcarii. Pozna

łeś ją przez Sieć podczas jednego z międzynarodowych programów

kulturalnych. Wymieniacie pocztę elektroniczną; angielski Sandrine

jest dziesięć razy lepszy niż Twój francuski. Ostatnio poprawiła na

wet Twój błąd. Ale to było upokarzające! Każdy wie, że angielski sta

nie się językiem Sieci, po co więc uczyć się francuskiego? Sandrine

twierdzi, że w ten sposób stajesz się wrażliwy na inne kultury Ame

rykanie sądzą, że rozumieją świat, gdyż wszędzie mówi się po an

gielsku - pisała Sandrine - lecz nie docierają do nich subtelności.

Dlaczego edukacja jest ważna

Masz trzynaście lat i możesz się zastanawiać, po co Ci w ogóle wy

kształcenie. Rodzice wiedzą, że wykształcenie jest najważniejszą war

tością potrzebną jednostce do osiągnięcia sukcesu w przyszłym świe

cie. Pracę fizyczną coraz częściej wykonywać będą maszyny, niektóre

bez obsługi. Osoby kierujące innymi ludźmi muszą mieć wykształce

nie, by zarządzać efektywnie i podejmować decyzje, gdy coś przestaje

działać, tak jak powinno. Wykształcenie potrzebne jest do tego, by

wiedzieć, jak ulepszać rzeczywistość i wytwarzać rzeczy doskonalsze.

Ponadto wykształcenie pozwala podejmować decyzje dotyczące

własnego życia - zarządzania majątkiem, edukacji dzieci, wyboru

władz i zgłaszania własnych wniosków, tworzenia wokół siebie spo

łeczności, kupowania produktów. W świecie informacji ludziom po

trzebne są narzędzia i umiejętności, by informację wykorzystać i in

terpretować. Skomplikowane społeczeństwo, w którym żyjemy, oraz

siły i mechanizmy epoki cyfrowej, stawiają jednostce wysokie wy

magania. By przetrwać ekonomicznie i prosperować socjalnie musi

ona być lepiej wykształcona. Konieczna jest również edukacja moral

na przy podejmowaniu coraz trudniejszych decyzji etycznych w do

bie informatyki, a wkrótce w epoce inżynierii genetycznej.

Jako trzynastolatek nie osiągnąłeś jeszcze dojrzałości, ale stykasz

się ze znacznie różnorodniejszym światem niż Twoi rówieśnicy z po

przedniej generacji. Rodzice próbują Cię osłaniać, lecz Ty już nawią

zujesz łączność z dorosłymi - dzieci w przeszłości rzadko komuniko

wały się z nimi w taki sposób. Dawniej nadzwyczaj dojrzałe dzieci

czytały gazety, mimo to dorośli nadal traktowali je jak dzieci. Obec

nie nawet się nie zauważa, gdy nadzwyczaj dojrzałe dzieci należą do

różnorodnych grup dyskusyjnych, zajmujących się architekturą czy

też osiągnięciami drużyn baseballowych.

Kusząca wydaje się myśl, że Sieć rozwiąże wiele problemów wy

stępujących obecnie w systemie edukacyjnym. Jednak nic nie wska

zuje na to, że za pięć lat tak się stanie. Sieć to skuteczne narzędzie,

lecz i tu spotykamy się z dawnymi problemami. Jak motywować

dzieci do nauki? Jak przekazać wiedzę, nie zaburzając zwyczajów

i kultury rodziny, nie naruszając lokalnego środowiska? Gdzie prze

biega granica między udzielaniem pomocy a ingerencją?

Jak dostać piątkę?

Współtworzysz szkolną witrynę WWW. Ruszyło to parę lat temu

podczas zajęć w laboratorium komputerowym i nadal z przyjemno

ścią rozwijacie to przedsięwzięcie. Najpierw każdy uczeń, konstru

ując własną stronę, musiał się zapoznać z narzędziami projektowa

nia. Ośmioklasiści pomagali pierwszakom, a siódmoklasiści - tym

z drugiej klasy. Przyniosło to zadziwiające pozytywne skutki: kilku

siódmoklasistów postanowiło wybrać zawód nauczyciela, jeden

z nich doszedł natomiast do wniosku, że nie lubi pomagać ludziom

i woli zostać programistą.

Potem zaczęła się zabawa. Drużyna futbolowa dołączyła własną

stronę i próbowała zbierać fundusze na nową szatnię. Po paru tygo

dniach zamieszczono w sieci informacje o wszystkich szkolnych im

prezach, uczniowie zapisywali się na wycieczki, mecze, do sekcji

sportowych. W szkole nie znalazło się wystarczająco wielu chętnych

do kółka muzycznego, więc porozumiano się z inną szkołą i zorgani

zowano wspólny chór. Ktoś zaproponował zabezpieczenie systemu

hasłami, by nie dopuścić rodziców, lecz po wrogich reakcjach doro

słych pomysł szybko zarzucono.

Ostatnio Juan ściągnął wspaniały program do nagrywania głosu

i wkrótce na wszystkich stronach pojawiły się klipy ze zdaniami

w stylu: „Stół z powyłamywanymi nogami" czy „Król Karol kupił kró-

Edukacja i równość

W sprawiedliwym społeczeństwie ludzie mają równe prawa i są wobec
prawa równi. Rodzą się z podstawowymi prawami, które pozwalają im
robić różne rzeczy w ten sposób, by sterować własnym życiem i nie
krzywdzić innych.

Jednak w życiu ludzie nie są sobie równi. Otrzymują geny i przywile

je od rodziców. Potem zdobywają dodatkowe przywileje, spotyka ich

dobry lub zły los, tworzą własną biografię.

Dawniej, jeśli ktoś wierzył, że ostateczny wynik musi być sprawiedli

wy lub chciał, po prostu wynagrodzić nierówność wynikającą z urodze

nia, mógł przyczynić się do rozdziału bogactwa. Polegało to na zmusza

niu posiadaczy do oddania majątku - nie miało to nic wspólnego
z dobroczynnością, gdzie bogactwem dzielono się dobrowolnie ani z in
westowaniem, które oznacza płacenie komuś za wykonaną pracę i two
rzenie wartości dodatkowej.

Gdzieniegdzie wyrównywano szanse, rozdając ziemię chłopom. Kilka

wieków później posiadacz mógł podnieść płacę robotnikom, dać im
udział w zyskach lub uczynić akcjonariuszami. Niestety, żaden z tych
systemów nie funkcjonował zbyt dobrze.

W przeciwieństwie do gospodarki rolnej czy przemysłowej, w dobie

informatyki żadne z tych metod nie znajdują zastosowania. Powodzenie
człowieka nie zależy ani od tego, co posiada, ani od stanu konta w ban
ku, bardziej istotne jest to, co potrafi on stworzyć za pomocą swego
umysłu. Zatem wyrównywanie szans i możliwości to zadanie bardziej
skomplikowane od prostej redystrybucji majątku.

Jedynym sensownym sposobem jest wspieranie oświaty oraz pomoc

w kształceniu. Edukacji się nie daje - jest to proces przebiegający pod
kierunkiem rodziców, nauczycieli, instruktorów. Nauczyciel może zain
spirować i udzielić wskazówek, lecz samo zdobywanie wiedzy to sprawa
uczniów. Zauważmy, że uczeń może być w każdym wieku. Krótko mó
wiąc, edukacja to najważniejsze zadanie stojące przed społecznością.

lowej Karolinie..." Niektóre dzieci dołączyły klipy ze swymi ulubiony
mi piosenkami. Alice, klasowy kujon, zamieściła arię z Aidy (musiała
za nią zapłacić pięć centów w elektronicznej walucie; inne nagrania
udostępniano darmo w ramach promocji). Dość szybko uczniowie,
poprzednio nie zainteresowani szkołą, zaczęli w niej spędzać popo
łudnia; modyfikowali swoje strony, przesyłali e-maile do krewnych.

Fred dołożył informacje o swym dziadku, wychowanym w tym regio
nie, gdy były to jeszcze tereny rolnicze i wkrótce powstała strona po
święcona historii miasta. Najdziwniejsze jest to, że cały czas praco
wałeś intensywniej niż przedtem, a równocześnie bawiłeś się. Ale
nie mów o tym nikomu.

Jak Sieć pomaga w edukacji?

Nie zajmujmy się odwiecznymi, nierozwiązywalnymi problemami
edukacji wynikającymi z ludzkich słabości, lecz popatrzmy, jak wyko
rzystywana we właściwy sposób Sieć pomaga w procesie kształce
nia. Przede wszystkim może ona ożywić zainteresowanie edukacją,
skłonić ludzi do zwiększenia nakładów na oświatę, przyciągnięcia
lepszych nauczycieli, zmodernizowania administracji.

Projekt komputeryzacji szkół i podłączenie ich do Internetu za

władnął wyobraźnią ludzi w wielu krajach od Polski, Rosji, Malezji
po Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, i - co niezwykle pozytywne
- ściągnął do systemu edukacyjnego wiele środków. Zaledwie parę
lat temu mniej niż dziesięć tysięcy ze stu czterdziestu tysięcy amery
kańskich szkół ogólnokształcących miało dostęp do Sieci. „Dostęp"
polegał czasem na jednym połączeniu o niskiej prędkości transmisji
i kilku pecetach; niekiedy jednak byl to nowoczesny system, w któ
rym większość uczniów miała swój komputer.

Powoli jednak sytuacja się polepsza. Przy zachęcie ze strony rządu

federalnego - choć z niewielkim wsparciem finansowym - lokalne
administracje oświatowe same popychają sprawę do przodu. Wiel
kiego impetu nabrał proces podczas NetDay, społecznej, rozpoczętej
lokalnie, a potem rozszerzonej na cały kraj akcji zorganizowanej
przez ochotników z udziałem indywidualnych przedsiębiorców
i firm, oferujących pracę oraz sprzęt. Pierwszy NetDay (9 marca 1996
roku) zorganizowano w Kalifornii, próbując jednego dnia podłączyć
do Internetu 12 tysięcy szkół. Zaangażowało się w to około stu tysię
cy osób, dwa tysiące animatorów, 1200 korporacji, wnosząc wkład
w postaci pracy i sprzętu oceniany na 25 milionów dolarów. W ciągu

1996 roku NetDay odbył się w ponad czterdziestu stanach i w Dys

trykcie Kolumbii; wzięło w tym udział około 250 tys. ochotników,
podłączono 25 tysięcy szkół.

Wiadomości z 1997 roku są jeszcze ciekawsze. Organizacja

NetDay 2000, o ogólnopaństwowym zasięgu, z siedzibą w San Fran

cisco, założona przez Johna Gage'a z Sun Microsystems, skutecznie

wykorzystała entuzjazm dla pomysłu podłączenia szkół. Lecz meto

da „jednego dnia" okazała się nie zawsze skuteczna. NetDay 2000

w ramach treningu w kwietniu 1997 roku nie przyciągnęła tylu wo

lontariuszy co pierwotna akcja, gdyż w wielu stanach lokalne grupy

doszły do wniosku, że poświęcenie na to kilku sobót w ciągu miesią

ca lub nawet dwóch miesięcy daje lepsze rezultaty niż próba doko

nania wszystkiego w przeciągu jednego dnia. Z ogólnonarodowego

ruchu projekt przekształcił się w serię lokalnych inicjatyw dostoso

wanych do miejscowych warunków.

Dla przykładu, akcję w Dolinie Krzemowej prowadziła Smart Val-

ley Inc., lokalna organizacja niekomercyjna wspierająca takie inicja

tywy*. Jej koncepcja polegała na „zmianie całej szkoły", a kompute

ryzację uważano za siłę napędową generalnego przemodelowania

systemu nauczania. O ile NetDay 2000 lansowała pomysł, by skłonić

wolontariuszy do zakupu za 500 dolarów modułu, umożliwiającego

podłączenie pięciu klas i szkolnej biblioteki, to Smart Valley doszła

do wniosku, że szkoły muszą być lepiej przygotowane do zaakcepto

wania nowej techniki, by wdrożyć ją skutecznie. Niestety, wymaga

to ponad stu dolarów przypadających na jedną klasę lub ponad

30 tysięcy dolarów dla szkoły. Nawet w przemyślnym projekcie

Smart Valley zasadą była indywidualizacja: okręgi szkolne same wy

bierały sobie termin i system podłączenia. Płynie stąd wniosek, że to,

co na pierwszy rzut oka wydaje się niezdrową rywalizacją, okazuje

się przykładem zdrowej decentralizacji.

Dotychczas, dzięki NetDay i innym mniej skoordynowanym ak

cjom, około 40 tysięcy ze 140 tysięcy szkół średnich w Stanach Zjed

noczonych ma dostęp do Sieci, lecz tylko 14 procent klas jest wypo-

* Najbardziej dotąd znanym projektem Smart Valley jest CommerceNet, zaj

mujący się standardami bezpiecznego handlu w Sieci. CommerceNet jest jed
nym ze sponsorów TRUSTe (patrz: Rozdział 8, s. 200). Smart Valley ma swą wi
trynę WWW z mnóstwem planów i informacji technicznych do wykorzystania
przez lokalne stowarzyszenia na całym świecie. Osoby, chcące porównać spo
sób podejścia do problemu przez dwie firmy, mogą zajrzeć na strony
www.NetDay.org oraz www.svi.org.

sażonych w dostęp do Internetu, a przeciętnie na stu uczniów przy

pada mniej niż dziesięć komputerów, zarówno tych podłączonych,

jak i nie podłączonych do Sieci. Wiele jest jeszcze do zrobienia.

John Doerr, przedsiębiorca z Doliny Krzemowej, jeden z liderów

akcji NetDay, stwierdził, że po raz pierwszy przyciągnęła ona rodzi

ców uczniów i wiele innych osób do lokalnych szkół. Spotkali się

z nauczycielami, władzami szkoły i usłyszeli wyraźnie, że nauczycie

le chcą, by zainstalowano nowe wyposażenia, lecz nie bardzo wie

dzą, jak się nim posługiwać.

Pierwszy problem poruszany podczas każdej szkolnej rozmowy

o Sieci dotyczy zapewnienia nauczycielom wsparcia i właściwego in

struktażu korzystania z nowej techniki. W większości szkół nie ma

niestety systemu pomocy on-line, nie mówiąc o komórce informa

tycznej. Gdy jednak szkoły zainstalują już wyposażenie, a nauczycie

le przejdą odpowiedni trening i uzyskają wsparcie, oto co może

zdziałać Sieć:

• Połączy nauczycieli i personel szkolny ze sobą nawzajem oraz

z rodzicami i uczniami.

• Połączy dzieci nawzajem ze sobą, z nauczycielami, z rozmaitymi

źródłami informacji i może nawet z rodzicami.

• Zewnętrzne usługi sieciowe polegające na sporządzaniu rozma

itych rankingów będą stymulować szkolne doskonalenie.

Połączenie nauczycieli

Zanim pomówimy o Sieci i dzieciach, zajmijmy się Siecią i nauczycie
lami. Czyż wykonywanie ich pracy nie wymaga tego najważniejsze
go narzędzia?

Jako trzynastolatek wyobrażasz sobie, że nauczyciel to ktoś, kto

stoi przy tablicy lub krąży między ławkami, zaglądając Ci przez ramię,

gdy piszesz na komputerze wypracowanie, wyszukujesz informacje

w Internecie lub w nienagannej francuszczyźnie wysyłasz e-mail do

Sandrine. Jednak życie zawodowe nauczyciela toczy się również poza

klasą: przygotowuje on plan zajęć, śledzi, co się dzieje w jego dziedzi

nie wiedzy, komunikuje się z rodzicami (o tym akurat dobrze wiesz).

Twój nauczyciel, odgrywający przecież najważniejszą rolę w procesie

kształcenia, posługuje się jednak dość żałosnymi narzędziami.

Pod koniec dwudziestego wieku przeciętny urzędnik miał do dys

pozycji kilkakrotnie lepsze wyposażenie niż przeciętny nauczyciel,

zaczynając od telefonu, a kończąc na komputerze, drukarce, dostępie

do Internetu. Pracownicy biurowi przechodzą przeszkolenia w ob

słudze tego sprzętu, ciągle ktoś usiłuje sprzedać ich szefowi nowe,

ulepszone wyposażenie. W świecie biznesu zachęca się pracowni

ków do kontaktów zewnętrznych, uczenia się od konkurencji, odpo

wiadania na zmieniające się stale wymagania klientów. Nauczyciele

rzadko mogą się cieszyć takim luksusem - pracują w izolacji, więk

szość z nich nie ma nawet telefonu w klasie, nie dysponuje rozmaity

mi środkami dotarcia do rodziców czy nauczycieli z innych szkół.

Urzędnicy mają jeszcze jedną przewagę: obracają się na witalnym

rynku, gdzie szybko rozprzestrzeniają się najlepsze rozwiązania -

takie trendy nie występują w szkolnictwie. Większość firm soft-

ware'owych niezbyt interesuje się rynkiem edukacyjnym, gdyż dys

ponuje on ograniczoną siłą nabywczą. Natomiast przedsiębior

stwom komercyjnym stale i chętnie przekazują one informacje o naj

nowszych technikach. Komercyjni klienci usiłują być w awangardzie,

posyłają więc pracowników na konferencje, porównują się z innymi

firmami, zlecają zewnętrznym specjalistom wdrażanie najlepszych

metod. Nie wszystko to jest efektywne, lecz na ogół działa.

Dotychczas nauczyciele przeważnie nie korzystali z potencjal

nych i prawdziwych możliwości mediów cyfrowych, gdyż sprzęt

jest drogi i nie ma ilościowej miary „stopy zysku z inwestycji", by

uzasadnić poniesione nakłady. Teraz jednak rząd USA oraz wiele in

nych gremiów twierdzi, że istnieje taki zysk, nawet jeśli nie da się

go zmierzyć finansowo. Uzyskanie oceny ilościowej było jednym

z wartościowszych osiągnięć projektu Kickstart przygotowanego

przez Komitet Doradczy do spraw Infrastruktury, w którym zasiada

łam od 1995 do 1996 roku. McKinsey & Company przeprowadził dla

nas analizę kosztów i korzyści z programu podłączenia szkół ogól

nokształcących do autostrady informacyjnej. Po przestudiowaniu li

teratury stwierdzono w obwarowanym zastrzeżeniami wniosku, że

podczas trzech lat nauki z wykorzystaniem komputerów ucznio

wie mogą opanować więcej materiału niż ci, którzy nie mają dostę

pu do tej techniki i ta dodatkowa ilość równoważna jest jednemu ro

kowi nauki".

Niektóre badania miały charakter incydentalny i byłyby trudne do

powtórzenia, inne są jednak przekonujące. Samo wyposażenie tech

niczne nie załatwi sprawy, ale wierzę, że może pomóc. Toczy się

wprawdzie dyskusja na temat sensu wydawania miliardów na kom

putery, gdy wiele szkół boryka się z niedostatkiem funduszy, jednak

rządy na całym świecie, powodowane podobną wiarą zachęcają i,

mimo kosztów, wspierają finansowo inicjatywy wprowadzania no

wej techniki do szkół i oceniania jej efektów.

Tymczasem dzięki Sieci wiele korzyści daje się osiągnąć taniej niż

jeszcze parę lat temu. Te same badania McKinseya szacują, że przyłą

czenie wszystkich amerykańskich klas indywidualnie (a nie po pro

stu szkół) pochłonie zaledwie 4 procent rocznego budżetu szkolne

go. Wliczona jest w to nie tylko instalacja, lecz również bieżąca

obsługa i koszty podłączenia, szacowane od 4 do 14 miliardów dola

rów rocznie, w zależności od zasięgu akcji. Około 2,5 miliarda z tej

sumy zostanie zrekompensowane przez rabaty od dostawców Inter

netu i kompanii telefonicznych, realizujących zalecenia Federalnej

Komisji do spraw Komunikacji w ramach polityki usług powszech

nych. Szybko uwidaczniają się pożytki z wykorzystania najważniej

szych cech Sieci - kontakty z innymi ludźmi i zdobywanie nowych

informacji. Sieć ułatwia nauczycielom tanie tworzenie poza

szkolnych powiązań, wymianę pomysłów, naukę od najlepszych

praktyków w danej dziedzinie; komunikacje z innymi nauczycielami,

przekazywanie sobie doświadczeń, organizowanie wspólnych wy

cieczek, podtrzymywanie kontaktów z kolegami poznanymi na zjaz

dach i naturalnie pozyskiwanie wszelkich materiałów oświatowych.

Nauczyciel może również zaprosić na odczyt do swej klasy eksperta

lub biznesmena, a inteligentne firmy z chęcią przyjmą zaproszenie

na spotkanie ze swymi potencjalnymi przyszłymi klientami i pra

cownikami.

Sieć służy również do łączności z rodzicami. Do wszystkich moż

na wysłać e-maile na temat spraw całej klasy, a do poszczególnych

domów - informację dotyczącą zadania domowego czy problemów

konkretnego dziecka, które powinny zostać obustronnie przedysku

towane. Rodzice mogą kontaktować się z pozostałymi pracownikami

szkoły - z administratorką na temat rozkładu jazdy autobusów

szkolnych czy z organizatorem zajęć pozalekcyjnych.

By zrealizować obustronną wymianę informacji, i szkoła, i rodzice

muszą mieć dostęp do Sieci. Powoli staje się to faktem. Ci, którzy nie

mają takich możliwości w domu, mogą niekiedy skorzystać z podłą

czenia w pracy lub w centrum lokalnej społeczności. Poza podłącza

niem szkół, powinno się zachęcać firmy do udostępniania Sieci włas

nym pracownikom, z zachowaniem oczywiście odpowiednich zasad

bezpieczeństwa.

Edukacja zaledwie rozpoczyna się w szkole. Przykładowo, jednym

z istotnych efektów dobrze znanej akcji Union City Online w mieście

Union City, w New Jersey, była próba reformy oświaty - podłączone

do Sieci szkoły stały się ośrodkami działalności społecznej, odegrały

istotną rolę w ożywieniu całego miasta. Otrzymały pomoc od rządu

federalnego, stanowego, władz lokalnych, operatora telefonicznego

Bell Atlantic i związku nauczycieli.

Połączenie uczniów... ze sobą nawzajem

Sieć oferuje Ci połączenie z kolegami, z Sandrine i z wielu, wielu inny

mi osobami. Komunikowanie się dzieci między sobą stanie się siłą na

pędową komputeryzacji szkół, tak jak to się dzieje w pozostałych gru

pach społecznych. Lubisz pogawędzić z przyjaciółmi, podobnie jak

dorośli; lubisz organizować imprezy, odwiedzać kolegów, zostawać

u nich na noc, podobnie jak dorośli; czasami chciałbyś współpracować

w pisaniu eseju czy przy jakimś przedsięwzięciu. Dzieci, które poznały

się na wakacjach, chcą nadal utrzymywać kontakty; uczniowie zachę

ceni przez nauczyciela nawiązują przyjaźń z dziećmi z innych krajów,

innych miast i środowisk społecznych. Pisywanie listów do przyjaciela

było wielką sprawą - teraz to najłatwiejsza rzecz na świecie.

Potrzebujesz jednak wskazówek (wykształcenia) w korzystaniu

z Sieci. Potrzebny jest Ci kontakt osobisty, a tego w Sieci nie uzy

skasz. Nauczyciel angielskiego, Jonathan, zmusza Cię do dyskusji na

temat powieści. Zachęca do myślenia. Zależy Ci na jego opinii, więc

pracujesz intensywniej, więcej się zastanawiasz. To staromodne, ale

Ty go lubisz. Jonathan podsuwa Ci różne pomysły na temat Twojego

przyszłego zawodu; no i jest dla Ciebie autorytetem.

Zachęca do szperania w Sieci, ale równocześnie skłania do kry

tycznego myślenia i etycznego zachowania, dociekliwego pytania lu

dzi i firm wysyłających informacje, poszanowania cudzej własności

intelektualnej i prawa do prywatności oraz zabezpieczenia własnych

praw Jeden z Twoich kolegów ściągnął z Sieci esej i oddał go, podpi

sując swoim nazwiskiem; Jonathan przeprowadził w klasie dyskusję

o tym, jak niestosowne jest takie postępowanie.

Połączenie uczniów ze szkołami i zasobami

Słyszałeś ostatnio pogląd, że dzięki Internetowi dzieci i rodzice nie

będą się musieli wiązać z lokalną szkołą, wystarczy zapisać się do

wybranej uczelni w cyberprzestrzeni. Cuda współczesnej techniki

sprawią, że jeden dobry nauczyciel może uczyć tysiące osób. Co wię

cej, dzieci mogą uczyć się same, korzystając z niezliczonych zaso

bów informacji, wymieniając pomysły z kolegami, rozmawiając

z ekspertami. Istotnie, Sieć umożliwia samokształcenie, jeśli uczeń

ma do tego motywację. W przyszłości w cyberprzestrzeni znajdzie

się coraz więcej materiałów edukacyjnych przesyłanych przez na

uczycieli i inne osoby. Każdy, z dowolnego miejsca, może wtedy sko

rzystać z najlepszych lekcji, wykładów, opracowań.

Czujesz jednak, że bez Jonathana i innych nauczycieli nie zdobę

dziesz się na samodyscyplinę. Zbyt wielką atrakcją są gry i pogawęd

ki w Sieci. Z pewnością samodzielnie wiele byś się nauczył, jednak

nie otrzymałbyś spójnego obrazu świata, jaki próbują Ci przekazać

nauczyciele historii, nauk przyrodniczych czy społecznych.

Sieć to jedynie narzędzie, przydatne dla tych, którzy potrafią

i chcą z niego korzystać. Kształcenie w szkole podstawowej musi być

procesem dwukierunkowym, aktywną współpracą nauczyciela

i ucznia, która pobudza zainteresowania i rozwija inteligencję. Sieć

umożliwia instruktaż na odległość, nie może jednak zastąpić na

uczyciela zajmującego się osobiście grupą uczniów. Dzieci powinny

czerpać zamiłowanie do wiedzy od dorosłych ze swego otoczenia.

Zawsze wprawdzie są dzieci rozwijające się w dowolnych warun

kach, nie zostawiajmy jednak dzieci sam na sam z Siecią, gdy powin

ny cieszyć się naszym zainteresowaniem w domu i w szkole.

W rzeczywistości bywa jednak różnie. Ja sama, gdy jako „ekspert"

pierwszy raz dostałam e-mail od pierwszoklasisty, starałam się wy

czerpująco odpowiedzieć; za piątym razem doszłam do wniosku, że

mam tyle innych rzeczy do zrobienia. Nie jestem przecież nauczycie

lem i prawdopodobnie większy ze mnie pożytek, gdy piszę książki

i artykuły, niż gdy konwersuję z pierwszoklasistą. Nie odpowiadam

wediug jakiegoś ustalonego schematu, staram się być uprzejma

i wskazać lepsze źródło. Jeśli poruszany temat do tego się nadaje,

odsyłam korespondencję do kogoś z Electronic Frontier Foundation.

Przypuszczalnie mogłabym się nauczyć czegoś od pierwszoklasisty,

ale mam ich przecież wielu we własnej rodzinie.

Umysł i multimedialność

Internet to nie to samo co multimedia - większość treści w Sieci

przekazywana jest tekstowo. Poza Siecią istnieje wielki multimedial

ny świat: grafika, dźwięk, wideo, wszystko razem połączone. Oczy

wiście Internet i techniki multimedialne rozwijają się razem. Jaki

wpływ mają na nasze myślenie?

Optymiści z entuzjazmem wypowiadają się o multimedialnym

bogactwie, jakie Sieć oferuje w dziedzinie edukacji, budowie

wszechświatowej struktury edukacyjnej. Podziwiają łatwość, z ja

ką wyszukuje się rozmaite treści, i wierzą, że dzieci mogą się same

uczyć, poznając jednego dnia geografię Afryki, a drugiego - cuda

biochemii; mogą obserwować słynne przemówienie Charles'a de

Gaulle'a, a potem przełączyć się na stronę zawierającą cały kon

tekst historyczny, angielskie tłumaczenie lub mapę Europy z 1945

roku.

Pomieszanie pojęć

Nie przesyłamy już suchych słów - mówią optymiści - lecz obrazy,

wideo, hiperłącza do witryn, nawet widok swej własnej postaci fil

mowanej w czasie rzeczywistym. Z pewnością przyjemnie jest oglą

dać profesjonalnie zrobione wideo dotyczące, na przykład, historii

Francji. Wyobraźmy sobie podróż multimedialną: przemówienie de

Gaulle'a, przegląd wydarzeń z historii Francji, parę dat, streszczenie

przemówienia po angielsku, mapa Francji. Czego się nauczyłeś? Tyl

ko tyle, że wśród Francuzów jest wielu słynnych ludzi, podobnie jak

w naszym narodzie; jeden z nich był wspaniałym mówcą.

Czy zależy nam na przepływających przez głowę doznaniach, czy

raczej wolimy autentyczne przeżycie intelektualne, czytając książkę

albo rozprawę skłaniające nas do zastanowienia? By słowa prze

kształcić w idee i opinie, potrzebne jest myślenie. Ważniejsze jest do

skonalenie sposobu widzenia świata niż proste dodawanie obrazów

do już wielkiego ich zasobu czy gromadzenie nie potwierdzonych fak

tów, społecznych emocji, jednozdaniowych powiedzonek nie tworzą

cych żadnej struktury. Jeśli jedynie patrzymy, po zakończeniu ogląda

nia trudno nam będzie sformułować, czego się nauczyliśmy.

Negatywną stroną naszej fascynacji środkami multimedialnymi

jest utrata siły samych słów. Dość łatwo je teraz tworzyć - pojedyn

czy autor musi jedynie poświęcić swój czas - i tanio się je rozpo

wszechnia. Ważne jest jednak to, by więcej pracy i uwagi poświęcił

im zarówno odbiorca, jak i twórca.

Przedstawienie spójnych, przekonujących argumentów wymaga

pewnego wysiłku - wiem o tym, gdyż sama próbuję to właśnie zro

bić - ale śledzenie toku wywodu również wymaga pracy. Tworzy to

jednak dodatkowe wartości - wiedzę i zrozumienie -jakie rzadko

powstają przy przekazach multimedialnych.

Głębie i mielizny

Wielką przyjemnością jest surfowanie po Internecie, odwiedzanie

zupełnie przypadkowych miejsc, lecz pewien porządek ma też swoje

zalety. Sieć to dziedzina entropii - struktura zanika, gdy energia roz

prasza się z systemu. Owszem, Sieć stymuluje samoorganizację, gdy

poszczególne jednostki wkładają własną energię, wybierając i filtru

jąc informację za pomocą odpowiednich narzędzi (patrz: Rozdział 7).

W wybranych informacjach nie ma przeważnie wewnętrznej struk

tury; struktury tworzone przez odsyłacze to zwykle sieci wzajem

nych odwołań, a nie przejrzysty, analityczny szkielet. W Sieci dosko

nale widać, że rzeczy są ze sobą powiązane, ale nie widać, w jaki

sposób. Czy dany fakt wspiera czy przeczy naszym argumentom? Ja

ka była rola de Gaulle'a w historii? Czy popełnił jakieś błędy, z któ

rych moglibyśmy się czegoś nauczyć?

Więcej logiki i siły zawiera dyskusja o aborcji niż zdjęcia płodów

czy rozmowy z nieszczęśliwymi dziećmi albo wywiady z kobietami,

których życie zostało zrujnowane przez nie chciane macierzyństwo.

W ten sposób przekazywane są emocje, ale czy pomaga to w racjo

nalnym myśleniu? Obrazy dają widok powierzchownej faktury zja

wisk, nie ujawniają jednak ani logicznych przesłanek, ani nakładów

związanych z wyborem określonej opcji. Jakie są koszty wychowania

tych wszystkich nie chcianych dzieci, zarówno materialne, jak i mie

rzone liczba zmarnowanych życiorysów? Jaka jest alternatywa? Jak

mógłbyś sformułować własne argumenty?

Słowo „matka" z całym oddźwiękiem, który wywołuje, jest po

jemniejsze niż obraz kilku matek. Ponadto obraz może dawać nie za

mierzony efekt uboczny, gdyż przedstawiana postać wygląda jak

konkretna kobieta i może zupełnie nie przypominać odbiorcy wła

snej matki, choć prawdopodobnie chodziło o wywołanie u niego in

nego wrażenia. Często zależy nam na uniwersalności symbolu, a nie

na szczegółach dotyczących konkretnego przypadku.

Pytanie

Jaki więc efekt wywiera na nas migawkowy przekaz multimedialny

z nienaturalnymi cięciami obrazu? Nie chciałabym, by zabrzmiało to

jak nawiązanie do stanowiska luddystów, ale uważam, że te zjawi

ska działają źle na nasz umysł. Obrazy są efektowne, lecz nie oferują

intelektualnego rozwoju. Grozi nam powstanie społeczeństwa,

w którym ludzie nie myślą, nie umieją ocenić znaczenia rozmaitych

zjawisk. Proces taki zachodzi nie tylko wśród konsumentów, lecz

również w polityce: ludzie słuchają wybranych, oderwanych od kon

tekstu zdań, nie trudzą się, by całościowo ocenić działalność polity

ka. Moim ulubionym przykładem tego sposobu myślenia jest wynik

przeprowadzonego parę lat temu badania opinii publicznej, w któ

rym zestawiono dwa pytania (nie przytaczam dokładnych liczb, cho

dzi tu o zilustrowanie samej sprzeczności). Prawie 85 procent re

spondentów badanych przez firmę ubezpieczeniową uważało, że

osoby nie powodujące wypadków powinny mieć znaczną zniżkę

w stawce ubezpieczenia samochodu. Równocześnie 70 procent

wśród tej samej grupy sądziło, że osoby mające w swej historii wy

padki powinny być traktowane tak jak cała reszta - wypadki mogły

przecież nastąpić nie z ich winy.

Krótko mówiąc, analiza argumentów wymaga pracy, zarówno

przy ich formułowaniu, jak i przy próbie ich zrozumienia.

Połączenie dzieci z... rodzicami

Jesteś w dobrej sytuacji. Twoi rodzice korzystali z Sieci już wówczas,

gdy byłeś malcem. Pomogli Ci napisać pierwszy dziecinny e-mail do

cioci i do kuzynki Alice. Ciągle pamiętasz swoje podniecenie, gdy

otrzymałeś od niej odpowiedź. Potem napisałeś do zakładów zbożo

wych, gdy na pudełku z płatkami śniadaniowymi nie było kuponu

konkursowego. Zarezerwowałeś również na wakacje domek kempin

gowy w Yellowstone (skorzystałeś z karty kredytowej taty). Mama

pozwoliła Ci obserwować, jak szuka w Sieci nowej pracy na stano

wisku kierownika sprzedaży; razem z tatą odwiedzaliście witryny

sportowe. Rodzice prosili Cię, byś początkowo nie korzystał sam z in

ternetowych pogawędek. Obserwowali zza Twych pleców przytrafia

jące Ci się po raz pierwszy spotkania z kilkoma dziwakami, przeko

nali się jednak, że potrafisz sobie radzić w takich sytuacjach.

Podobnie jak w rzeczywistym świecie, sposobu zachowania uczyłeś

się od rodziców - nie tylko uprzejmości, lecz również formułowania

nagłówka e-mailu, odpowiedzi na obraźliwe listy lub ich ignorowa

nia; powiedziano Ci, czego nie należy przekazywać obcym oraz jak

odróżnić prawdziwych przyjaciół od rozmaitych ludzi, których spo

tyka się w Sieci. Nauczyłeś się, że nie należy dawać obcym swego ad

resu. Sandrine to, oczywiście, wyjątek - poznałeś ją przecież podczas

programu międzyszkolnego.

Rodzice byli zadowoleni, że wolisz Sieć od telewizji. Trochę się

krzywili, widząc, jak wiele czasu spędzasz na internetowych poga

wędkach - a Ty sam się szybko przekonałeś, że są dość nudne. Doce

niasz to, że Ci ufają. Wiesz, że istnieją narzędzia blokujące dostęp do

pewnych miejsc w Sieci; Twoi rodzice zastanawiali się, czyby ich nie

zastosować. Wierzą Ci jednak, a Ty zasługujesz na zaufanie. Jeden

z Twoich przyjaciół, Juan, obsesyjnie ściąga pornografię i jego rodzi

ce zainstalowali na pececie programy filtrujące. Boisz się, że pewne

go dnia Juan poprosi, byś mu pozwolił skorzystać ze swego kompu

tera; domyślasz się przecież, o co mu chodzi. Na szczęście nie jest

Twoim bardzo bliskim przyjacielem.

Rodzice nie martwią się wyłącznie o niestosowne moralnie treści.

Często z Tobą rozmawiają o różnicach między informacją obiektywną

a taką, której udziela się po to, by sprzedać jakiś produkt. Ostrzegli

Cię również, że nie wszystko, co do Ciebie dociera, jest wiarygodne.

Zauważyłeś już, że istnieją dwa rodzaje kształcenia: jeden to de

monstrowanie faktów i formalnej wiedzy drugi - edukacja społecz

na (patrz: Rozdział 2) oraz nauka rozróżniania dobra od zła. Fakty

możesz przynajmniej częściowo uzyskać w Sieci, choć przydatne są

przy tym wskazówki nauczyciela. Moralnych wartości nie zdobę

dziesz w ten sposób - te nabywa się w domu. Tu uczysz się dzielenia

tym, co wyjątkowe - zainteresowaniem mamy, ale również ostatnim

kawałkiem obiadowego ciasta - oraz poznajesz zasadę „nie czyń

drugiemu, co tobie niemiłe".

To optymistyczny i pozytywny wariant życia rodzinnego. Masz

szczęście, że Twoi rodzice są rozsądni. Zarówno dobre, jak i złe wy

chowanie zaczyna się wcześnie. Od rodziców, od swego najbliższego

otoczenia dzieci przejmują egoizm i nieracjonalny strach lub otwar

tość i poczucie bezpieczeństwa.

Zły rodzaj edukacji

Sieć nie rozwiązuje problemów rodzinnych lepiej, niż potrafi to zro

bić telewizja. Jedyny pozytywny aspekt telewizji polega na tym, że

jest względnie mało szkodliwa i dzięki niej dzieci nie wałęsają się po

ulicy

Sieć natomiast ma z jednej strony przewagę nad telewizją, gdyż

zachęca do aktywnego działania, ale równocześnie może Cię wciąg

nąć w kłopoty, jak to bywa wówczas, gdy błąkasz się poza domem.

Potrzebny jest więc jakiś przewodnik. Niekoniecznie musisz zdoby

wać w Sieci własnych przyjaciół. Ta sama swoboda, która może być

tak wyzwalająca - sposobność wędrowania po całym świecie bez

względu na nasz wygląd, sprawność fizyczną, dochód i inne ograni

czenia - może okazać się jednak niebezpieczna dla dzieci (dla doros

łych również, ale to inny problem).

Dlatego wywierany jest taki nacisk na stworzenie regulacji doty

czących kontroli internetowych treści (patrz: Rozdział 7). Przestrzeń

wirtualna daje dzieciom tyle samo siły co dorosłym, lecz nie daje im

tyle samo mądrości. Młodzież podróżuje teraz poza domem znacznie

łatwiej i taniej niż kiedykolwiek przedtem. Znacznie łatwiej może

dotrzeć do niepożądanych miejsc w Sieci niż do niebezpiecznych re

jonów miasta, klubów nocnych, dzielnic rozrywki, obcych krajów

czy do domów znajomych. W cyberprzestrzeni nikt nie rozpozna, że

masz mniej niż piętnaście lat, nawet inni trzynastolatkowie. W na

szym społeczeństwie do dzieci bezustannie docierają przekazy prze

znaczone wyłącznie dla dorosłych (przynajmniej tak utrzymują kon

cerny tytoniowe). Jednak w Internecie dzieci mają sposobność

interakcji z dorosłymi. Nawet nierozgarnięte dziecko potrafi w cy

berprzestrzeni przekonać dorosłego, że jest pełnoletnie. Dorośli nie

dostosowani społecznie zignorują prawdopodobnie sygnały świad

czące o tym, że mają do czynienia z dzieckiem, ale mogą również

wykorzystać fakt, że to właśnie dziecko.

Twoi koledzy, którzy szukają kłopotów, z pewnością mogą znaleźć

je w Sieci. Dzieci potrafią się skrzyknąć i w przestrzeni niedostępnej

dla rodziców oraz nauczycieli rozmawiać o rodzicach - ale również

o narkotykach czy seksie. Wielu rodziców czuje się niepewnie w śro

dowisku, które ich dzieci lepiej od nich rozumieją. Problem ten

zmniejszy się, gdy młodzi dziś ludzie sami staną się rodzicami. Dzie

ci jednak nadal będą umiały działać w środowisku dorosłych.

Pozytywne jest to, że Sieć pozwala eksperymentować bezpiecz

niej niż ma to miejsce w „rzeczywistym życiu".

Kto kontroluje?

W odniesieniu do Sieci szczególnej racji bytu nabiera pytanie, kto

kontroluje Twój proces nauczania. Bez względu na to, jakiego rodza

ju nauki pobierasz - społeczne, uniwersyteckie, uczuciowe czy coś

z pogranicza - Twoje pragnienia i Twój czas nie są określone wyłącz

nie przez Ciebie.

Sieć powoduje, że rynek edukacyjny staje się znacznie bardziej

niezależny niż przedtem. Możesz korzystać z Sieci w procesie samo

kształcenia; Twoi rodzice mogą ominąć lokalny system szkolny; lo

kalne szkoły mogą sięgać po odległe zasoby; odległe zasoby, zwłasz

cza rozmaite usługi komercyjne lub organizacje rządowe, mogą

dotrzeć do lokalnych społeczności i konkurować z lokalnym ustabili-

zowanym systemem oświatowym. W wielu krajach Sieć postrzegana

jest jako źródio obcych wpiywów, odciągających obywateli od miej

scowej kultury.

To nadzieje i niebezpieczeństwa związane z Siecią objawiają się

we wszystkich sferach życia, ale edukacja jest dziedziną szczególnie

wrażliwą, gdyż kształcenia nie można całkowicie pozostawić wybo

rowi jednostki - ani w sferze finansowania, ani w sprawach treści.

Społeczeństwo jest zainteresowane tym, by przyszłe pokolenia

otrzymały wykształcenie. Właściwe wykształcenie.

Pojawia się przed nami problem określenia, w jakiej skali zarzą

dzać systemem szkolnym. Jeśli nadawać temu charakter zbyt lokal

ny, istnieje niebezpieczeństwo fragmentacji, oddania oświaty odła

mowym grupom, utraty związku z szerszą społecznością, z historią

kraju i tożsamością etniczną. Z drugiej jednak strony, gdy przejmuje

to większa jednostka organizacyjna, tym większe prawdopodobień

stwo, że zrodzi się biurokracja, przewaga administracji nad naucza

niem, uniformizacja. Ten problem nigdy nie zostanie rozwiązany, ani

w Sieci, ani poza nią.

Edukacja i rynek

Masz trzynaście lat, wybierasz się do liceum i chciałbyś poważnie

poznać istniejące możliwości. Masz na to lepsze szanse niż pięć lat

temu. Wykształcenie podstawowe ufundowało społeczeństwo, nie

pojedynczy ludzie. Jest jednak miejsce na rynek informacji o szko

łach. W 2004 roku zaczyna on funkcjonować.

W Twoim mieście wszystko rozpoczęło się od tego, że lokalna ga

zeta, „Panorama Doliny", wywarła nacisk na szkoły, by opublikowały

wyniki ujednoliconych testów - ogólne wyniki w klasach, a nie stop

nie poszczególnych uczniów. Zakotłowało się. W końcu jedna szkoła

podjęła wyzwanie, sądząc, że ma najlepsze rezultaty. Potem druga

szkoła przedstawiła swoje jeszcze lepsze wyniki. Wreszcie rodzice

zmusili pozostałe szkoły do publikacji danych. Nie poszło to gładko.

Jakaś nauczycielka zadzwoniła do gazety, informując, że jej szkoła

w swej informacji nie uwzględniła stopni dzieci, które nie zdały te

stu, podwyższając w ten sposób średni wynik. By system działał

sprawnie, potrzebni są czujni ludzie.

Gazeta zamieściła te dane na swej stronie WWW, udostępniając je

wszystkim: osobom przeprowadzającym się w te okolice oraz agen

cjom nieruchomości, sprzedawcom podręczników i komputerowych

programów edukacyjnych. Potem inna lokalna witryna sponsorowa

na przez dużą firmę działającą na rynku mediów wystąpiła z konku

rencyjnym projektem, nakłaniając szkoły do ujawnienia, ilu uczniów

skończyło szkołę i czy trafili oni potem do college'ów lub znaleźli

pracę. Rozwinęła się żywa dyskusja. Jeden z członków rady nadzor

czej chciał wytoczyć pewnej osobie proces za wygłoszenie szczegól

nie ostrej opinii o Liceum Przyjaźni, jednak inni go przekonali, że le

piej poprosić rodziców o wsparcie niż wdawać się w zawiłą sprawę

sądową. Ponadto tamte uwagi krytyczne były słuszne.

Dawniej większość takich debat toczyłaby się za zamkniętymi

drzwiami. Obecnie, jako trzynastolatek, możesz je śledzić; niektóre

wydają Ci się nudne, choć istotne dla Twej przyszłości. Wahasz się

między Liceum Przyjaźni, położonym dziesięć kilometrów od domu

a znajdującym się w sąsiednim rejonie liceum przy ulicy Nadbrzeż

nej, przyjmującym uczniów z Twojej okolicy, zgodnie z nowymi zasa

dami rejonizacji. Przekonałeś się, że więcej Cię to wszystko nauczyło

niż zajęcia poświęcone wiedzy o społeczeństwie.

Wysyłasz do szkół pytanie o lekcje francuskiego i dostajesz odpo

wiedź od nauczycielki tego języka. Również jej były uczeń pisze do

Ciebie list -jego punkt widzenia jest jednak zupełnie inny.

Powrót do rzeczywistości

We współczesnej Ameryce bardzo brakuje informacji o poczynaniach

rodzimych szkół. Każdy uczeń otrzymuje kartę ocen, nie ma jednak

systemu zestawiającego wyniki z poszczególnych placówek. Rodzice

nie wiedzą dokładnie, jak ich dziecko wypada w porównaniu z ogól-

nopaństwowymi normami. Szkołom również nie wychodzi to na do

bre. Delaine Eastin, kurator okręgu Kalifornii, obejmującego 20 pro

cent uczniów szkół podstawowych kraju, ma do dyspozycji jedynie

skrótowe informacje. W oparciu o wyrywkowe badania może zesta

wić wyniki szkół kalifornijskich ze średnią krajową, nie potrafi jed

nak porównać szkół w Pasadenie ze szkołami w Oakland ani szkół

oaklandzkich między sobą. Wyraziła ona swe poparcie dla standar-

dowych ogólnopaństwowych testów, czemu przysłuchiwałam się na

konferencji prasowej, w której uczestniczyłam jako członkini NIIAC

wraz z prezydentem i wiceprezydentem.

Cała ta sprawa wywołała we mnie mieszane uczucia. Przypuśćmy,

że nie odpowiada mi ustalony odgórnie standard. Lansowany przez

administrację Clintona ogólnopaństwowy system testów, który po

szczególne stany mają „dobrowolnie" przyjąć, to dopiero początek.

Pomagałby on ujednolicić stosowane kryteria, o ile nie byłby to jedy

ny dostępny system. Gdy już się dowiemy jaki jest poziom szkół, po

winniśmy szczegółowo rozpoznać sytuację, by zbadać, dlaczego po

ziom jest właśnie taki. Uczniowie których nauczycieli radzą sobie

lepiej od innych? Które szkoły są lepsze w poszczególnych dziedzi

nach? A gdy już mamy takie dane, trudno się zatrzymać w dociekli

wości. Jak przodujące szkoły osiągnęły swe wyniki? Jak zachęcić je

do przekazania własnych doświadczeń? Jak sprawić, by ci, którzy

znaleźli się w ogonie, uczyli się od prymusów?

Rynek informacji dla szkół

Obecnie rodzice i urzędnicy nie mogą porównać poszczególnych

szkół, nie istnieje więc rynkowy nacisk na szkoły, by lepiej się wy

wiązywały ze swych obowiązków. Nie opowiadam się ani za swo

bodnym wyborem szkoły, ani za kuponami na edukację, choć to po

mysł wart rozważenia.

Z pewnością również nie odpowiada mi propozycja, by rząd wy

cofał środki z gorszych szkół i przesunął je do szkół dobrych. Jeszcze

bardziej niepokojąca jest perspektywa, że rodzice przestaną posyłać

dzieci do szkoły, która im nie odpowiada - przecież jeśli lepsi, zadba

ni w domu uczniowie opuszczą szkołę, popadnie ona w jeszcze

większe kłopoty. W końcu szkoła to nie firma komercyjna.

Musimy wiedzieć, które szkoły potrzebują pomocy i jakiego rodzaju

wsparcia wymagają, a następnie powinniśmy go udzielić. Dobrzy na

uczyciele powinni być uhonorowani, ich metody dydaktyczne - rozpo

wszechnione. Należy zachęcać do korzystania z dobrych programów

edukacyjnych i zasobów sieciowych, eliminować natomiast złe.

Rynek może działać bez pieniędzy, jeśli rodzice i inni „klienci"

znajdą alternatywne sposoby i wywrą nacisk, zastosują bodźce oraz

będą wiedzieli, jak wszystko przeprowadzić. Mogą wybierać i odwo

ływać urzędników, mogą też zachęcać nauczycieli, których klasy źle

sobie radzą, do podejmowania dalszego kształcenia. Chodzi o to, by

ratować dzieci, przenosić dobrych nauczycieli do rejonów, gdzie ich

praca jest potrzebna, a dla złych nauczycieli znaleźć inne zajęcie.

Z logicznego punktu widzenia nie wydaje się możliwe, by wszyscy

nauczyciele wznieśli się ponad przeciętną, ale zawsze możemy prze

cież tę przeciętną podnieść.

Rankingi szkół

Sieć ma zdolność do uwidaczniania problemów, a równocześnie

ułatwia szukanie rozwiązań. Jedną z propozycji jest projekt

GreatSchools (Wspaniałe Szkoły), kolejna inicjatywa Smart Valley

Inc. (patrz: s. 85-86), w której uwzględniono zarówno sposób my

ślenia o edukacji w erze cyfrowej, jak i zaproponowano wykorzy

stanie Sieci. GreatSchools obejmuje 500 szkół publicznych z Doliny

Krzemowej; inne rejony mogą wdrożyć własny model, wzorując się

na tym projekcie. Jego inicjator, Bill Jackson, to były menedżer

firmy komputerowej, a jeszcze wcześniej nauczyciel studentów

medycyny w Chinach oraz uczniów w szkole podstawowej

w Waszyngtonie.

Najpierw GreatSchools opublikuje dane statystyczne. Ilu uczniów

kończy szkołę? W jakim są wieku? Czy ich liczba wzrasta czy male

je? Ilu otrzymuje pracę po skończeniu szkoły? Jaka to praca? Jak

uczniowie wypadają na ogólnopaństwowych testach? Ilu uczniów

posługujących się „ograniczonym angielskim" wraca do klas z peł

nym angielskim? Jakie języki obce są w programie szkoły? Ile ksią

żek w bibliotece przypada na jednego ucznia?

Z czasem pojawią się informacje na temat najlepszych nauczycieli

oraz opis stosowanych przez nich metod dydaktycznych. Chodzi

o upowszechnienie dobrych pomysłów i podniesienie poziomu na

uczania. W tym przedsięwzięciu istotne będzie również zamieszcza

nie opinii uczniów, rodziców, samych nauczycieli. Bill Jackson chciał

by się skoncentrować nie na ogólnym rankingu, lecz obserwować,

jak wyniki uczniów polepszają się w ciągu roku. Punktacja w testach

zależy w znacznym stopniu od początkowego poziomu uczniów -

podkreśla Jackson - lecz jakość szkoły można określić, śledząc, jak

pomaga ona osiągnąć dzieciom lepsze wyniki.

Poza dostarczaniem rankingów oraz pewnych szczególnych da

nych, witryna GreatSchools powinna - jak twierdzi Bill Jackson -

„skoncentrować się na jakości szkól, informując społeczeństwo i in

spirując dyskusję na temat polityki edukacyjnej. Usiłujemy pomóc

szkołom przełamać obawy w stosunku do proponowanej oceny ich

pracy; zachęcamy je do formułowania własnych celów i przedsta

wienia planowanych rezultatów. Nie mierzymy wszystkich jedną

miarką". Osoba korzystająca z naszej bazy danych może wyszukać

na przykład szkoły o najmniej licznych klasach, znajdujące się w od

ległości piętnastu kilometrów od domu.

Naturalnie pojawią się podobne usługi rankingowe. Szkoły mogą

zaproponować własny system oceny. Skoncentrowane na dostarcza

niu lokalnej informacji firmy w rodzaju CitySearch, Digital City czy

Sidewalk mogą stworzyć serwisy rankingowe obejmujące obszar ich

zainteresowań. Również gazety lokalne, z których wiele będzie mia

ło edycje sieciowe, mogłyby drukować rankingi szkół. Ludzie będą

oponować, uważając, że oświata działa w ramach oficjalnego syste

mu i wymaga oficjalnej oceny, ale chodzi właśnie o przełamanie ta

kiego sztywnego sposobu myślenia. Proponowana usługa przypomi

na podobne rankingi college'ów przeprowadzane przez niezależne

grupy. Są też różnice: szkół jest znacznie więcej, a rynek dla każdej

szkoły - znacznie mniejszy. Korzystanie z Sieci obniża koszty tworze

nia i rozpowszechniania rankingów. Kto będzie strzegł uczciwości

systemu? Z jednej strony same szkoły, z drugiej - obawa przed kon

kurencją.

Proponowane mechanizmy działają dość skutecznie. Oświatowy

establishment prawdopodobnie energicznie zaoponuje, twierdząc,

że niczego nie da się porównać. Linie lotnicze i szpitale również

sprzeciwiają się publikacji rozmaitych ocen ich profesjonalizmu. Jed

nak właśnie rozwinięty rynek informacji sprawił, że gospodarka

amerykańska odnosi taki sukces. Właśnie tego potrzebuje nasz sys

tem oświatowy.

Kierowanie

I rywatyzacja zatacza na świecie coraz szersze kręgi. Wiele dzie

dzin, które wydawały się kiedyś naturalnymi monopolami, obecnie,

po podziale, staje się normalnym terenem konkurencji. Na rynku

telekomunikacyjnym usługi lokalne i międzymiastowe - kiedyś nie-

rozdzielne - świadczą obecnie odrębne, konkurujące firmy; prąd

elektryczny, dostarczany przez monopolistów, coraz częściej ofero

wany jest przez różne zakłady. Narodowe monopole niejednokrotnie

konkurują nie tylko na swych dotychczasowych terytoriach, lecz po

większają też swój obszar o nowe rejony działania, by i tam współ

zawodniczyć. To, co straciły na rynku lokalnym, mają nadzieję odzy

skać na rynku krajowym, a nawet międzynarodowym - ale tylko

w konkurencji z innymi. Zjawiska te znacznie ostrzej występują

w Sieci: żadna firma nie działa na ograniczonym geograficznie tery

torium i każda firma musi konkurować globalnie.

Wraz z umacnianiem się roli Sieci, prywatyzujemy również rząd

w zupełnie nowy sposób - nie tylko w tradycyjnym sensie, gdy pew

ne zadania przekazujemy sektorowi prywatnemu - ale również

przyczyniamy się do tego, że organizacje niezależne od tradycyjnych

agend rządowych przejmują określone, typowo „rządowe" zadania

regulacyjne. Te nowe międzynarodowe organizacje będą sprawować

funkcje należące poprzednio do rządów, w środowisku globalizują-

cych się wielkich firm oraz jednostek i mniejszych prywatnych grup,

które również będą działać globalnie przez Sieć.

Jak zarządzać Siecią?

Dawne struktury tracą znaczenie. Jak więc należy rządzić nie tylko

wewnątrz sieciowych społeczności, ale również pomiędzy nimi? Ja

kie regulacje i struktury kierowania potrzebne są w Sieci? Jak po

dzielić ją na jurysdykcje, skoro - tak jak to ma miejsce na Ziemi - nie

da się zarządzać Siecią w całości?

Powszechnie uważa się, że do rozwiązania tego problemu wystar

czy więcej władzy: powołanie jakiegoś centralnego światowego kie

rownictwa, które doskonale i sprawiedliwie rozwiązywałoby wszyst

kie problemy w zgodzie ze wszystkimi państwami i obywatelami

tych państw; wszyscy by się szybko porozumieli co do pryncypiów,

a potem władza sformułowałaby pakiet praw i skłoniła ludzi do ich

przestrzegania.

Nic podobnego nie nastąpiło na kuli ziemskiej i nie ma powodu,

by wydarzyło się to w Sieci. Alternatywnym rozwiązaniem - nazwij

my to najlepszym wyborem - byłoby przestrzeganie przez Sieć pra

wa Stanów Zjednoczonych. Przecież to w USA odbywa się ponad po

łowa światowego ruchu w Internecie, znajduje się ponad połowa

wszystkich serwerów i mieszka ponad połowa wszystkich użytkow

ników.

Wyzwaniem przyszłości jest rozróżnienie amerykańskiego zde

centralizowanego sposobu rządzenia od amerykańskich praw i kul

tury. Stanowisko Stanów Zjednoczonych sformułowano w Zasadach

Globalnej Wymiany Elektronicznej (Framework for Global Electronic

Commerce) przedłożonych ostatnio przez Biały Dom i będących

czymś w rodzaju „doktryny Clintonowskiej" w dziedzinie Internetu,

w myśl której należy zapobiec, by przejęło nad nim pieczę jakiekol

wiek państwo, nawet Stany Zjednoczone.

Zamiast haseł „z góry na dół" lub „idź za Ameryką" przyjmijmy

strategię „z dołu do góry". „Światowy zarząd" Internetu powinien

powstać jako rezultat szeregu wielostronnych umów międzypań

stwowych, zawartych między rządami i między podmiotami prywat

nymi, a nie w ramach prerogatyw władzy centralnej, bez względu

na to, gdzie byłaby umieszczona.

Przesunięcie ośrodków władzy

Powszechnie wiadomo, że zmniejsza się rola rządzonego centralnie

państwa narodowego, z rozmaitych, zresztą niezależnych od rozwo

ju Sieci przyczyn: wzrostu znaczenia firm międzynarodowych, upo

wszechnienia podróży samolotem, rozwoju telekomunikacji oraz

skomplikowanych wzajemnych oddziaływań wszystkich tych czyn

ników. Nie oznacza to, że państwa narodowe znikną, stracą jednak

znaczenie na rzecz innych sił, ponadnarodowych korporacji, potęż

nych środków masowego przekazu, a także małych firm działających

na całej kuli ziemskiej poprzez Sieć. Gdy Bill Gates podróżuje, podej

mowany jest jak głowa państwa, a jego produktów używa - a raczej

panują one na monitorach - tylu ludzi, ilu mieszkańców ma średniej

wielkości kraj. Władza przesunęła się z państwa narodowego ku or

ganizmom rynkowym; przypomina to proces, jaki miał miejsce

w średniowieczu, gdy władza feudalna oddała część swych wpły

wów organizacjom komercyjnym - gildiom rzemieślniczym, kupcom

i bankom - a część państwu narodowemu. Obecnie jednak ośrodek

władzy nie tylko się przesuwa, lecz również rozprasza na drobne

firmy, niewielkie środki przekazu i małe organizacje pozarządowe.

Osoby chcące zmienić świat łatwo znajdą odpowiednie dla siebie za

danie, podejmą je, bez ponoszenia nakładów związanych z uczest

nictwem w March of Dimes, organizacji zajmującej się dziećmi nie

pełnosprawnymi, z Czerwonym Krzyżem czy choćby z Radą

Doradczą do spraw Narodowej Infrastruktury Informacyjnej.

Jurysdykcja

Pytanie o zakres jurysdykcji dotyka najbardziej kłopotliwego proble

mu stojącego przed światem cyfrowym, częściowo dlatego, że Sieć

stworzyła nowe podziały między „prawowitymi" ziemskimi rząda

mi, którym podlega fizyczne ziemskie terytorium i zamieszkujący je

ludzie, a „prawowitymi" rządami sieciowymi, którym obszar siecio-

wy podlega za zgodą i w istocie na prośbę ulokowanych tam osób.
Ziemskie rządy kontrolują w zasadzie wszystko na danym obszarze,
zaś władza sieciowa zarządza wyłącznie określoną dziedziną działal
ności osób, które fizycznie mogą przebywać w dowolnym rejonie ku

li ziemskiej. Rządy ziemskie nadzorują obywateli jako takich; rząd
sieciowy zawiaduje tylko bezpośrednią obecnością ludzi, którzy mo

gą wejść na dany obszar jurysdykcji lub go opuścić, kiedy tylko chcą.
Można stworzyć usługę lub społeczność w Sieci, obejmujące określo
ny rodzaj działalności, która nie wymaga regulacji w innych sferach
aktywności. Sprzedaż książek on-line nie wymaga przepisów doty

czących, na przykład, leków czy żywności.

Z czasem napięcie wzrośnie, świat globalnego handlu w cyberprze

strzeni i internetowe społeczeństwo zderzą się z lokalnymi światami
tradycyjnych rządów i ludzi nie należących do „nowego wspaniałego
świata". Zanika potrzeba pośrednictwa organów państwa, gdyż każdy

obszar aktywności powołuje swój własny specyficzny „rząd" działają
cy na określonym obszarze jurysdykcji. Sytuacja nie jest zupełnie no

wa. Spójrzmy, jak to wygląda w niektórych strukturach o charakterze
komercyjnym, na przykład na giełdach towarowych albo w usługach
zdrowotnych, gdzie istnieją procedury leczenia i zasady postępowa
nia z danymi osobowymi pacjentów; albo w Klubie Śródziemnomor
skim; albo w organizacjach typu non-profit, jak Anonimowi Alkoholi

cy, harcerstwo, stowarzyszenia zawodowe. Kiedy organizacje takie
pojawiają się w Sieci, zaczynają działać we własnych wirtualnych

przestrzeniach, które rozciągają się na cały świat. Moim zdaniem ma
łe organizacje niekomercyjne zawładną znacznie większą częścią na
szego życia niż ich ziemskie odpowiedniki (patrz: Rozdział 2).

Ziemskie rządy to naturalni monopoliści na obszarze swego dzia

łania, natomiast rządy w cyberprzestrzeni konkurują ze sobą. Ziem
ski rząd zostanie obalony, gdy sprawy źle się potoczą; rząd w cyber
przestrzeni straci najwyżej obywateli, tak jak firma traci klientów.

Niektórzy nawet rozpoczną działalność konkurencyjną w stosunku
do swych dawnych wspólnot. Ziemski rząd gra we „wszystko albo
nic" (choć może istnieć lojalna opozycja), natomiast sieciowe rządy

potrafią współistnieć. „Obywatelstwo" jest dobrowolne.

Rząd w Sieci funkcjonuje jedynie za przyzwoleniem rządzonych,

jeśli więc chce ich przy sobie utrzymać, musi oferować im prawdzi-

Warstwy jurysdykqi

Przestrzeń fizyczna.

Wyobraźmy sobie, że cyberprzestrzeń składa się

z warstw. Na samym dole znajdują się fizyczne, ziemskie, zarządzane
przeważnie przez pojedyncze państwo narodowe obszary, gdzie żyją Lu
dzie. Z paroma wyjątkami, obszary te nie przecinają się, jednostka jest
w zasadzie członkiem jednego z nich. Niektórzy ludzie są członkami
dwóch narodów tub żyją w krajach nie będących ich miejscem urodze
nia. Może się wówczas zdarzyć, że płacą podatki w dwóch państwach,
choć dzięki istnieniu rozmaitych umów międzypaństwowych unikają
zwykle podwójnego opodatkowania. Najczęściej jednak muszą prze
strzegać prawa kraju, w którym fizycznie przebywają, nawet jeśli do no
wych państw przenoszą z dawnych miejsc zwyczaje i zapatrywania w ta
kich dziedzinach jak obrzędy religijne czy wychowanie dzieci.

Druga warstwa: dostawcy ustug internetowych.

To najniżej położony

obszar jurysdykcji w Sieci. Dostawca oferuje nam dostęp do Sieci, konto
pocztowe, przechowuje nasze witryny. Jest łącznikiem między światem
fizycznym a cyfrowym; jako jednostki wkraczamy za jego pośrednic

twem do świata wirtualnego i do sieciowych społeczności.

Dostawcy usług Internetu to przeważnie prywatne firmy, zwłaszcza

w Stanach Zjednoczonych i w Rosji. Wiele z nich konkuruje na teryto
rium państwa, a niektóre działają już w kilku krajach, tworzą filie, idąc
za przykładem CompuServe, America Online, UUnet/Worldcom i EUnet.
Wiele osób i wiele firm, przede wszystkim te działające na skalę mię
dzynarodową, korzysta z usług kilku dostawców. Wreszcie dostawcy -
tacy jak America Online, CompuServe, Prodigy - są gospodarzami

wspólnot i witryn oraz oferują dostęp do Internetu. W niektórych kra

jach usługi internetowe są reglamentowane i kontrolowane przez pań

stwo, a dostawcą może być firma państwową, tak jak w Chinach i w kra

jach, gdzie istnieje monopol na usługi telefoniczne.

Trzecia warstwa: domeny i wspólnoty.

Trzecia od dołu warstwa prze

biega w poprzek poziomu dostawców usług i granic państwowych. Nie

jest uporządkowana i wyraźnie nakreślona, rozmaite jej podzbiory prze

cinają się i nakładają. Mamy tu zarówno domeny, podstawowe jednost
ki cyberprzestrzeni, w rodzaju edventure.com, fcc.gov czy pol.pl ozna
czającą Polska Online, jak również rozmaite wspólnoty, działające
ponad granicami państw i dostawców Internetu. Nazwa domeny jest
dość luźno związana z realnością fizyczną, może odnosić się do poje
dynczego serwera, do witryny albo do skrytki pocztowej, jednej z wielu
na danej maszynie. Może również oznaczać całą wirtualną infrastruktu-

rę jakiejś firmy, mieć wiele punktów wejściowych na całym świecie po
przez różnych dostawców Internetu. Przykładowo, używam serwera
£Dventure, logując się do niego poprzez różnych dostawców Internetu
rta całym świecie.

I odwrotnie: dana firma lub jednostka sieciowa mogą niekiedy mieć

wiele nazw domen. Procter & Gamble ma diapers.com i heartbum.com;
CNET - serwis informacyjny on-line - ma między innymi news.com oraz
search.com. By wybrać określoną maszynę, trzeba czasem użyć nazw
kilku poddomen, np. „eng.sun.com" dla oznaczenia wydziału technicz
nego Sun Microsystems. Wspólnota działa niekiedy na bazie pojedyn
czej strony WWW lub fizycznego hosta, ale ludzie do niej należący mogą
pochodzić zewsząd.

Niektóre wspólnoty są luźne i nieformalne, inne ściśle określają swe

granice - blokują dostęp hasłem lub rozmaitymi zabezpieczeniami albo
dopuszczają tylko osoby płacące składkę. Niektóre działają w czasie rze
czywistym, jak sieciowe pogawędki czy listy przyjaciół, do innych
uczestnicy włączają się od czasu do czasu - jak w przypadku grup new-
sowych. Niektóre mają umocowanie prawne lub są związane z grupą
opartą na podstawach prawnych, do takich należy na przykład sieć kor
poracyjna. Niektóre mogą podlegać prawnym ograniczeniom, choćby
w kraju, który usiłuje kontrolować to, co przechodzi przez jego fizyczne
granice. Jednak większość wspólnot ma jeszcze mniej związków z f i
zycznym światem niż domeny, które rezydują na konkretnych maszy
nach, nawet jeśli te maszyny po pewnym czasie się zmieniają. Nato
miast pojedyncza osoba może być częścią wielu różnych wspólnot
podległych rozmaitym jurysdykcjom.

Inna trzecia warstwa: agendy. Istnieje również inna warstwa, lecz nie

znajduje się ona ponad domenami i wspólnotami w tradycyjnym sensie -
przebiega w poprzek nich. Na razie nie odczuwamy zbyt wyraźnie jej
obecności, lecz to się zmieni. W jej skład wchodzą agendy i inne organi
zacje regulujące, które nie tkwią w ramach jednej jurysdykcji, lecz prze
mieszczają się wraz z grupami i poszczególnymi osobami, gdy te krążą
w cyberprzestrzeni. Jurysdykcja związana jest z jednostkami, w stosunku
do których ustala zasady, a nie z konkretnym miejscem fizycznym czy
wspólnotą. Może się to przejawiać w postaci etykiety lub w formie wyra

żonego innymi metodami technicznymi stwierdzenia, że dana jednostka
znajduje się pod ochroną lub jurysdykcją Agendy X, na przykład jej pry

watność gwarantowana jest przez TRUSTe (patrz: Rozdział 8). Ludzie
wchodzący w układy z takimi jednostkami wkraczają w zakres jurysdykcji

Agendy X, co jest albo wyraźnie zasygnalizowane, albo domyślne.

we korzyści. Nie chodzi tylko o dobra osobiste i usługi, lecz raczej

o szerzej rozumiane pożytki płynące z życia pod opieką władzy: upo

rządkowany, przejrzysty rynek, na którym obowiązują jasne reguły

i odpowiedzialność, nadzorowane wspólnoty, na którym dzieci ufają

spotkanym ludziom, a prywatność jednostki jest chroniona.

Jeden wypada z gry, przychodzą inni

Kto powinien być głównym strażnikiem prawa w cyberprzestrzeni?

Zamiast teoretyzować, przyjrzyjmy się czemuś, co jest dość nieupo

rządkowane, lecz nieźle działa - wspólnocie dostawców usług Inter

netu. Są oni „właścicielami" cyberprzestrzeni. Zarządzają fizycznymi

dobrami lub wypożyczają je oraz kontrolują fizyczny dostęp do sys

temu. Możesz ich odszukać, a oni przeważnie mogą znaleźć swych

klientów.

Dostawcy łączą świat fizyczny z wirtualnym. Wiedzą, gdzie znaj

dują się komputery ich klientów i obciążają ich rachunkami, są więc

zainteresowani tym, by móc ich odnaleźć. Współpracują również

z „władzami" Internetu - rejestrują nazwy domen swych klientów,

by nadać im tożsamość w cyberprzestrzeni. Z drugiej strony,

zwierzchnictwo rządów nad cyberprzestrzenią polegać będzie na

kontroli dostawców Internetu, którzy muszą być gdzieś umiejsco

wieni, zatrudniają konkretnych ludzi, nawet jeśli działają tylko

w systemach satelitarnych.

Dostawcy zawierają umowy z klientami - zawierające warunki

i regulamin korzystania z usługi - i niekiedy usuwają użytkowników

za złe zachowanie. Współpracują w różnym stopniu z policją, z fi

zycznym systemem prawnym, na którym opierają swoją działalność

w ramach warunków określonych dla ich klientów.

Dostawcy Internetu jako pierwsza linia zarządzania

Większość problemów pojawiających się w Sieci można rozwiązać

na poziomie dostawcy usług internetowych. Dostawcy sami już

określili, co jest właściwym zachowaniem, gdyż zależy im na przy

ciągnięciu i zatrzymaniu klientów, choć trzeba przyznać, że obsługa

użytkowników ciągle nieco kuleje. Dla wyjaśnienia - dostawca Inter-

netu nie jest na ogól wspólnotą, nie określa, jak członkowie powinni

zachowywać się wobec siebie, lecz w istocie zarządza „zewnętrz

nym zachowaniem"*. Skargi mogą dotyczyć zakłócania życia wspól

noty spamem - niepożądaną pocztą - wysyłania obelżywych treści

na zewnątrz wspólnoty albo napastowania słownego; jeśli źle za

chowująca się osoba nie zmienia swego postępowania, dostawca

może jej odciąć dostęp do usługi. Jeśli dostawca nie radzi sobie

z problemem, narażona na kłopoty społeczność lub jednostka mogą

- przez swojego dostawcę - zażądać od społeczności dostawców

Internetu zdyscyplinowania zbyt tolerancyjnego usługodawcy.

Dostawca dopuszczający, by jego klienci łamali prawo autorskie, po

syłali obelżywe teksty, zachowywali się niestosownie, zostanie

w końcu zablokowany przez innych dostawców, którzy wytropią

miejsce, skąd wychodzą przesyłki, na które skarżą się ich klienci.

W cyberprzestrzeni najostrzejszą karą dla niepoprawnego providera

jest odmowa komunikacji z nim - elektroniczny odpowiednik bani

cji. Krótko mówiąc, dostawcy dyscyplinują swych klientów oraz dys

cyplinują siebie nawzajem. Takie mechanizmy zaczynają właśnie

działać, a ponieważ w cyberprzestrzeni robi się tłok, w przyszłości

staną się najprawdopodobniej normą.

Funkcjonowanie dostawców Internetu można porównać do funk

cjonowania banków w ziemskiej rzeczywistości. W większości

państw działalność banków jest ściśle unormowana, mają one obo

wiązek znać swych klientów. Ich nadrzędnym zadaniem jest obsługa

obywateli, ale w pewnym stopniu są one również agendą rządu,

choć nie zawsze chętnie podejmują się tej roli. Muszą donosić o nie

legalnych i podejrzanych transakcjach, na przykład gdy ktoś pojawia

się z ponad dziesięcioma tysiącami dolarów w gotówce. Banki nie są

zachwycone, że muszą nadzorować swych klientów, lecz funkcje te

wypełniają w zamian za licencję bankową. Nie postuluję tu, by do

stawca Internetu musiał ubiegać się o licencje od miejscowych rzą

dów, ale przecież otrzymuje on równoważną zdecentralizowaną

władzę przekazywaną w ten sposób, że inni dostawcy wyrażają wo-

* Dostawca nie czyta przychodzącej do ludzi ani wysyłanej poczty, chyba że

ktoś składa skargę; wówczas dostawca musi przestrzegać procedur w zapo
wiedziany klientom sposób.

lę nawiązania łączności z jego systemem. W rezultacie staje się on

gwarantem odpowiedniego zachowania swych klientów. W świecie

finansowym istnieją przecież niewiarygodne banki, z którymi inne,

przestrzegające prawa, nie chcą robić interesów.

Ktoś, kto pragnie stać się częścią światowej cyfrowej społeczno

ści, musi przestrzegać panujących w niej zasad, a zasady te powsta

ją stopniowo, w zdecentralizowany sposób. Jak zadziała to w rzeczy

wistości i, co ważniejsze, czy przetrwa? Czy może wszyscy przekażą

decyzję jakiejś instytucji, która w końcu przerodzi się w scentralizo

waną, skostniałą biurokrację?

Jak stopniowo rozwija się sieciowy rząd?

Na przykładzie dwóch konfliktowych sytuacji można dobrze poka

zać, jak w Sieci powstaje samoorganizujący się oddolny rząd. Nie jest

to proces doskonały, wymaga stałego manewrowania między różny

mi warstwami władz ziemskich i sieciowych. Jego najcenniejszą ce

chą jest płynność, gdyż dzięki temu nikt nie może zdobyć zbyt wiel

kiej przewagi. Jeden z tych problemów polega na formalnym

przydzielaniu nazw domenowych; drugi dotyczy spamu: jak można

zabezpieczyć własną przestrzeń przed zalewem nie chcianych prze

syłek?

Nazwy domen

W cyberprzestrzeni nazwa domeny oznacza zarazem nieruchomość

i markę handlową. Ustanawia ona „wirtualną tożsamość". Nierucho

mość to miejsce, miejsce, i jeszcze raz miejsce. Odpowiednikiem

w Sieci jest nazwa domeny, nazwa domeny, i jeszcze raz nazwa do

meny! Już rozgorzały bitwy o prawa własności do nazw. Ostatnio

najdroższą nazwę domeny - business.com - sprzedał za 150 tysięcy

dolarów nie ujawnionemu nabywcy londyński producent oprogra

mowania dla banków Business Systems International.

Kiedyś marki handlowe były umiejscowione i chronione w kon

kretnym państwie. Wielkie koncerny zawsze musiały podjąć specjal

ne starania oraz zapłacić, by zarejestrować swą nazwę w krajach na

całym świecie. Obecnie problem się komplikuje, ponieważ firmy usi

łują przenieść swe znaki do cyberprzestrzeni; muszą je rejestrować

we wszystkich domenach, gdyż inaczej ryzykują, że ktoś inny użyje

ich znaku towarowego.

Dana nazwa może pojawić się w kilku miejscach z różnymi przy

rostkami. Wyobraźmy sobie na przykład edventure.com (grupa ko

mercyjna), edventure.org (organizacja niedochodowa), edventu-

re.edu (oświatowa) oraz edventure.uk (nowe biuro w Londynie)

i edventure.ru (filia w Rosji). Nazwy te nie muszą, ale mogą mieć coś

wspólnego z tym, co uważam za „rzeczywisty" EDventure. Jak moż

na się o tym przekonać? Czy każdą z nich muszę rejestrować, by mój

znak firmowy był bezpieczny? A jeśli jakieś stowarzyszenie eduka

cyjne zechce mieć taką samą nazwę domeny?

Przyrostki nazywane są domenami poziomu najwyższego. Dwu

literowe domeny najwyższego poziomu odnoszą się do państw: .uk

oznacza Wielką Brytanię; .su i .ru - były Związek Radziecki i obecnie

Rosję; .fr - Francję; .de - Niemcy. Zarządzają nimi poszczególne kra

je, niekiedy przez lokalne koncesje.

W cyberprzestrzeni istnieją również tak zwane domenowe nazwy

branżowe najwyższego poziomu, w skrócie gTLD (generic Top-Level

Domain) - występujące na całym świecie przyrostki .org, .gov, .com,

.edu, .mil, .net przeznaczone odpowiednio dla organizacji, instytucji

rządowych, przedsiębiorstw komercyjnych, instytucji edukacyjnych,

militarnych i dostawców usług sieciowych. Domenom na całym

świecie nazwy z tymi przyrostkami przydziela na zlecenie rządu Sta

nów Zjednoczonych* prywatna amerykańska firma Network Solu

tions Inc., filia SAIC, dostawcy armii USA. Network Solutions rozdzie

la zbiór nazw domen na rejestratorów, którzy zarządzają nazwami

domen.

Toczy się obecnie spór o to, kto ma prawo przydzielać nazwy do

men w obrębie każdej branżowej nazwy najwyższego poziomu i jak

rozwiązać sprzeczne żądania poszczególnych właścicieli znaków

handlowych. Zauważmy, że ten problem nie został całkowicie roz

wiązany również w ziemskim świecie. Mamy tu więc prawodaw-

* .gov i .mil ograniczone są tylko do odpowiednich instytucji w Stanach

Zjednoczonych. Istnieje również przyrostek .us, ale nie jest powszechnie sto
sowany. Większość amerykańskich jednostek wybiera nazwy z „gTLD".

stwo państwowe, komercyjny monopol oraz coraz liczniejsze kon

flikty między firmami wobec malejącej liczby dostępnych nazw. Jed

nak zwiększenie konkurencji w przyznawaniu nazw gTLD pogorszy

łoby sytuację.

Zagadnienie nazw domen wywołało kontrowersje dotyczące poli

tycznej poprawności. Network Solutions woli, by wszystko działało

mniej więcej tak jak dotychczas, gdy Network Solutions na mocy

umowy z rządem amerykańskim ma monopol na przyrostki branżo

we. Władze innych państw nie chcą zwykle, co zrozumiałe, by w całą

sprawę angażował się rząd amerykański. Mają nadzieję, że zadanie

przydzielania globalnych nazw domen przejmie międzynarodowa,

szeroko reprezentowana agenda. Inni zainteresowani w ogóle nie

chcą żadnej instytucji, wolą, by zajęły się tym małe prywatne firmy

a nie jedna prywatna firma, która - tak się składa - należy do głów

nych zleceniobiorców armii amerykańskiej. Tradycyjna społeczność

Internetu wykazuje podejrzliwość zarówno w stosunku do wszelkiej

władzy centralnej, jak i do przedsięwzięć komercyjnych.

W efekcie cała dyskusja sprowadza się do wyboru nieuniknionych

kompromisowych rozwiązań: co jest gorsze - biurokracja państwo

wa czy międzynarodowa? Biurokracja firmy działającej dla zysku czy

biurokracja instytucji niedochodowej? Co jest gorsze: czerpanie zy

sków czy regulacje państwowe?

Oczywiście powinien istnieć jednolity system nazewnictwa; lu

dzie nie mogą przecież nadawać dowolnych nazw swym domenom,

gdyż nie będą osiągalni dla innych. Jednak sam proces zarządzania

nazwami ze wspólnej bazy danych można powierzyć grupie konku

rujących ze sobą rejestratorów, co będzie sprzyjać dobrej usłudze

i pozwoli uniknąć monopolu. Chodzi o to, by nikt nie dysponował

wyłącznością na wszystkie nazwy w jakiejś dziedzinie branżowej

gTLD i by w cyberprzestrzeni powstał odpowiednik możliwości

przenoszenia numerów telefonicznych - możliwość zachowania tej

samej nazwy domeny, nawet gdy przenosimy się od jednego reje

stratora do jego konkurencji.

W połowie 1997 roku wpływowe siły w Sieci zjednoczyły się

w International Ad Hoc Committee (Doraźnym Komitecie Międzyna

rodowym), koordynowanym przez Donalda Heatha z Internet Socie-

ty (Towarzystwa Internetowego). Jest to koalicja wielkich między

narodowych instytucji, w tym Międzynarodowej Unii Telekomuni

kacyjnej (ITU - International Telecommunications Union), która

przydziela międzynarodowe telefoniczne numery kierunkowe po

szczególnym krajom. Spotkało się to z podejrzliwością - między

narodowe instytucje często darzy się taką samą „sympatią" jak rzą

dy i wielki biznes. Ten sceptycyzm jednak pomaga; Komitet, odpo

wiadając, wprawdzie niezbyt chętnie, na krytykę i zażalenia, wypra

cował dość sprawny proces podejmowania decyzji. Po swojemu,

improwizując, Sieć zmierza powoli do jednolitego systemu nazw,

który byłby zarządzany lokalnie.

Spamy w normie

Drugi przykład oddolnego kierowania związany jest ze stosunkowo

łagodną formą niepoprawnego zachowania w Sieci - ze spamami -

które jednak staną się dość uciążliwe, jeśli zjawisko to się nasili.

W zasadzie spamy są nieszkodliwe; jest to niepożądana poczta do

cierająca do osób fizycznych lub rozsyłana w grupach newsowych

w określonym celu, zazwyczaj po to, by nadawca zarobił pieniądze.

Z drugiej strony, listy o treści politycznej, prośby o wsparcie celów

dobroczynnych, a nawet nie chciane informacje można również za

nie uznać.

E-mail dotyczący nazw domen można uznać za spam, ale ponie

waż zajmuję się gospodarką, takie przesyłki należą do dziedziny

mych zainteresowań. Ten konkretny e-mail jest niezwykle uprzejmy,

gdyż na dole podano sposób rezygnacji z dalszych komunikatów.

Złośliwe spamy mają niekiedy fałszywe adresy zwrotne, nie da się

więc wysłać zażalenia bezpośrednio do nadawcy W przesyłce, którą

otrzymałam niedawno, podano numer telefonu, ale zgłaszająca się

pod nim osoba twierdzi, że nic nie wie o żadnych e-mailach. Ponie

waż spamy nie są osobistymi listami mającymi na celu nękanie adre

sata ani sianie nienawiści w stosunku do jakiejś grupy, więc w ma

łych ilościach powinny być w Stanach Zjednoczonych chronione

przez pierwszą poprawkę do konstytucji, a w innych państwach

przez gwarancje wolności słowa, jeśli takie tam istnieją.

Cały problem ze spamami polega na tym, że ich nadawcy nie moż

na wiarygodnie zidentyfikować i przeważnie nie są one obraźliwe -

chyba że ktoś uważa samą reklamę za obrazę. Niektórzy chętnie czy

tają spamowe oferty lub popierają kwestie poruszane w spamach.

Częściej jednak ludzie nie znoszą takich przesyłek, choć niekiedy od

powiadają na niektóre z nich, tak jak czasami odpowiadają na nie

proszoną korespondencję trafiającą do tradycyjnych skrzynek pocz

towych. Przecież gdyby to się nie opłacało, nadawcy spamów

przerwaliby swój proceder; nie są zainteresowani wysyłaniem ko

munikatów, na które nikt nie udzielałby odpowiedzi. Ponieważ jed

nak e-mail jest znacznie tańszy niż poczta papierowa, mają mniej

oporów przed nękaniem odbiorcy.

Zaproponowano kilka odgórnych rozwiązań, w tym dwa projekty

ustaw Kongresu. Jeden, popierany przez republikanina Chrisa Smi

tha, ze stanu New Jersey, wzorowany jest na przepisie zabraniają

cym przesyłania nie chcianych faksów. Zgodnie z nim niepożądane

masowe e-maile byłyby nielegalne, firma mogłaby przesłać tylko jed

ną taką wiadomość do odbiorcy. Niestety, większość nadawców spa

mów zmienia bezustannie swą tożsamość. Drugi akt prawny (zapro

ponował go senator Frank Murkowski, republikanin z Alaski)

wymagałby od nadawcy dołączenia do spamu sieciowego adresu

zwrotnego, pod który można by skutecznie odpowiedzieć, oraz peł

nej informacji o adresie fizycznym; wykluczałoby to zatem anonimo

wość (patrz: Rozdział 9).

Obie propozycje nie mają wielkiego sensu. Przede wszystkim za

chęcają nadawców spamów do przeniesienia się za granicę. Ponadto

zapisy są nieprecyzyjne, trudne do wyegzekwowania i prawdopo

dobnie równie daremne jak zakwestionowany ostatnio US Commu

nications Decency Act (Ustawę o Przyzwoitym Zachowaniu w Łącz

ności), gdyż niewątpliwie próbują cenzurować coś, co w istocie jest

stosunkowo mało szkodliwe.

Przed spamem broń się sam

Wolę podejście wolnorynkowe. Zacznijmy od pomysłu wyraźnego

etykietowania poczty elektronicznej, jednak bez tworzenia przepi

sów wymagających takich etykiet. Potem dajmy każdemu użytkow

nikowi możliwość obciążenia nadawcy przed przyjęciem jego prze

syłki - to sprawa czysto techniczna. Wówczas odbiorca, a nie rząd,

decyduje na podstawie etykiet, które przesyłki będzie akceptował.

Użytkownik, a nie firma wysyłająca czy ogłoszeniowa, otrzyma za

płatę za to, że jego adres został wykorzystany. Nie obejmowałoby to

raczej sytuacji, gdy nadawcą jest polityk - zapłatę można by wów

czas uznać za formę przekupstwa.

Zbyt wiele przesyłek bez etykiety spowodowałoby skargi do pro-

videra nadawcy. Kilka firm opracowuje komponenty takiego rozwią

zania, które polegałoby na mechanizmie zapłaty oraz na sposobie

potwierdzenia tożsamości i certyfikacji etykiet. Nadawca będzie

mógł wówczas określić, ile jest dla niego warte dotarcie do określo

nego odbiorcy i każdy indywidualnie zdecyduje, jaką stawką obcią

żyć nadawcę. Odbiorca może również zaniechać pobrania zapłaty, by

umożliwić dostęp biednym. Wiele osób po prostu odmówi czytania

nie etykietowanej, nie opłaconej poczty, będzie to jednak indywidual

na decyzja, a nie odgórny przepis. Istotny jest przy tym proces po

twierdzania: musimy wiedzieć przynajmniej, że nadawca jest czegoś

wart; ponadto większość ludzi nie przyjmie poczty bez jakiejś po

twierdzonej informacji o samym nadawcy, choćby cyfrowego certyfi

katu od jego providera. Możemy to uważać za wyrafinowaną formę

usługi podobnej do identyfikacji dzwoniącego w telefonii.

Jak to zadziała w praktyce? Przypuśćmy, że jest rok 2004 i wdro

żono podobny system, a Ty jesteś agentem nieruchomości i masz

wielu klientów Do Ciebie należy komunikowanie się z dotychczaso

wymi klientami i zdobywanie nowych. Z drugiej strony nie zamie

rzasz odbierać informacji od wszystkich, którzy oferują Ci a to wy

spę na Karaibach, a to okładziny ścian zewnętrznych (mieszkasz

w apartamencie), a to karierę agenta ubezpieczeniowego.

Pozostawiasz Twojemu dostawcy Internetu sprawy techniczne:

sprawdzenie etykiet nadawców listów, zorganizowanie sposobu pła

cenia i wysyłania automatycznych odpowiedzi zgodnie z Twymi in

strukcjami. Sadzę, że w przyszłości tego typu usługi będą standardo

wo oferowane przez dostawców Internetu. Poprzez swego providera

obciążasz kwotą jednego dolara przesyłki od osób nie figurujących

w Twej książce adresowej lub nie należących do wyszczególnionych

przez Ciebie społeczności. Kwotę tę zwracasz, jeśli zdecydujesz się

odpowiedzieć na list. Gdy Alice posyła Ci e-mail, jej oprogramowanie

działa automatycznie albo może ona też otrzymać nadany automa-

tycznie przez Twojego providera e-mail o treści: „Zostaniesz obciążo

na kwotą jednego dolara za dostarczenie tego listu do adresata.

Kwota zostanie zwrócona, gdy adresat odpowie na list. Czy chcesz

kontynuować?".

Jeśli Alice wybierze „tak", zostanie zapytana o sposób przekaza

nia należności - bezpośrednio do providera Alice, kartą kredytową

czy elektroniczną gotówką. Jeśli odpowiesz na korespondencję, za

płata zostanie zwrócona, Alice natomiast -jeśli nie postanowisz ina

czej - automatycznie znajdzie się na liście osób, od których przyjmu

jesz pocztę bezpłatnie. Twój dostawca Internetu prowadzi całą

księgowość oraz przechowuje bazę danych adresów, zapewniając

odpowiednią ochronę prywatności. Możesz to robić sam - jeśli bar

dzo zależy Ci na poufności - lub znaleźć bank danych, który podej

mie się tej usługi (patrz: Rozdział 8).

Podobnie sprawa wygląda z Twojej strony. Jeśli spotkasz poten

cjalnego klienta na przyjęciu lub znajomy Ci kogoś poleci, Twój pro

gram zada Ci pytanie: „Ile gotów jesteś zapłacić za dotarcie do Alice

Haynes?". Wpisujesz odpowiednią kwotę i jeśli żądania adresatki nie

przekraczają tego limitu, Twoja korespondencja trafia do niej bez

przeszkód.

To jedno z wielu rozwiązań. Możesz również dołączyć filtr pozwa

lający na selekcję korespondencji zawierającej jakieś szczególne sło

wa, na przykład nazwy dzielnic, w których się specjalizujesz, lub

konkretny kod, by docierały do Ciebie informacje od zainteresowa

nych Twoim starym samochodem - tym kodem opatrzyłeś swą ofer

tę sprzedaży w elektronicznym ogłoszeniu.

Każdy adresat może ustalić własne stawki w zależności od

nadawcy, etykiety i innych parametrów listu - na przykład od tego,

do ilu osób został ona rozesłany, jaka jest jego długość. Ludzie boga

ci, ludzie bardzo zajęci zażądają wysokiej ceny; studenci, osoby dys

ponujące wolnym czasem - niższej. Ci ostatni będą jednak postrze

gani przez nadawców spamów jako mniej wartościowi odbiorcy.

Jako adresat możesz zrezygnować z pobierania opłaty, jeśli zależy Ci

na jakiejś nie znanej Ci początkowo osobie. Będzie to gest społeczny,

podobny do podania komuś domowego numeru telefonu. Jeśli znajo

mość rozwija się niesympatycznie, możesz ponownie obciążyć prze

syłki opłatą. Bezceremonialna reakcja, ale czy nie celna?

Naturalnie pojawią się próby ominięcia systemu, na przykład ktoś

będzie udawał, że odpowiada na Twoją ofertę sprzedaży forda star-

blazer rocznik 2002, a w istocie będzie chciał Ci sprzedać zmoderni

zowany system nawigacji satelitarnej do samochodu. Ogólnie jednak

powinna zmniejszyć się ilość dopływających do nas natrętnych wia

domości.

Jestem przekonana, że idea poczty opłacanej przez nadawcę przyj

mie się. Jak inne systemy filtrujące (patrz: Rozdział 7), również ten

będzie wymagał sporej pracy od adresata, który musi określić swoje

preferencje; natomiast twórcy oprogramowania powinni propono

wać wygodne narzędzia, umożliwiające użytkownikowi podanie roz

maitych kategorii e-mailów i nadawców, wysyłanie automatycznych

odpowiedzi i informacji o formie płatności oraz współpracę z ze

wnętrznymi usługami uwierzytelniającymi etykiety nadawcy.

Filtrowanie zlecone innym

Człowiek zajęty, człowiek popularny chciałby powierzyć komuś zada

nie określenia tego, co powinno, a co nie powinno do niego docierać.

Wielu dostawców Internetu przejmie rolę pierwszego filtru i zaoferuje

alternatywne usługi filtrujące. Mindspring, provider z siedzibą

w Atlancie, już obecnie umożliwia blokadę spamów, lecz jest to wersja

„wszystko albo nic" - użytkownik niczego nie specyfikuje. Modyfikacja

polegałaby na dodaniu opcji pozwalającej poszczególnym osobom

otrzymywać wybraną korespondencję spoza własnej wspólnoty. Gdy

provider otrzymuje skargi - jak miało to miejsce w przypadku America

Online i Cyber Promotions, osławionej firmy rozsyłającej spamy - mo

że poprosić dostawcę, którego klienci wysyłają niepożądane komunika

ty, by zaprzestał tych praktyk. Teraz jest to już sprawa między dostaw

cą Internetu a danym klientem. Jeśli provider nie ukróci skutecznie

działań spamera, wówczas inni dostawcy mogą w końcu zablokować

wszelki ruch przychodzący od danego providera. W ten sposób grupa

- a nie władza centralna - wymusza przestrzeganie zasad.

Jedna z firm próbująca wprowadzić podobne podejście sama jest

wielkim źródłem spamów. Chodzi o AGIS (Apex Global Information

Services) z Dearborn w Michigan, która została założona w 1994 roku

i jest jedną z pierwszych internetowych firm. AGIS ma kilku klientów

rozsyłających spamy, wśród nich Cyber Promotions, znanego spame
ra, który odwołał się do sądu, gdy America Online usiłowała zabloko
wać przesyłki Cyber Promotions. Wielu dostawców rozważa możli
wość zablokowania nie tylko Cyber Promotions, która umie obejść
większość blokad, lecz samej AGIS. Podejście jest następujące: niech

AGIS to załatwi we własnym zakresie. Skargi od jego rzetelnych
klientów, którzy zostaną w ten sposób odcięci, wywrą presję na AGIS,
a ta z kolei będzie musiała przyprzeć do muru Cyber Promotions.

AGIS woli rozwiązanie łagodniejsze, dające większy wybór. Klien

ci muszą stosować listę „nie wysyłać", zawierającą wykaz wszyst
kich odbiorców, którzy zażądali, by do ich skrzynek pocztowych nie

trafiały spamy. W tym celu AGIS powołał radę IEMMC (Internet
E-mail Marketing Council), „stowarzyszenie gospodarcze promujące
etyczne praktyki przesyłania masowej poczty [...] oraz sprawujące
nadzór, mający zapobiec nadużyciom w przesyłaniu komercyjnych
e-mailów". Usiłuje też nakłonić do przyłączenia się innych provide-
rów, by przydać radzie znaczenia. W oświadczeniu wydanym dla
prasy firma stwierdza z pewnym samozadowoleniem: „AGIS nie zgo
dził się na przyjęcie postawy Wielkiego Brata, by monitorować i cen
zurować praktyki handlowe swych klientów. Nasza firma zawsze

uważała Internet za wolny rynek, pozwalający na wszelkiego rodza

ju wymianę zgodną ze społecznym zapotrzebowaniem". AGIS doda
je, że nie chciał zlikwidować kont spamerów i odesłać ich gdzie in

dziej. Co więcej, zapewnił sobie ich współpracę w ramach IEMMC.

AGIS zmusił więc do współpracy organizacje korzystające z jego

usług. Członkami IEMMC zostali między innymi Cybertize E-mail,
Integrated Media Promotions, ISG, Cmantum Communications. AGIS
skłonił ich do tego, by nie wysyłały spamów - czy, jak to delikatnie
określa, „nie chcianych komercyjnych e-mailów" - przez jego sieć do
czasu, aż IEMMC dostarczy skuteczne narzędzie filtrujące i opracuje
akceptowalne zasady postępowania.

Nawet Sanford Wallace, zwany królem spamów, przystąpił do ra

dy, przyznając, że jest to najlepszy sposób, by „działalność firm wy
syłających masowe e-maile została zaakceptowana przez użytkowni

ków Internetu". Na razie sieciowa społeczność uważa AGIS za
przykrywkę najgorszych, niczym nie skrępowanych interesów. Być
może. Problemu spamów dotąd nie rozwiązano.

Z pewnością motywem działania AGIS nie jest chęć uwolnienia

świata od spamów, lecz dążenie do tego, by świat był dla spamów
bezpieczny, co nastąpi tylko wówczas, gdy wyeliminuje się naj-
dokuczliwszych spamerów. Krytycy pomysłu uważają, że najgorsi
spamerzy nie przystąpią do IEMMC. Mają chyba rację. AGIS zaś ma
nadzieję, iż większość filtrów będzie działała w ten sposób, że za
trzyma nie chcianą pocztę od wszystkich z wyjątkiem członków
IEMMC. Rada może jednak dojść do wniosku, że nie wystarczy, by
wymagać od ludzi wyraźnego żądania wykreślenia z listy i że system
lansowany przez radę zostanie odrzucony, jeśli jej członkom nie za
broni się wysyłania tego rodzaju poczty do innych ludzi niż ci, któ
rzy wyraźnie zgodzili się na otrzymywanie tego rodzaju poczty. To
znacznie mniejszy świat, ale tu odzywa się rynek. Akceptując, a na
wet wymuszając pewne zasady, IEMMC zmniejsza niebezpieczeń
stwo sytuacji, że każdy użytkownik będzie blokował pocztę od każ
dego nie znanego mu nadawcy. W istocie, jeśli takie same zasady
obowiązują wszystkich, spamerzy mogą się z nimi pogodzić.

Agencje globalne

Do końca tej historii jeszcze daleko, a opisana tu oddolna zdecentrali
zowana współpraca jest jedynie wzorcem tego, co upowszechni się
w Sieci. Nie wymaga to regulacji prawnych i nie zależy od jakiejś
szczególnej jurysdykcji. Podejmuje ona wiele problemów wywoła
nych przez anonimowość, nie domagając się jej delegalizacji, lecz da

jąc jednostkom narzędzie obrony przed intruzami (patrz: Rozdział 9).

IEMMC - bez względu na szczerość swych intencji - jest przykła

dem globalnych agencji regulacyjnych, których rola wzrośnie wraz
z rozwojem Sieci. Sieć sprawi, że staną się one uczciwe, gdyż inaczej
nie przetrwają. To nie rząd powołał radę, choć z pewnością obawa,

że rząd podejmie jakieś działania, przyśpieszyła jej powstanie; nikt
również nie „wyrażał zgody" na jej utworzenie. Jej władza pochodzi
stąd, że rada została zaakceptowana przez społeczeństwo, a jej
członkowie chcą, by postrzegano ich jako grupę kierującą się zasada
mi. Gdy rada straci werwę, pojawi się i wygra konkurencyjna agen
da. Podobne organizacje rekompensują nam to, że w Sieci dopusz

czony jest kontakt między nami a obcymi spoza naszej społeczności.

Takie agendy tworzą sieć zaufania, nie posiadającą żadnego cen

trum. Idealnie by było, gdyby utkaiy one mocną tkaninę, w której nie

byłoby zbyt wielu dziur.

Takie agendy będą działać między wspólnotami w nowy sposób:

firmy osoby indywidualne czy inne jednostki dobrowolnie zaopatrzą

się w etykiety „certyfikowane przez Agendę Y" i w rezultacie, prze

nosząc się w Sieci, będą przesuwać jurysdykcję danej agendy. Wów

czas lokalne jurysdykcje, zarówno fizycznych, jak i sieciowych

wspólnot, pozwolą ludziom z zewnątrz na działalność bazującą na

tym systemie. Potencjalni partnerzy (lub potencjalne ofiary) mogą

zasięgnąć informacji w bezpiecznych, wiarygodnych witrynach, by

sprawdzić ważność certyfikatu.

Od struktury pionowej do poziomej

Obecna pionowa, geograficzna struktura jurysdykcyjna ustąpi z cza

sem miejsca strukturze płaskiej, przynajmniej na większym terytorium

ludzkiej aktywności w Sieci. Rządy, chcąc zapobiec wymykaniu się wła

dzy - choćby nawet miała przejść do agend międzynarodowych, któ

rych funkcjonowanie sponsorują i wspierają - będą wymagać od oby

wateli swych państw, by działali w ramach określonej jurysdykcji, pod

ścisłą rządową kontrolą. Znamiennym przykładem są Chiny, gdzie zle

cono firmie Prodigy zarządzanie „prywatną" ogólnopaństwową siecią,

a także liczący 3,2 miliona mieszkańców Singapur, w którym usługę

świadczą ograniczeni ścisłymi przepisami licencjobiorcy. Istnieją oczy

wiście techniczne sposoby ominięcia tych barier i złamania przepisów,

jednak generalnie kontrola pozostaje w rękach rządu.

Sieciowa wolność sprzeciwia się jakimkolwiek formom regulacji, po

strzegając ją jako próbę nałożenia „rządowej kontroli" nad Siecią.

Niebezpodstawne są obawy, że te półdobrowolne organizacje - „nie

musisz do nich należeć, ale nie próbuj robić interesów z tymi, którzy do

nich nie należą" - upodobnią się do rządowych instytucji i zapadną na

podobne dolegliwości: biurokrację, korupcję, skostnienie. Mogą stać się

jeńcami rynku, który regulują, działając w interesie swych członków,

a nie dla dobra klientów tych członków i wolnego rynku w całości.

Jednak zupełny brak regulacji oznacza chaos i mroczne perspekty

wy dla Sieci. Cała nadzieja w powstaniu licznych konkurujących

organizacji i silnej kulturze jawności. Konkurencja najskuteczniej

sprawia, że dane agendy stają się elastyczne, wrażliwe i rzeczywi

ście działają w interesie publicznym. Nie ma dobrego systemu bez

niepokornych obywateli oraz nowych dziarskich przedsięwzięć sta

wiających wyzwanie temu systemowi.

Handel: pierwsza globalna działalność

Rządy będą usiłowały jurysdykcję w Sieci podporządkować prawom

handlu międzynarodowego, a władzę w innych dziedzinach pozosta

wić lokalną. Przez pewien czas będzie to działało, gdyż pierwszą

dziedziną, w której zachodzi globalizacja, jest handel, zwłaszcza

między firmami, które prawdopodobnie i tak potrafią bronić się sa

me. Ludzie uczestniczą w globalnym rynku i coraz większa część ich

aktywności będzie się odbywać w Sieci.

Obecnie większość państw jest związana wielostronnymi układa

mi o handlu, prawach autorskich czy podatkach, a indywidualne or

ganizacje działające w tych państwach operują w ramach kontrak

tów, prawideł ustalonych przez stowarzyszenia branżowe oraz

rozmaite kodeksy postępowania*. Zjawisko kolidujących jurysdykcji

* Do międzynarodowych instytucji, zajmujących się transakcjami handlo

wymi, należą między innymi UNCITRAL (Komisja Narodów Zjednoczonych do
spraw Międzynarodowego Prawa Handlowego), wszystkie organizacje zaanga

żowane w nadawanie nazw domenowych oraz Unia Europejska. Warto zauwa
żyć, że Unia Europejska była najpierw związkiem handlowym, gospodarczym,
ale rozszerza swe wpływy na coraz więcej dziedzin życia Europejczyków. Sta
ny Zjednoczone mają Uniform Commercial Codę (Jednolity Kodeks Handlowy)
ułatwiający tworzenie wspólnych przepisów handlu między poszczególnymi

stanami. Biały Dom w Zasadach Globalnego Handlu Elektronicznego (Frame-
work for Global Electronic Commerce) przedstawił swe stanowisko, cele i pod
stawowe zasady handlu w świecie cyfrowym. Zachęca się Stany Zjednoczone
do współpracy z UNCITRAL przy projektach nowych przepisów, określających
zasady potwierdzania umów w cyberprzestrzeni oraz konieczność rozwijania
narzędzi technicznych, na przykład urządzeń do szyfrowania i potwierdzania.
Oczywiście zasady te są wyrazem tylko amerykańskiej polityki, mają być jed
nak wzorcem dla wszystkich państw. Ujawniam: byłam nieformalnym doradcą
tego projektu.

nie jest nowe, ale nigdy nie miało takiego znaczenia jak obecnie. Bar

dziej nam się przydadzą prawnicy niż urzędnicy.

Stany Zjednoczone przodują w tworzeniu międzynarodowego

handlu elektronicznego, co jest naturalne, zważywszy na to, że

znaczna część aktywności w Sieci przypada na USA i na instytucje

amerykańskie. Dąży się do tego, by rząd nie ingerował w sprawy Sie

ci, pojawiają się jednak propozycje wspólnej pracy nad projektem

kodeksu handlowego, stworzenia metod gwarancji równoważnego

traktowania przedsiębiorców, ograniczenia podatków i określenia,

jak należy postępować w sytuacji, gdy pojawiają się sprzeczności

między przepisami dwóch państw. Nie chodzi o to, by powołać try

bunał światowy, ale by wskazać sąd lub rozjemców, działających

w spornych przypadkach. Stany Zjednoczone usiłują jak największą

sferę międzynarodowego zarządzania traktować jako handel, gdyż

prawo handlowe wywołuje zacznie mniej emocji niż inne dziedziny.

Im bardziej będzie się dążyć do nadania rozmaitym sytuacjom form

kontraktu i negocjacji rynkowych, tym mniej w nich będzie państwa

i mniej umów międzyrządowych.

Na przykład ochrona inwestora

W każdej sferze działalności potrzebujemy konkurujących instytucji,

które projektują zasady spełniające określone kryteria i pilnują ich

realizacji. Brzmi to może dziwnie, ale widzimy przecież, że takie zja

wisko już się pojawiło półnaturalnie w świecie finansów, nim jesz

cze zaczęto powszechnie używać Internetu. Amerykańska Komisja

Papierów Wartościowych (SEC - Securities and Exchange Commission)

zdobywa wpływy na całym świecie, choć konkuruje z systemami

prawnymi poza Stanami Zjednoczonymi. Zachęcające jest to, że ta

międzynarodowa konkurencja wpływa na większą przejrzystość

rynku.

Firmy na całym świecie coraz bardziej przekonują się, że Stany

Zjednoczone są najważniejszym źródłem kapitału, dlatego, by go

przyciągnąć, dobrowolnie poddają się amerykańskim standardom

w zakresie przejrzystości finansowej. Amerykańska Komisja Papie

rów Wartościowych stała się w istocie regulatorem finansowym

świata. Wiele nowo powstających giełd - na przykład Giełda War

szawska - całkowicie przyjęło jej reguły. Z czasem wszędzie zaczną

one dominować, gdyż na wolnym „rynku rynków" preferencje inwe

storów przeważą nad preferencjami firm zabiegających o kapitał.

Prawdopodobnie nie wszystkie kraje dokładnie zastosują się do za

sad SEC, ale każdy podmiot, chcący uzyskać wsparcie inwestora ze

Stanów Zjednoczonych, musi ich przestrzegać. I rozsądne jest ocze

kiwanie, by w każdym państwie informacje, które ludzie ujawniają,

były prawdziwe (włączając w to oświadczenie „podaliśmy wszystkie

istotne dane wymagane zgodnie z przepisami SEC"). Wówczas za po

danie nieprawdziwej informacji o zgodności z wymogami SEC, firma

może być pozwana do sądu pod jakąkolwiek jurysdykcją. Kary mogą

być rozmaite - ich egzekucja również - lecz gwarantowałoby to pe

wien poziom ochrony inwestorów.

Taki system niezwykle by pomógł naiwnym inwestorom, którzy

stracili pieniądze w Albanii i Rosji. Niedoświadczone osoby nie do

strzegły skazy na czymś, co amerykański inwestor natychmiast roz

poznałby jako oszustwo. Ktoś może twierdzić, że przecież do Inter

netu wchodzą ludzie obyci, ale nie zawsze tak będzie. Oczywiście

szarlatani wolą działać w warunkach typu albańskiego - czy to

ziemskich, czy to wirtualnych - w końcu jednak zabraknie im ofiar.

(Tragedia w Albanii polegała na tym, że wielu naciągaczy należało

do rządu; dlatego odrobina konkurencji w jurysdykcji nie jest rze

czą złą.)

Warto upowszechnić pogląd, że lepiej dokonywać inwestycji

w otoczeniu przestrzegającym zasad. Innymi słowy, ludzie powinni

wiedzieć, że istnieją odpowiednie instytucje i powinni wymagać ich

obecności. Wspieranie właśnie takiej świadomości jest zadaniem

uczciwych rządów, wspólnot sieciowych i systemu oświaty.

Ochrona konsumentów

To wszystko dotyczyło inwestorów. A jak wygląda ochrona konsu

mentów? Słusznie czy niesłusznie, rządy uważają za swój obowią

zek nie tylko obronę obywateli przed wyraźnym oszustwem, lecz

również regulowanie zasad postępowania ludzi i zapewnienie im

bezpieczeństwa rozmaitymi metodami - wydają przepisy prawa

pracy, zasady ochrony prywatności, sporządzają listy towarów, któ-

re można reklamować, określają granice dopuszczalnych wypowie

dzi. Rządy stają teraz przed perspektywą utraty władzy nad wszyst

kimi tymi dziedzinami w świecie wirtualnym, gdyż tu ludzie sami

wybierają system władzy, w którym chcą żyć - albo w ogóle z niej

rezygnują.

Większość krajów ma własne przepisy określające, co jest w han

dlu uczciwe. Wspólnota Europejska również wydała wiele takich

praw, zastępujących powoli ustawodawstwo państw członkowskich.

Jako klient wolę mieć pewność, że sprzedawca, u którego kupuję,

podlega pewnemu nadzorowi. Ponieważ jurysdykcja amerykańskiej

Komisji do spraw Handlu (FTC - Federal Trade Commission) nie roz

ciąga się poza terytorium Stanów Zjednoczonych, nie można oczeki

wać, że jej przepisy będą przestrzegane na przykład przez australij

ski browar, ale chętnie przyjęłabym wiadomość, że browar stosuje

się do praw chroniących konsumenta i podlega jurysdykcji Australij

skiej Komisji Konkurencji i Konsumentów, oraz że FTC respektuje

ustalenia tej komisji. W taki sam sposób FTC może przecież trakto

wać instytucje działające w Sieci.

Jawność: nadzorować, by nadzorcy byli uczciwi

W przyszłości wiele dziedzin gospodarki stworzy własne instytucje

zajmujące się regulacją prawną. W interesie tych dziedzin jest istnie

nie takich instytucji, które działałyby na całym świecie ponad grani

cami państw. Jak zapewnić, by postępowały uczciwie i reprezento

wały interes społeczny, a nie stały się niewolnikami branży, którą

jakoby mają regulować?

Najlepszym rozwiązaniem nie jest tworzenie silnej biurokra

cji, lecz otwarty system pozwalający przeciwstawić się każdej

grupie umocnionej na swych pozycjach lub przekraczającej swą

władzę.

Taki system wymaga przede wszystkim jawności. Firmy, instytu

cje, rządy, wspólnoty, wpływowe jednostki, wszyscy powinni ujaw

nić światu sposób swego działania i swoje interesy. Jawność to pod

stawowa wartość, umożliwiająca funkcjonowanie innych dziedzin.

Powinna być jedną z zasad postępowania rządu i zachowania spo

łecznego.

Dzięki jawności każdy poznaje obowiązujące reguły oraz wie,

z kim ma do czynienia. Istotne jest uzyskanie powszechnej zgody co

do tego, że fałszywe przedstawienie się w Sieci powinno być karal

ne, by nikt nie mógł pojawiać się korzystając z bezprawia i siać za

męt w obszarach cyberprzestrzeni przestrzegających prawa.

Ponadto rządy i wspólnoty muszą ustanowić i egzekwować silne

prawa antymonopolowe; oznacza to zwalczanie każdej grupy, która

zbyt się rozrasta i uzurpuje sobie władzę. Sprzyja to decentralizacji

władzy - zarówno państwowej, jak i tej pochodzącej od biznesu.

Obecnie urzędy antymonopolowe w wielu przypadkach współpracu

ją na arenie międzynarodowej, choćby w sprawach dotyczących ta

kich ogólnoświatowych korporacji, jak Microsoft czy Borland. Jednak

establishment, w tym rządy, niezbyt ochoczo egzekwują przestrze

ganie przepisów antymonopolowych, gdyż te z samej swej natury

skierowane są przeciw establishmentowi. Ponadto wielkie organiza

cje często sprawują kontrolę nad znacznymi zasobami - mogą to

wykorzystywać, by zyskać przychylność, a nawet protekcję rządu.

Każda duża organizacja stanowi zagrożenie; możemy jedynie liczyć

na równowagę sił i stałe zmiany, by żadna instytucja - czy to będzie

rząd, korporacja, stowarzyszenie branżowe czy nawet urząd regulu

jący- nie zdobyła dominacji.

Nadzór społeczny

Zdecentralizowana władza może efektywnie funkcjonować jedynie

wówczas, gdy ludzie widzą, co się wokół nich dzieje. Klienci i wspól

nicy nauczą się rozpoznawać oznaki, świadczące o tym, że dana jed

nostka funkcjonuje zgodnie z zasadami odpowiedniej agendy nor

mującej. Nikt nie musi działać pod skrzydłami jakiejś „władzy", lecz

nie mając odpowiedniego oznakowania, trudno będzie znaleźć ufają

cych mu partnerów. Równocześnie winna istnieć konkurencja mię

dzy tymi „władzami" oraz informacja o tym, jak chronią one nie tyl

ko swych członków, lecz również ich klientów, inwestorów

i wspólników.

Wolny przepływ władzy, nie dopuszczający do tego, by ktokol

wiek zyskał dominację, najlepiej wymuszą poinformowani klienci

i obywatele. To z kolei wymaga energicznej, wolnej prasy oraz wy-

kształconych, zaangażowanych ludzi. Warto tu zacytować prezyden

ta Thomasa Jeffersona: „Ponieważ podstawą naszego rządu jest opi

nia ludzi, najważniejszym celem powinno być dbanie o nią. I gdyby

ode mnie zależało, czy powinniśmy mieć rząd bez prasy czy prasę

bez rządu, nie zawahałbym się ani chwili i wybrał tę drugą możli

wość. Dodam jednak, że każdy powinien tę prasę otrzymać i umieć

ją przeczytać"*.

* Z listu do Edwarda Carringtona, datowanego na 16 stycznia 1787 roku.

Cytat za Treasury ofPresidential Quotations, Chicago 1964.

Własność

intelektualna

^^ statnio miałam okazję odwiedzić dom Billa Gatesa w towarzy

stwie stu naczelnych dyrektorów firm, których Bill (czyli Microsoft)

zaprosił na „szczyt szefów". Ten subtelny przejaw marketingu uzmy

słowił mi, jaką wagę przywiązujemy do rzeczy nieuchwytnych. Wy

darzenie to skupiło uwagę na Microsofcie ze względu na to, że Bill

Gates zjawił się osobiście i poświęcił swój czas gościom. Równocześ

nie umożliwiono im, by skupili swoje zainteresowanie na sobie na

wzajem. Czy przyszliby tu, gdyby każdy z nich miał być sam na sam

z Billem lub z dziewięćdziesięcioma dziewięcioma mniej „ważnymi"

osobami? Czy Al Gore przybyłby jedynie dla samego Billa, czy też

chodziło o okazję, by sto ważnych osób (w tym trzy kobiety) poświę

ciło mu uwagę? A Steve Forbes?

Historia ta ma również drugą część. Wieczorem popłynęliśmy łód

ką do domu Billa, luksusowej posiadłości szeroko opisywanej w pra

sie, lecz niedostępnej dla publiczności. Dom jest wspaniały, ale wielu

z nas najbardziej zachwycił Dale Chihuly i jego piec szklarski*. Chi-

* Informacje i fotografie prac - nieporównywalne jednak z wrażeniami

z procesu tworzenia - można znaleźć w jego książce Chihuly over Venice. Port-
land Press, 1996.

huly to dmuchacz szklą dla znakomitości - nie przychodzi mi do gło

wy lepsze określenie. Ma pracownię w Seattle, na całym świecie zdo

były uznanie jego dzieła, wytwarzane obecnie głównie przez grono

uczniów. Zarabia, sprzedając swe wyroby, ale również prezentując

proces powstawania szkła artystycznego. Ponadto pozyskuje spon

sorów swych pokazów.

Tak jak rodzice często zapraszają klownów i prestidigitatorów na

dziecięce przyjęcia, tak Bill zaangażował Chihuly'ego, by uatrakcyj

nić spotkanie. Artysta zainstalował swą pracownię na jednym z tara

sów domu Billa. Ustawił trzy piece, liczne butle propanu, kadzie

z zimną wodą, przyniósł mnóstwo różnych narzędzi i przyprowadził

kilku uczniów.

Wspaniale się to obserwowało - i czuło. Z odległości paru metrów

docierało ciepło rozżarzonego szkła. Wokół artysty zebrała się grup

ka osób, w tym Bill i wiceprezydent Al Gore. Pracownicy krzątali się,

nabierali pecyny szkła, wkładali je do pieca, potem je wyciągali i po

woli tworzyli na naszych oczach dzieła sztuki. Było to niezwykle rze

czywiste - na tym polegała cała magia. Bez elektroniki, nawet bez

maszyn. Tylko człowiek, sprzęt i szkło oraz siła ciężkości, żar i kilka

narzędzi do nadawania kształtu. Barwy się mieszały, szkło wirowało

w powietrzu; rozgrzane, wyciągało się, topiło i gięło, aż przemienio

ne w obiekt o wspaniałych krzywiznach tonęło w wielkiej, chłodnej

kadzi. Miało tam leżeć przez noc, by rano, jak mówiono, zostać ode

słane do wiceprezydenta.

O co chodzi w tej opowieści? O to, że wrażenia były warte znacz

nie więcej niż stworzony przedmiot. Oczywiście dodawał im warto

ści. Ileż materialnych rzeczy możesz zgromadzić? Ile szklanych wa

zonów Ci potrzeba do przechowywania rzeczy niepotrzebnych? Ile

reklam możesz obejrzeć, ile internetowych witryn odwiedzić? Lep

szą miarą bogactwa są wyjątkowe wrażenia doznane w życiu. Co

przyciągnęło Twoją uwagę i co zapamiętałeś na zawsze?

Własność intelektualna

traci wartość

Łatwo określić, kto jest właścicielem szklanego wazonu; jest to doty

kalny obiekt, fizyczna własność. Jedna osoba może go sprzedać lub

podarować komuś innemu. Nowy przedmiot można wykonać za pra
wie taką samą cenę jak oryginał.

Tymczasem w Sieci wszystko, co jest ujęte w bity, stanowi poten

cjalnie własność intelektualną: e-mailowe dyskusje, banery reklamo

we, filmy i wideoklipy, dokumenty prawne, bazy danych o konsu

mentach, nawet same adresy internetowe, nie wspominając

o klasycznej zawartości filmów, obrazów i artykułów informacyj

nych. Ktoś może przekazać kopię innej osobie, a oryginał zachować

dla siebie. W ciągu sekundy jesteś w stanie rozesłać jakieś treści do

tysięcy osób na całym świecie. Kto jest właścicielem tych rzeczy? Kto

kontroluje sposób ich wykorzystania? Kto ma prawo do zysku?

Takie pytania dezorientują wszystkich, od nauczycieli szkół pod

stawowych po dyrektorów z Hollywood, prawników specjalizują

cych się w przepisach handlu międzynarodowego czy osoby zarabia

jące na życie programowaniem.

Istnieją obecnie akty prawne i umowy międzynarodowe broniące

właścicieli praw autorskich, regulujące proces kopiowania ich dzieł.

Oznacza to, że tylko właściciel praw autorskich - a nie fizycznego

obiektu, jakim jest książka czy obiektu elektronicznego, jakim jest

dokument komputerowy - ma prawo do robienia kopii. Choć prze

strzeganie tych praw nie wszędzie wygląda podobnie, jednak obo

wiązuje ono w całym cywilizowanym świecie albo przynajmniej

w tej jego części, gdzie ktoś spodziewa się zysków ze sprzedaży wła

sności intelektualnej*. Naturalnie istnieją wyjątki. Bibliotekom wol

no zrobić ograniczoną liczbę kopii do archiwów lub powielić rzadkie

dzieło, które jest w złym stanie. Najważniejszym wyjątkiem jest

„uczciwe korzystanie" - indywidualny odbiorca może skopiować,

podając autora, niewielką partię utworu w cytacie, parodii, komen

tarzu lub w innym podobnym celu. Prawa autorskie obowiązują na

wet wtedy, gdy ktoś powiela utwór w celach niekomercyjnych;

nauczyciel nie może legalnie skserować rozdziału podręcznika i roz

dać odbitek uczniom, nawet jeśli cel byłby szlachetny.

* Prawo autorskie dotyczy również dziel pochodnych - tłumaczeń, adaptacji

filmowych, kontynuacji dziel, nawet wykorzystania postaci bohaterów. Są to

oczywiście trudniejsze sytuacje niż proste powielanie treści, ale obecnie głów
nym problemem właścicieli praw autorskich jest bezpośrednie kopiowanie.

Przekaz cyfrowy

W epoce przekazów cyfrowych sytuacja taka musi się zmienić. Dzię

ki komputerom i Internetowi łatwo i niemal bezpłatnie można treść

reprodukować i przesyłać do dowolnego miejsca na świecie. W Sieci

proste jest to, co kiedyś było uciążliwe i zajmowało wiele czasu:

wyrwanie strony z gazety, włożenie jej do kopiarki i rozesłanie odbi

tek do znajomych.

Problem piractwa uprawianego na dużą skalę dla zysku istniał już

poprzednio, obecnie jednak każdy dysponuje możliwościami produk

cji masowej: może powielić utwór, nie musi już dysponować maszy

ną drukarską ani rozgłośnią, a nawet kserkopiarką - wystarczy pecet

podłączony do Sieci.

Ściganie piratów, wytaczanie im procesów, likwidowanie ich dzia

łalności miało kiedyś proste, moralne, prawne i handlowe uzasad

nienie. Prowadzili oni przecież prawdziwe fabryki, masowo produ

kujące kasety wideo, taśmy, płyty kompaktowe; drukowali tysiące

egzemplarzy nielegalnych książek, często w kiepskich tłumacze

niach - w ten sposób nie tylko czerpali zysk, lecz również szkodzili

oryginałowi. By jednak nie popadać w zbyt surowy osąd, zauważmy,

że podobna sytuacja panowała w Ameryce do 1891 roku. Wszystkie

utwory Karola Dickensa opublikowane zostały w Stanach Zjednoczo

nych przez piratów. Nabywca płacił wydawcy normalną cenę, ale pi

sarz nie otrzymywał należnych tantiem, tak jak powinno być, gdyby

przestrzegano w USA praw autorskich innych państw. By coś z tego

odzyskać, Dickens przybył w 1842 roku do Ameryki na cykl odczy

tów i pobierał za występy wysokie gaże.

Obecna sytuacja jest znacznie bardziej złożona. Osoby kradnące

to nie oszuści na wielką skalę, lecz jednostki. Ktoś skopiuje czyjś

e-mail; ktoś inny podręcznik, materiały pomocnicze, biuletyny han

dlowe; niektórzy kopiują atrakcyjne filmy rozrywkowe, strony

WWW, komiksy czy plakaty ulubionej gwiazdy.

Cztery pytania

W Sieci, w której kopiowanie i rozpowszechnianie własności intelek

tualnej jest łatwiejsze i tańsze, zmieniają się odpowiedzi na trady-

Co powinieneś robić,

by przestrzegać praw autorskich?

Co to w praktyce oznacza dla Ciebie jako użytkownika Sieci? Pierwsza
zasada głosi; nie kopiuj materiałów, które do Ciebie nie należą. W ten
sposób nigdy nie popadniesz w kłopoty.

W rzeczywistości sama cały czas łamię tę zasadę, jak zresztą wielu

ludzi. Poniżej wymieniam kilka wyjątków, jednak generalna reguła, któ
rej nigdy nie powinno się naruszać, brzmi:

Nigdy nie zarabiaj pieniędzy - czy to bezpośrednio, czy pośrednio -

używając czegoś, do wykorzystania czego nie masz wyraźnego prawa.
Nie możesz więc sprzedawać egzemplarzy cudzego dzieła ani umiesz
czać na nim swego nazwiska, nawet jeśli rozpowszechniasz utwór za
darmo.

Natomiast wolno Ci, na przykład, powiedzieć: „Kup to oprogramowa

nie u legalnego dealera, a ja za opłatą nauczę Cię obsługi".

Lub: „Prawdopodobnie przeczytałeś (i może kupiłeś sobie) książkę

Johna Hagela

Net Gam. Jeśli interesują Cię jego pomysły, mogę Ci po

móc zastosować je w Twojej firmie, gdyż jestem konsultantem w tej
dziedzinie". Nie przekazuj jednak bez pozwolenia kserokopii książki,
nawet pojedynczego rozdziału.

Spójrz na to z punktu widzenia właściciela praw autorskich. Powiedz

uczciwie: czy sam miałbyś coś przeciwko temu?

Naruszać zasady... ostrożnie

Oto kilka przykładów sytuacji, w których właściciel nie powinien mieć
obiekcji. Jeśli jednak masz wątpliwości, pytaj!

Czasami - prawdę mówiąc nawet dość często - kopiuję e-mail od

jednej osoby i posyłam go do innej. Staram się nie naruszać ani pry

watności nadawcy, ani jego praw autorskich. Zwykle swój skompilowa

ny list, przesłany do nowego adresata, posyłam również do nadawcy
oryginału. Ma to w istocie znaczyć: „Cześć, Alice! Właśnie dostałam to
od Juana i sądzę, że oboje powinniście przedyskutować temat". Jeśli
Alice szuka nowego zajęcia, a obecny pracodawca może o tym nie wie
dzieć, piszę do Alice i pytam o pozwolenie przesłania jej notatki do
Juana. Na przykład Alice, odpowiedzialna za tworzenie publicznego
obrazu firmy, może akurat zajmować się promocją nowego filtru dla

poczty elektronicznej, a ja akurat wiem, że Juan pisze artykuł na ten

temat. Albo prosi mnie o informacje na temat jednej z firm, w które

inwestuję, a ja przekazuję pytanie komuś lepiej zorientowanemu - tub

mniej leniwemu. Formalnie zagadnienie praw autorskich w odniesieniu

do poczty elektronicznej nadal nie jest całościowo rozwiązane, jak to

ma miejsce w przypadku poczty prywatnej. Jednak pewne zasady tu

obowiązują: jeśli list pisany był w ramach obowiązków zawodowych,

należy do pracodawcy; jeśli do klienta - należy do klienta. Ale jeśli

stanowił on głos w dyskusji w pewnej społeczności... to potrzebne są

tu zasady wyznaczone przez społeczność, a niekoniecznie przepisy

prawne.

Czasami przesyłam znajomemu jakiś artykuł z sieciowego biulety

nu, ale zawsze wtedy pamiętam, żeby dołączyć informację o zasadach

subskrypcji. Niektóre biuletyny uregulowały tę sytuację - proszą czy

telników o takie postępowanie. Jest to bardzo efektywna forma mar

ketingu.

Niekiedy kopiuję część artykułu lub komunikat prasowy, by go gdzieś

zacytować - zawsze z podaniem źródła. Z punktu widzenia prawa to

„uczciwe wykorzystanie" zależy oczywiście od tego, jak dużą część ory

ginału cytuję, jaką część mojego własnego wkładu on stanowi i czy za

swą pracę pobieram pieniądze. W rozdziale 8 na stronach 218-219 kla

rowny artykuł George'a Kennana zamieszczono za zgodą właściciela

praw autorskich i zapłacono honorarium.

Czasami przekazuję publiczną informację z jednej listy dyskusyjnej

do drugiej. Muszę wówczas liczyć się zarówno z interesami nadawcy, jak

i z tym, czy grupa zechce czytać tę przesyłkę. To znaczy, czy byłby to

interesujący głos w dyskusji czy spam. Te same pytania dotyczą oczywi

ście moich własnych wypowiedzi.

Z drugiej strony

Ty natomiast postaraj się ułatwić zadanie innym i podaj warunki, na ja

kich ma być przestrzegana Twoja prywatność i prawa autorskie. Musisz

przyjąć, że wszystko, co piszesz, może być skopiowane i rozpowszech

nione, jeśli nie zrobisz odpowiednich zastrzeżeń. Nie oczekuj, że obcy

ludzie będą godni zaufania. Jeśli więc nie chcesz, by kopiowano lub

„wykorzystywano" Twoją cenną twórczość, nie przesyłaj jej w ogólnie

dostępne miejsce.

A jeśli naprawdę zależy Ci na tym, by pozostało to w tajemnicy, nie

mów tego nikomu.

cyjne pytania. Odpowiedzi na dwa pierwsze pytania nie ulegają
zmianie, choć przepisy należałoby nieco dostosować do nowych
środków i możliwości technicznych. Inaczej wygląda jednak sprawa

z dwoma pozostałymi pytaniami.

• Co jest słuszne (moralne)? • Co praktyczne?
• Co legalne? • Co komercyjnie sensowne?

Odpowiedzi na te cztery pytanie powinny prowadzić do takiego

samego rozwiązania, gdyż inaczej powstanie bałagan. Z pewnością
za moralny należy uznać fakt, że ludzie chcą mieć kontrolę nad tym,
co wytworzyli. Zasada jest prosta. Ktoś, kto wynalazł szczepionkę
przeciwko ospie lub test na zespół Downa i nie chce się podzielić tym

odkryciem, postępuje niemoralnie. Ma jednak moralne prawo, by do
magać się pewnego wynagrodzenia. Podobnie firma produkująca

szczepionkę ma prawo pobierać opłaty i osiągnąć zyski, które sfinan
sują przyszły rozwój. Nie są to prawdy absolutne. Zwykle wolny ry
nek rozwiązuje te problemy - na przykład ktoś inny opracuje równo
ważny produkt po bardziej umiarkowanej cenie. Fakt, że w pewnych
przypadkach nie ma nic równoważnego, zwłaszcza jeśli chodzi o opa
tentowane wynalazki, dowodzi, że tego typu prawa oznaczałyby mo

nopol i prowadziły do systemu obowiązkowych licencji: musisz nam
udostępnić informację, w zamian możesz oczekiwać stosownego ho

norarium, ustalonego w sądzie, jeśli zajdzie taka konieczność.

Indywidualni użytkownicy nadal będą łamać prawo, ale dla

właścicieli istotniejsze jest ściganie tych, którzy osiągają zyski

dzięki nielegalnemu kopiowaniu, a nie tych, którzy dla przyjemno
ści wymieniają kopie ze znajomymi*. Ryzykowne wydaje się

* Próbowano zastosować prawo autorskie do ochrony poufności i prywat

ności; czyniły to zwłaszcza organizacje usiłujące kontrolować informacje na

swój temat. Jest to jednak skomplikowane zagadnienie, gdyż same fakty nie

podlegają prawu autorskiemu. Na przykład Kościół Scjentologiczny usiłował

zachować w tajemnicy pisma swych wysokich funkcjonariuszy; własnej pry

watności próbował bronić J. D. Salinger. Mimo wysiłków, nikomu dotychczas

nie powiodła się próba ochrony prawem autorskim własnego nazwiska i adre

su. Prawo autorskie zajmuje się kopiowaniem i powstałymi stratami finanso

wymi, natomiast ochrona prywatności zahacza o problem jawności (patrz:

Rozdział 8).

umieszczanie tego rozróżnienia w przepisach, gdyż zachęcałoby

to ludzi do naciągania prawa. Nie jest również wyraziste samo

rozróżnienie między działalnością niekomercyjną a nastawioną na

zysk. Postawa poważnego nastolatka, który zdjęciem Billa Gatesa

przyozdobił swoją stronę WWW, nie wzbudza wątpliwości, ale co

zrobić wówczas, gdy nastolatek zostaje konsultantem soft-

ware'owym i to samo zdjęcie umieszcza w witrynie reklamującej

swoje usługi?

Czy twórca lub wydawca może spodziewać się, że będzie miał

realny wpływ na wykorzystanie treści, gdy zostanie ona udostępnio

na w Sieci? Odpowiedź nie jest prosta. Posiadacz praw autorskich

może wybrać między ograniczonym rozpowszechnianiem w kontro

lowanym środowisku czy społeczności albo też zdecydować się na

szeroką dystrybucję z ograniczoną kontrolą.

Istnieje również możliwość opatrzenia treści etykietą, pozwala

jącą na elektroniczne monitorowanie jej użycia i ściąganie opłat.

W przyszłości dostarczyciele treści zaopatrzą się w lepsze narzę

dzia umożliwiające skuteczną kontrolę rozpowszechniania i będą

mogli przy tym wskazać zasady, na jakich zgadzają się udostępnić

dzieło. Istnieje już stosowny, stworzony przez zespół pod kierow

nictwem Marka Stefika, naukowca z Xerox Pało Alto Research

Center, „Cyfrowy Język Praw Własności" („Digital Property Rights

Language"), który pozwala określić producentowi warunki udo

stępnienia treści, na przykład liczbę użytkowników oraz czas i spo

sób wykorzystania: drukowanie, kopiowanie czy modyfikację. Xe-

rox udzielił licencji na korzystanie z tego systemu, m.in. firmie IBM,

która zastosowała go w swych „szyfrokopertach" (Cryptolope),

ochronnych cyfrowych „kopertach" szyfrujących treść i monitorują

cych jej wykorzystanie. „Playboy" natomiast zaczął opatrywać

zdjęcia ze swej witryny „znakami wodnymi" - można je wykryć,

jeśli zostaną skopiowane w Sieci. Oto proste przykłady rozmaitych

narzędzi.

Takie systemy powinny być łatwe w użyciu i niezawodne. Więk

szość ludzi nie ma nic przeciwko temu, by zapłacić kilka centów za

komercyjne wykorzystanie utworu, ale mogą oni również oponować

przeciw samej zasadzie - zwłaszcza w krajach, gdzie cent posiada

nadal jakąś wartość.

Sens komercyjny:

nowe aspekty gospodarcze własności intelektualnej

Właściciele praw autorskich, w zależności od tego, jak postrzegają
rzeczywistość, mogą rozważyć następujące kwestie: Ile warta jest

pojedyncza kopia? Czy łatwo zebrać tantiemy od klientów? Jak wiel
ki jest potencjalny rynek?

To ważne pytania, nie obejmują one jednak najistotniejszej spra

wy, mianowicie zmian, jakie nastąpiły w osiąganiu zysków z własno

ści intelektualnej. Czysto ekonomicznym faktem jest to, że nawet je

śli narzuci się opłatę, generalnie cena kopii spadnie.

Większa dostępność kopii, które łatwiej teraz wykonać

i rozpowszechnić

wraz z uwzględnianiem

stałego popytu mierzonego w ilości czasu, jaki mogą

poświęcić ludzie

oznacza

spadające ceny.

Dzięki Sieci nie zwiększy się czas, jakim dysponują ludzie - czyli

nie wzrośnie popyt na utwory - wbrew zapewnieniom producentów

narzędzi zwiększających wydajność i nadziejom dostarczycieli utwo

rów. W istocie czas, spędzony przez człowieka na tworzeniu wła

snych treści, konkuruje z czasem, który może on przeznaczyć na

„konsumowanie" utworów. Ekonomikę związaną z zawartością tre

ściową lepiej przedstawić w następujący sposób:

Treść (oraz tworzenie treści) pochłania uwagę jednostki.

Oznacza to, że zasobem ograniczonym jest czas i uwaga jedno

stek; najprawdopodobniej wystąpi nadmiar utworów. Tworzenie na

dal będzie kosztownym przedsięwzięciem, gdyż wymaga ludzkiego

czasu, ale mimo to wielu ludzi poświęci swój cenny czas na własną

twórczość. To jakościowa zmiana, zupełnie różna od tego, co stało

się na przykład w krawiectwie: kiedyś kobiety szyły ubrania w do

mu, ale gdy masowa produkcja w fabrykach zapewniła zysk właści-

cielom i zarobki robotnikom, odzież staia się towarem produkowa

nym masowo.

W przypadku zawartości intelektualnej, ekonomia skali, która

powodowała, że twórczość intelektualna odbywała się poza do

mem, zanika i teraz twórczość ta wraca do domu lub do małych

firm. Często drożej wypada stworzenie utworu w wielkiej firmie

niż w domowym zaciszu. Poszczególne osoby robią to z różnych

powodów, niektórzy z zamiłowania, inni dla pieniędzy. Niezależnie

od ich motywacji, z zawodowymi dostarczycielami zawartości kon

kurują oni o czas odbiorców, bez względu na to, jak jest on spożyt

kowany: na biernym oglądaniu filmu, zaciekłej interaktywnej grze

on-line, wędrówce po Internecie czy poważnej korespondencji elek

tronicznej.

Oznacza to coraz szersze rozpowszechnienie treści, usiłujących

zainteresować odbiorcę. To zjawisko już występuje, ponieważ me

chaniczna reprodukcja sprawia, że zawartość treściowa tanieje, gdy

już stworzony został oryginał. „Produkcja" w domu i dystrybucja

z domu to olbrzymie kroki w tym samym kierunku. Wyobraźmy so

bie, jak wyjątkowym przeżyciem było słuchanie koncertu w czasach,

gdy nie istniały nagrania. Ludzie słyszeli daną symfonię najwyżej pa

rę razy, choć potrafili sami śpiewać i grać na jakimś instrumencie.

Obecnie każdy może sobie odtworzyć przedstawienie.

Wynikiem nowej ekonomiki jest to, że często ludziom płaci się za

zainteresowanie, w sposób jawny lub ukryty. Program telewizyjny

oferowany jest za darmo w zamian za oglądanie reklam. Czasopisma

i gazety - niekiedy dostarczane bezpłatnie - są finansowane przez

ogłoszeniodawców. Reklamodawcy usiłują skupić na sobie naszą

uwagę na przystankach autobusowych, stadionach, nawet na chus

teczkach odświeżających w samolotach, np. linii Lufthansa.

Obdarza się nas treścią zależnie od „jakości" uwagi, jaką możemy

poświęcić. Ogłoszeniodawcy chcą wiedzieć, kim jesteśmy, by ocenić

prawdopodobieństwo tego, że kupimy ich produkt czy usługi, na

które zwrócili naszą uwagę. Dlatego właśnie proszą Cię o wpisanie

do małych formularzy wielu danych - a to dochodu, a to kodu pocz

towego (który mówi o Tobie znacznie więcej, niż przypuszczasz}.

A jeśli potrafisz wpłynąć na innych potencjalnych klientów lub je

steś osobistością opiniotwórczą w polityce, stanowisz obiecujący cel

dla wszystkiego: od czasopism do bezpłatnych próbek towarów. Jak

że cenne byłoby dla producenta odzieży sportowej, gdyby Bill Clin

ton pojawił się w szortach ze znakiem danej firmy.

W tym kontekście jakość związana jest z dochodami i gotowością

do wydawania pieniędzy. Choć to ekonomika „uwagi", ostatecznym

interesem organizacji komercyjnych jest to, jak przemienić uwagę
w pieniądze.

Źródłem wartości handlowej stanie się uwaga poświęcana przez

ludzi, a nie treści, które ją przyciągają. Treści będzie zbyt wiele, a lu

dzi gotowych poświęcić im czas - za mało. Zmieni to nasz stosunek

do wielu spraw. Przywrócony zostanie szacunek dla człowieka, zna

czenia nabiorą jego osobiste zainteresowania i wzajemne oddziały

wanie na siebie ludzi.

Brzmi to pięknie i humanistycznie, ale te wszystkie zjawiska spo

wodują większą komercjalizację stosunków międzyludzkich. Wróć

my więc do interesów i postawmy najważniejsze pytanie: w jaki

jeszcze inny sposób można wykorzystać zawartość treściową do

osiągnięcia zysków?

Zarobić na treści

Firmy zajmujące się tworzeniem treści muszą wymyślić - i wymyślą

- nowy sposób zarabiania, inny niż sprzedaż kopii. Ponadto wszyst

kie firmy przekonają się, że coraz większa część wartości, które wy

twarzają, jest nieuchwytna: forma produktu, elektroniczne gadżety

do sterowania samochodem, znaczek informujący o tym, że koszulę

szyły należycie opłacone osoby mające ponad piętnaście lat, gwaran

cja, że dane związane z transakcją nie zostaną ponownie użyte.

Większość modeli biznesu, które zastosują firmy, nie jest nowa,

obecnie jednak staną się one dominujące.

Dawniej celem firmy była produkcja i dystrybucja towarów.

W końcu zaczęto wytwarzać więcej dóbr, niż ludzie rzeczywiście po

trzebowali. Dziś większość ludzi w krajach rozwiniętych ma nad

miar przedmiotów - nigdy nie noszone ubrania, nie używany sprzęt

sportowy, wolne pokoje w domu. To nic nowego - renesansowi ksią

żęta kupowali dzieła sztuki oraz ubierali się luksusowo i ekstrawa

gancko. Ten rodzaj zachowania rozszerzył się jednak obecnie na

przeważającą część społeczeństwa. Równocześnie handlowcy zaczę

li konkurować, usiłując zdobyć rynek, by osiągnąć zyski potrzebne

do dalszego rozwoju. Wszystkie te tendencje wpłynęły w końcu na

usystematyzowane działania marketingowe - określanie potrzeb,

kreowanie produktów zaspokajających te potrzeby, stwarzanie ich

image'u i zainteresowanie produktem.

Dopóki to ma miejsce, jasne jest, że zawsze będziemy potrafili

zwiększyć zapotrzebowanie na towary. Ponieważ jednak na świecie

robi się o wiele bardziej tłoczno, coraz więcej upragnionych przez

nas rzeczy będzie pochodziło z rzeczywistości wirtualnej. Zamiast

kupować sobie najnowszy fason tenisówek, dzieci będą dołączały

ulubione obrazy lub filmiki do własnej strony WWW, swą osobowość

demonstrując przed całym światem, a nie tylko na terenie własnego

liceum. Co w cyberprzestrzeni jest odpowiednikiem zegarka marki

Rolex? Członkostwo w ekskluzywnej grupie, która wymaga opłaca

nia składki? Pochwalenie się sąsiadom, że podstawowe produkty ku

pujemy w Peapod?

Własność intelektualna i proces intelektualny

Jak firmy mają zarabiać i jak powinni być opłacani indywidualni

twórcy?

Rozpatrzmy najpierw dwa podstawowe typy przyszłej przedsię

biorczości związanej z przekazywaniem treści. W pierwszym dochód

będzie pochodził z przepływu usług opartych na zawartości, a nie ze

statycznego kopiowania. Nazwijmy to procesem intelektualnym,

w odróżnieniu od własności intelektualnej. W zakres usług wchodzi

wszystko, od choćby subskrypcji do konsultingu. „Aktywami" firmy

dzięki którym może ona oferować te usługi, są między innymi pra

cownicy, zdolni odnaleźć w treści nie wykorzystaną dotąd wartość;

ich głowy dysponują własnością intelektualną - nazwijmy to inte

lektualnym kapitałem - praktyką, doświadczeniem, ogólną inteli

gencją (patrz: Rozdział 3).

Drugi model polega na wykorzystaniu treści utworu do przycią

gnięcia uwagi, innymi słowy, koncentruje się na stworzeniu intelek

tualnego kapitału w głowach innych ludzi, umożliwiającego identy

fikację marki handlowej (najbardziej znany model) lub znajomość

produktu firmy (miliony osób mających Microsoft Word nie tylko pod
palcami, ale i w głowie).

Koncepcja kapitału intelektualnego w głowach innych ludzi - czy

to u klientów, czy u pracowników firmy - denerwuje biznesmenów-

-tradycjonalistów*. Ludzie rozumieją dobrze, co to znaczy posiadać

„rzeczywisty majątek", choć każdy, kto kiedykolwiek inwestował

w nieruchomości, złoto czy fabrykę napędów dyskowych wie, że rze

czywisty majątek może stracić wartość albo ją zyskać.

W istocie coraz trudniej jest utrzymać kapitał intelektualny. Marki

towarów powstają i znikają z dnia na dzień; do zyskania lub utraty

dobrego imienia może się przyczynić jeden talk-show Davida Letter-

mana; dla pracowników przestaje się liczyć lojalność - nikt przecież

im samym nie okazuje lojalności. Wydarzenia w Sieci biegną tak

szybko, że życie dobra intelektualnego znacznie się skraca, jeśli nie

odnawiają go ci nieliczni utalentowani i kreatywni ludzie.

Tradycyjne firmy, dla których głównym towarem jest „treść" - ga

zety, czasopisma, wydawnictwa książkowe - będą musiały walczyć

o czas klientów z nietradycyjnymi dostarczycielami treści: handlow

cami posiadającymi swe własne witryny WWW, dziećmi, które pro

wadzą ze sobą elektroniczną korespondencję, zamiast oglądać tele

wizję, amatorskimi zespołami muzycznymi, które za darmo rozsyłają

utwory w Sieci, mając nadzieję na przyciągnięcie wielbicieli.

Podstawowe modele biznesu

Istnieje już wiele modeli biznesu, pozwalających czerpać zyski z za

wartości treściowej. W przyszłości staną się one dominujące. Więk

szość firm stosuje kombinację tych form; różnice między nimi są nie

ostre. Problem polega nie tylko na tworzeniu wartości, lecz również

na zastosowaniu najlepszej metody jej wykorzystania. Do tych me-

* Jaka jest różnica między byciem właścicielem treści czasopisma a skapita

lizowanym zainteresowaniem czasopismem? Oczywiście, zależy nam na tym,

by w przyszłości można było skupić jeszcze większe zainteresowanie. Zatem

należy proponować ciekawą treść i mieć zespói ludzi zdolnych to utrzymać.

Choć wszystkie firmy podkreślają, że ludzie są ich najcenniejszym majątkiem,

niewiele z nich uświadamia sobie, jak prawdziwe jest to twierdzenie.

tod należą: bezpośrednie sprzedawanie treści, dodawanie nowych

wartości do produktów, wzbudzanie zainteresowania ludzi, sprze

daż tego zainteresowania pokrewnym firmom lub ogłoszeniodaw

com, oferowanie specjalnych usług. Towarzyszy temu stalą prawi

dłowość: wartości nie można łatwo powielić dla innego klienta, bez

ponoszenia kosztów, gdyż dla każdego klienta doświadczenie, inter

akcja czy treść są niepowtarzalne. Do tych form biznesu należą:

• subskrypcja

• przedstawienia i imprezy

• usługi intelektualne

• elektroniczne usługi intelektualne

• członkostwo

• bezpośrednie konferencje

• obsługa produktu

• produkty towarzyszące

• reklama

• sponsorowanie

• sprzedaż kopii.

Rozmaite formy nadają się do różnych rodzajów treści. Wiele

obecnych przedsięwzięć opiera się na kombinacji tych metod.

Subskrypcja

Subskrypcja to prosty sposób na stały dochód uzyskiwany za kopie

utworu. Różnica jest wprawdzie subtelna, ale klient płaci nie tyle za

treść, co za gwarantowaną dostawę z rzetelnego źródła. Subskrypcja

zapewnia ponadto stały, choć nie osobisty kontakt między wytwórcą

a odbiorcą. Odbiorca zobowiązuje się, że coś zrobi - lub nic nie zrobi

- z zawartością utworu. Producent lub pośrednik zwykle wie, kim

jest odbiorca. Często subskrypcje oferują subwencjonowaną treść,

gdyż zainteresowanie abonentów sprzedawane jest ogłoszeniodaw

com. Reklamodawcy też czerpią z tego korzyści. Po pierwsze, abo

nent jest identyfikowalny i zwykle cenniejszy dla reklamodawcy niż

przypadkowy klient kiosku z gazetami albo ktoś, kto nie płaci, gdyż

za darmo dostał egzemplarz od znajomego. Po drugie, uważa się, że

subskrybenci poświęcają zawartości - i ogłoszeniom - więcej uwagi

niż przygodne osoby. Między innymi dlatego - a nie tylko z powodu

ekonomii skali - abonent czy prenumerator płaci za egzemplarz

mniej niż nabywca pojedynczego numeru.

Nie ma już znaczenia, czy abonament oznacza dostarczanie treści

e-mailem czy tylko dostęp do płatnej witryny. Większość sieciowych

wydawnictw oferuje obie te możliwości, do wyboru subskrybenta. Po

bieranie opłat napotyka jednak pewne trudności. Sieciowe wydanie

„Wall Street Journal" miało kilkaset tysięcy zarejestrowanych czytelni

ków, gdy było bezpłatne lub stanowiło część szerszej oferty; obecnie

ma około stu tysięcy uiszczających opłaty subskrybentów. Nie jest to

jednak typowa sytuacja - gazeta przeznaczona jest dla biznesmenów,

ma szczególny profil. „Pathfinder" (wydawnictwa Time), za który mia

no pobierać opłaty, nadal jest darmowy. Podobnie „Slate" Microsoftu.

„New York Times" przyjął ciekawą strategię, wyznaczając cenę w za

leżności od wartości klienta: wydanie sieciowe jest bezpłatne (choć na

leży się zarejestrować, by uzyskać dostęp), chyba że czytelnik mieszka

poza Stanami Zjednoczonymi. W połowie 1997 roku „NY Times" miał

cztery tysiące zagranicznych subskrybentów płacących po 35 dolarów

miesięcznie (to jest cena papierowego egzemplarza gazety dostarcza

nej do domu w USA). To rozsądna cena, gdyż gazeta jest droższa poza

Ameryką, a poza tym trudno ją dostać. Większość oferowanych w for

mie abonamentu wydawnictw sieciowych to wyspecjalizowane, skie

rowane do biznesu biuletyny branżowe lub raporty badawcze.

Przedstawienia i imprezy

Przedstawienie pozwala zarobić twórcy, który zwykle wcześniej

zwrócił na siebie uwagę lub nawet zyskał pewną sławę dzięki bez

płatnemu czy subsydiowanemu przekazowi treści. Znamiennym

przykładem jest zespół The Grateful Dead, który zachęcał fanów do

rejestrowania koncertów na taśmach i rozpowszechniania nagrań.

Grupa zarabiała na sprzedaży biletów na swe koncerty oraz koszu

lek, czapek i innych pamiątek związanych z zespołem. Muzycy do

stawali tantiemy ze sprzedaży taśm - ludzie płacili za nie jednak,

mimo że „nieformalnymi" kanałami rozprowadzane były darmowe

kopie. Wiele zespołów zarabia obecnie na życie, występując na pół-

prywatnych imprezach wielkich korporacji.

Inne przykiady takiej działalności to gwiazdy rekomendujące oso

biście jakiś produkt - jest to forma reklamy i sponsoringu - a także

płatni mówcy, wykładowcy, sportowcy, trenerzy i dmuchacz szkła

Dale Chihuly.

Z jednej strony mamy „imprezy" służące głównie rozrywce, z dru

giej - interaktywne usługi, takie jak konsulting, nauczanie, wsparcie

techniczne produktu czy leczenie. Ale różnica jest niewielka.

Usługi intelektualne

Usługi intelektualne to interaktywne przedstawienie, dodatkowo

wzbogacone zwykle tym, co ludzie mają w głowach - wiedzą z ja

kiejś dziedziny, szczególnymi umiejętnościami postępowania z ludź

mi, żywą inteligencją. Przedstawienie to zwykle po prostu pewne

przeżycie, natomiast od usługi intelektualnej wymaga się propozycji

rozwiązania problemu i uzyskania wyniku - za to ludzie płacą, choć

niekiedy płacą za sam proces bez uzyskania pożądanego rezultatu. Do

lekarza idziemy zazwyczaj nie po to, by obserwować, jak nas leczy,

lecz by wykonał swe szczególne zadanie, osiągając wymierne efekty.

Inny typowy przykład to usługi konsultantów. Często są oni auto

rami książek, które rozdają za darmo, lub artykułów w periodykach

naukowych, przedrukowywanych przez firmy. Treść oferują bezpłat

nie, co pozwala im wyznaczyć wyższą cenę za wdrożenie porad, wy

magające nie tylko znajomości teorii, lecz również praktycznego ro

zumienia polityki korporacji wobec klienta, wiedzy o tym, kogo

warto słuchać, zrozumienia, jak zastosować teorie do rozwiązania

rzeczywistych problemów klienta i rynku. Sławetnego przykładu do

starczyli autorzy książki The Discipline of Market Leaders, którzy poszli

dalej niż oferowanie darmowej treści. Ich firma konsultingowa, CSC

Index, zaangażowała swe sekretarki i konsultantów do masowego

kupowania książki w księgarniach - usiłowano w ten sposób spra

wić, by dostała się ona na listę bestselerów „New York Timesa", co

też nastąpiło. Plan się jednak wydał i cały koncept spalił na panewce.

Po prostu paru konsultantów wykorzystywało teorię uwagi w proce

sie marketingowym.

Istotnie, mądrość konsultantów jest często za darmo i z pewno

ścią nie podlega ochronie, natomiast zdolność do zastosowania jej

w praktyce i do rzeczywistego rozwiązania problemów jest umiejęt

nością ze wszech miar wartą zapłaty. Każdy wie, że powinno się być

skoncentrowanym na zagadnieniu, szanować pracowników i wdra

żać zalecenia konsultantów, ale ile osób wie, których pracowników

darzyć szacunkiem, a których zwolnić, na jakich przedsięwzięciach

się skoncentrować, jak zastosować sieć w miejsce sprawozdawczości

hierarchicznej, jak budować środowisko, w którym wszyscy dzielą

się swoją wiedzą. Dla zilustrowania problemu porównajmy zamiesz

czony w czasopiśmie artykuł utrzymany w stylu „dobrych rad"

z pracą psychologa rodzinnego, który wie, jak skłonić ludzi do stoso

wania porad zamieszczonych w artykule.

Elektroniczne usługi intelektualne

Inną formą usług intelektualnych - replikowalnych i tworzących

ekonomię skali - jest udostępnianie software'u przez ściśle określo

ny czas (w odróżnieniu od sprzedaży kopii oprogramowania wraz

z pozwoleniem nieograniczonego użytkowania, lecz bez możliwości

robienia duplikatu). Już sam software jest pewnego rodzaju hybrydą;

cena licencji zależy niekiedy od liczby równoczesnych użytkowni

ków lub od wielkości maszyny, na której jest on wykorzystywany. Tu

chodzi jednak o model, w którym właściciel oprogramowania nie

sprzedaje go, lecz dostarcza klientowi na przykład usługę przetwa

rzania danych czy sporządzania listy płac. Nie sprzedaż licencji, ale

pobieranie opłat za korzystanie z software'u jest dobrym sposobem

uzyskiwania dochodu za takie oprogramowanie, które jest kosztow

ne w produkcji, trudne do zabezpieczenia i niezbyt często wykorzy

stywane przez pojedynczego użytkownika; nie będzie skłonny kupić

pakietu, woli natomiast ponieść nawet spore koszty jednokrotnego

użycia. W tym przypadku właściciel programu oferuje usługę z wy

korzystaniem własności intelektualnej. Klient płaci wówczas tylko

za tyle wykorzystania, ile jest mu w danej chwili potrzebne, czy jest

to drogi zaawansowany pakiet tworzący techniczną konstrukcję, czy

też prostsza usługa sporządzenia listy płac, do której jednak nie

zbędni są ludzie odpowiadający na pytania pracowników oraz pro

gramiści stale uaktualniający software, gdy wchodzą nowe przepisy

finansowe, nowe bonusy pracownicze itp. Takie podejście ma dla

wytwórcy kilka zalet: stały dopływ zysku; dobrą ochronę software'u,

(w tym także tych jego elementów, które w zasadzie nie są chronio

ne przez prawo autorskie); możliwość sprzedawania go po kawałku

tym klientom, którzy nie zamierzają płacić za całość, ale i tak w koń

cu zapłacą tyle samo, odkrywszy, jak przydatny jest dany pakiet.

Z drugiej strony, jeśli nie spodoba się on klientom, przestaną go uży

wać, co może zmusić producenta do wywiązywania się z obietnic.

Członkostwo

Przez członkostwo zmierza się do przyciągnięcia zainteresowania

osób za pomocą treści, a potem dąży do tego, by owe osoby przycią

gały się nawzajem. Do tego typu przedsięwzięć należy na przykład

płatny abonament na usługi intelektualne, utwory i zainteresowanie

innych osób. Członkowie - osoby stanowiące elementy składowe

„własności intelektualnej" - płacą za stworzenie pomysłu organiza

cji. Usługa może również zawierać stałe, choć ciągle aktualizowane,

treści, takie jak miesięczne raporty z działalności władz miejskich

czy bieżące informacje z konkretnej dziedziny, choćby sportu. Może

również oferować usługi moderatora, który prowadzi dyskusje, pro

ponuje tematy, zachęca do zabierania głosu, łagodzi nieumiarkowa-

ne zachowania i spełnia rolę wirtualnego barmana. Jest to pewnego

rodzaju przedstawienie, ale niekiedy - w zależności od poziomu dys

kusji - również usługa intelektualna. Mogą w tym również uczestni

czyć wybrani wytwórcy, oferujący zindywidualizowane produkty lub

proponujący preferencyjne ceny (a może po prostu łatwiej jest ich

znaleźć wśród członków społeczności), specjalne imprezy itp.

Organizator musi bezustannie wprowadzać nowe treści i usługi

oraz nowych członków, zgodnie z profilem należących już do grupy

osób. Powstała w efekcie organizacja może być na przykład klubem

czytelniczym albo stowarzyszeniem dyrektorów średniego szczebla

poszukujących nowej pracy, którzy udzielają sobie wzajemnego

wsparcia, a od dostarczyciela usługi otrzymują fachowe porady.

Do istniejących już tego typu serwisów - sama się zresztą w nie

go zaangażowałam - należy Global Business Network (GBN). Jego

członkowie to korporacje - część z nich działa w sieci, inne są mniej

związane ze światem wirtualnym - płacące po 35 tys. dolarów rocz

nie. W zamian za to uzyskują one dostęp do konferencji sieciowych,

w których biorą udział znakomitości; pracownicy firm mogą uczest

niczyć w ciągu roku w kilku bezpośrednich sympozjach i sesjach

szkoleniowych; co miesiąc dostają przegląd najciekawszych książek,

dokumentów i artykułów, zamieszczony w biuletynie redagowanym

przez Stewarta Branda (założyciela WELL, rozdział 9, s. 236-238).

Mogą również wynająć GBN do wyspecjalizowanych konsultacji.

W żartach nazywamy GBN najbardziej ekskluzywnym klubem książ

ki; należy do niego zaledwie około stu korporacji, lecz rzeczywista

wartość polega na wymianie doświadczeń między członkami, którzy

zwykle opracowują długofalową strategię swych firm, i grupą po

ważnych specjalistów z zewnątrz (w tym gronie jestem i ja), którzy

zwolnieni są z opłat członkowskich w zamian za swój wkład intelek

tualny. Uczestnictwo realizowane jest częściowo w świecie wirtual

nym, a częściowo w realnym, ale sieć elektroniczna wspiera sieć wię

zi międzyludzkich. To typowe dla nowej przedsiębiorczości - GBN

oferuje pakiet produktów i usług zarówno namacalnych, jak i nie

uchwytnych.

Bezpośrednie konferencje

Konferencje to połączenie przedstawienia, usługi intelektualnej

i członkostwa. Dostarczyciel usługi zbiera ludzi - mamy tu więc do

czynienia z tymczasowym członkostwem. Zainteresowani gromadzą

się na krótko, by wziąć udział w różnego rodzaju działalności inte

lektualnej, także w spotkaniach z kolegami. Doskonale znam ten ro

dzaj działalności; dominował on w moich przedsięwzięciach od 1982

roku. Moja firma organizuje tylko trzy konferencje rocznie i każda

z nich jest jednorazowym wydarzeniem. Przynoszą one zyski i lu

dzie bezustannie pytają, dlaczego nie organizujemy ich częściej.

Chodzi o to - i między innymi dlatego nasze spotkanie są tak warto

ściowe - że niełatwo je powielać. Każda impreza wymaga odpowied

niego doboru mówców, gości, nowych tematów i naszego współ

uczestnictwa. Wraz z moim współpracownikiem, Jerrym Michalskim

zapraszamy mówców i dobieramy tematy, układamy program, orga

nizujemy pokazy software'u i przewodniczymy panelom dyskusyj

nym - to jest prawdziwe przedstawienie na żywo. Inna moja współ-

pracownica, Daphne Kis, która zna prawie wszystkich, planuje, ko

ordynuje i zajmuje się organizacją spotkania. Pozostałe osoby z na

szego zespoiu dbają o szczegóły, reagują na potrzeby uczestników

i troszczą się, by wszystko sprawnie przebiegało.

Oczywiście moglibyśmy sprzedawać taśmy z konferencji, ale nie ro

bimy tego: ufamy, że oglądanie nagrania sesji jest kiepską namiastką

osobistego uczestnictwa. Publikujemy referaty oraz fotografie z naszy

mi, często dowcipnymi podpisami. Nawet jeśli udałoby się nam po

wielić tę całą organizacyjną pracę, nie zgromadzilibyśmy za każdym

razem tej samej grupy osób, a ona stanowi największą wartość spo

tkań. Może to dziwne, ale ani nie „posiadamy" ludzi, ani nie mamy na

nich wpływu - i to oni, z wyjątkiem prelegentów, nam płacą - jednak

zgromadzenie ich w jednym miejscu to zasadnicza część naszego za

dania. W wersji niekomercyjnej i nieintelektualnej nazywa się to - za

chowując wszelkie proporcje - wydawaniem wspaniałego przyjęcia.

Myślimy o rozszerzeniu tych konferencji o wariant sieciowy lub

serwis członkowski, ale wymagałoby to współpracy dodatkowej oso

by, potrafiącej się tym zająć. Walor naszego przedsięwzięcia jest nie

do powielenia; to usługa wymagająca osobistego, bezpośredniego

wkładu w czasie rzeczywistym.

Obsługa produktu

Obsługę produktu należy zaklasyfikować do osobnej kategorii, gdyż

dla większości producentów oprogramowania stała się ona ważnym

źródłem zysków na dłuższą metę. Jest również ważna dla wielu wy

twórców materialnych przedmiotów - narzędzi, wyposażenia biur,

maszyn i urządzeń elektronicznych gospodarstwa domowego - do

wytworzenia których niezbędna jest duża dawka wiedzy, np. w for

mie sterowania elektronicznego.

Konieczność udzielenia wsparcia konsultacyjnego produktowi jest

jedną z przyczyn, dla których firmy software'owe mniej boją się pi

ractwa niż producenci rozrywki, która z reguły nie wymaga tech

nicznego doradztwa. Jeśli gra komputerowa stale się zawiesza, bar

dziej prawdopodobne jest, że zniknie z rynku, niż że konsultacje

przyniosą jakiś zysk. W pewnym sensie software to reklama związa

nych z nim usług konsultacyjnych. Producenci oprogramowania co

raz mniej zarabiają na sprzedaży pierwotnego produktu, a coraz

więcej na późniejszym jego wsparciu. Firma software'owa powinna

zapewnić sobie, żeby zyski trafiły do niej, a nie do niezależnego

przedsiębiorstwa. Jednym ze sposobów jest sprzedawanie produktu

przez licencjonowanych dealerów i obciążanie ich za szkolenia, ma

teriały instruktażowe (znów mamy tu do czynienia z treścią) i tym

podobne działania.

Można w ogóle zrezygnować z tworzenia oprogramowania. Jedna

z firm, w której zarządzie zasiadam - Cygnus Solutions - robi niezłe

interesy, oferując wsparcie techniczne i konsultacje do darmowego

software'u, który legalnie można skopiować i rozprowadzać w Internecie.

W efekcie producent dostaje zapłatę stosowną do ciągle wkłada

nej pracy, co, jak sądzę, jest bardziej fair niż zarobienie milionów za
to, że raz udało się z powodzeniem wytworzyć dobrze sprzedający

się produkt.

Produkty towarzyszące

Pomysł jest dość prosty: sprzedajemy licencję na zaopatrzone w logo

T-shirty pudełka śniadaniowe czy maskotki albo nawet same te to

wary. Na większą skalę tym właśnie staje się reklama w momencie,

gdy dodatkowy z niej zysk jest ważniejszy od samego produktu. To

znaczy wytwarza się produkt po to, by czerpać zyski z reklamy, a nie

reklamuje produkt, by zwiększyć jego atrakcyjność i cenę. Jako przy

kład niech posłużą pluszowe lalki wzorowane na postaciach filmo

wych, podkładki pod myszy, wszelkie licencjonowane przedmioty.

Nawet teraz, czytając tę książkę, możesz mieć na sobie T-shirt „z do

datkową treścią". Oznacza to, że zapłaciłeś dodatkowo za samo lo

go*, a nie za jakość produktów zaopatrzonych w to logo - choć roz

różnienie jest tu dość subtelne.

* Ja sama mam chyba największą na świecie kolekcję T-shirtów „subsydio

wanych" przez reklamę - od zbioru najstarszych koszulek Apple'a i Micro

softu po unikatowe rarytasy - T-shirty zamówione przez firmy dla uczczenia
produktów, które umarły, nim się pojawiły na rynku. Nie płaciłam za te ko

szulki, gdyż ktoś je wykorzysta! jako środek reklamowy i nie czerpał zysku ze
sprzedaży zamieszczonych na nich treści.

Reklama

Obecnie reklama finansuje bardzo wiele treści poza światem wirtual

nym - czasopisma, radio, telewizję. Przedsiębiorcy mają nadzieję, że

ogłoszenia będą finansować wiele przekazów również w Internecie.

Ogłoszeniodawcy zapłacą za treści, wywołujące zainteresowanie ich

produktami lub przyciągające do witryny WWW tłum potencjalnych

klientów, na których można oddziaływać. Kilka firm daje darmową

pocztę elektroniczną w zamian za możliwość wysyłania ludziom

ofert i reklam.

Ogłoszeniodawcy przekonają się jednak wkrótce, że zwykłe wyko

rzystywanie banerów lub rozpowszechnianie reklam tańsze jest

w telewizji, na bilboardach czy na przystankach autobusowych.

Internet to znakomity nośnik fizyczny do rozpowszechniania tele

wizji i innych mediów, ale Internet jako kategoria komercyjna i spo

łeczna jest medium dwukierunkowym, stworzonym do interakcji.

Masowe wysyłanie ogłoszeń przez Sieć to po prostu marnotraw

stwo, skoro można zrobić coś pożyteczniejszego, choćby dostarczyć

samą wartość prosto do klienta lub czegoś się o nim dowiedzieć. Wy

obrażajmy sobie witrynę WWW nie jako wspaniałą telewizję, lecz ja

ko wspaniałą bezpłatną infolinię. Ogłoszeniodawcy powinni zrobić

rozeznanie, w jaki sposób zaproponować wartość rzeczywistą opar

tą na własności intelektualnej, przystosowaną do potrzeb indywidual

nego klienta, podobnie jak ma to miejsce przy większości opisywa

nych tutaj form działalności komercyjnej. Ogłoszenia muszą albo być

użyteczne dla jednostek, albo poświęcać im uwagę. Innymi słowy re

klama, tak jak inne przekazy, okazuje się najbardziej wartościowa,

gdy dostarczana jest jako usługa, a nie tylko jako przemawiająca do

oczu treść.

Sponsorowanie

Sponsorowanie występuje wtedy, gdy sponsor - reklamodawca pro

muje samą treść, a nie wyizolowany produkt. Obecnie wielu zamoż

nych ludzi i niektóre organizacje wspierają twórczość, gdyż chcą, by

pewne utwory istniały. Wiele czasopism, zwłaszcza zajmujących się

polityką, na przykład „The New Republic" i „Reason", sponsorowa

nych jest przez osoby, którym zależy na publikacji pewnych poglą

dów. Czasopisma te drukują również tradycyjne ogłoszenia, co po

krywa część kosztów. Niektórzy sponsorzy, szczególnie sponsorzy

sztuki, w istocie reklamują samych siebie.

W Sieci pojawi się mnóstwo przedsiębiorców, część z nich działać

będzie na zasadach niekomercyjnych. Niskie koszty w Sieci sprawią,

że sponsorowania podejmie się znacznie więcej osób, które nigdy

nie mogłyby sobie pozwolić na wydawanie czasopisma. Wiele z nich

będzie po prostu sponsorowało własne treści, to znaczy będą publi

kować za darmo, a zarabiać wykonywaniem jakiegoś innego zajęcia.

Bardzo to przypomina sytuację śpiewaczki w kościelnym chórze,

która ma posadę sekretarki, czy też status działacza politycznego,

pracującego na co dzień w banku albo poetów w rodzaju Williama

Carlosa Williamsa (lekarza) czy Wallace'a Stevensa (dyrektora w fir

mie ubezpieczeniowej).

Obecnie profesorowie uniwersytetów i większość uczonych dosta

je pensje od instytucji naukowych. Ich opracowania są na ogół bez

płatne, co więcej, niektóre czasopisma naukowe każą autorowi pła

cić za możliwość publikacji. Mój ojciec przez większość swego

dorosłego życia był naukowcem i tworzył treści w postaci artykułów

i odczytów, sponsorowanych przez pracodawcę, Institute for Advan-

ced Study Sam Instytut sponsorowany był przez donatorów, którym

zależało na istnieniu tej placówki, choć nie miała ona żadnej warto

ści komercyjnej. Ja, zagorzała zwolenniczka wolnego rynku, nie zda

wałam sobie sprawy, że w młodości cały czas byłam finansowana

przez filantropów.

Sprzedaż kopii

Wiele firm i wynalazców pracuje nad różnymi pomysłami i narzę

dziami pozwalającymi twórcom na kontrolę dystrybucji dzieła oraz

niektórych rejestrowanych w komputerze sposobów jego wykorzy

stania - rozsyłania, kopiowania, drukowania itp. Problem polega na

tym, że cena pojedynczego egzemplarza będzie tak niska, iż koszty

samej transakcji pochłoną znaczną część zysku. W odpowiedzi wy

nalazcy stwierdzają, że zaproponują używanie elektronicznej gotów

ki, „odnawialnych portmonetek" i innych mechanizmów, by pobiera-

nie opłat staio się łatwe i realne. Z pewnością pojawią się tego ro

dzaju rozwiązania, lecz sądzę, że raczej nie zadziałają tak dobrze,

jak się tego spodziewają właściciele praw autorskich. Klienci nie

chcą całego kłopotu związanego z potwierdzaniem zapłaty za każ

dym razem oraz prowadzeniem rachunków, nie wiedząc, ile ich to

będzie kosztować. Skończy się na tym, że handlowcy uprzykrzą się

właśnie swym najcenniejszym i najwierniejszym klientom.

Ponadto wiele atrakcyjnych treści dostępnych jest za darmo. Sądzę,

że wykorzystanie niektórych materiałów - zwłaszcza filmów cyfro

wych, które będzie się ściągać z Sieci, czy wartościowych opracowań

na temat rynku - będzie kontrolowane. Natomiast tajne dokumenty

z pewnością zostaną zabezpieczone przed niepowołanymi osobami.

Równocześnie uważam, że znaczna większość utworów przepływają

cych w sieci globalnej - w przeciwieństwie do korporacyjnych intra

netów czy zamkniętych społeczności - będzie bezpłatna.

Płacenie twórcom

Opisane powyżej modele biznesu dotyczą ustabilizowanych organi

zacji, nie zaś indywidualnych twórców. W jaki sposób będzie się ich

wynagradzać? Sytuacja znacznie mniej zmieni się dla pojedynczego

autora niż dla potężnych dostawców utworów, którzy tradycyjnie są

właścicielami praw autorskich do poszczególnych dziel. Teraz -

przynajmniej częściowo - muszą przyjąć jeden z powyżej opisanych

modeli działalności.

Pojedynczy twórcy prawie zawsze wykonywali prace na zlecenie,

marząc o stworzeniu bestseleru - książki, utworu muzycznego czy

programu komputerowego - dzięki któremu mogliby odejść na eme

ryturę, żyjąc dostatnio z ciągłego przypływu tantiem i honorariów.

Często, gdy będą chcieli utrzymać się z pracy twórczej, a nie ze stałe

go zajęcia, dojdą do wniosku, że łatwiej jest pracować na zlecenie -

czyli tworzyć coś w ramach usługi - niż samemu zajmować się sprze

dażą produktu. Choć więcej osób zacznie teraz pracować na własny

rachunek, będą to robić w ramach „procesu intelektualnego stano

wiącego przeciwieństwo własności intelektualnej". Dostawcy treści

chcą mieć przekaz dopasowany do swych potrzeb, zamawiać więc bę

dą u twórców utwory dające się wykorzystać w jednej z powyżej opi

sanych form działalności komercyjnej. Jak już mówiłam, osoby propo

nujące treść za darmo zaczną jeszcze konkurować o czas odbiorcy.

Jednak nie ucierpi przy tym rynek ludzi wynajmowanych i opłaca

nych za tworzenie treści. Utwory darmowe, utwory tanie nie potrafią

dokładnie dopasować się do potrzeb reklamodawcy; lepiej wynająć

Davida Lyncha (reżysera filmów Blue Velvet, Miasteczko Twin Peaks) do

zrobienia reklamy niż nabyć prawa do czegoś już istniejącego.

Twórcy będą zatem głównie wynagradzani za tworzenie, a nie za

dzieło. Jako jednostki nie mają oni zazwyczaj środków, by bronić

praw autorskich i korzystać z nich. Początkujący twórcy oddadzą

niekiedy swe prace za darmo, by zdobyć uznanie pozwalające im po

zyskać nowe zlecenia, sprzedać przedstawienie czy usługi.

Niestety, skurczą się możliwości wzbogacenia się na samej sprze

daży produktu. Z drugiej jednak strony Internet oferuje indywidual

nym twórcom dobry sposób znalezienia pracy na ich własnych wa

runkach, zamiast stałej posady (patrz: Rozdział 3).

Czy to jest sprawiedliwe?

Taki system może się wydawać niesprawiedliwy, gdyż zmienia zasa

dy, zgodnie z którymi nas wychowano. I być może sama zmiana jest

niesprawiedliwa. Jednak rezultat jest chyba bardziej sprawiedliwy.

Dawniej, gdy komuś udało się stworzyć coś powszechnie uznanego

za wartościowe, otrzymywał wynagrodzenie nieproporcjonalne do

włożonego wysiłku. W nowym systemie zarobki będą stosowne do

nakładu pracy. Dochody trafią do stale aktywnego twórcy, a nie do

osób czy firm, które posiadają prawa do produktu. Innymi słowy, je

śli Twoja twórczość jest dobra, będą Ci musieli płacić, byś produko

wał więcej dobrych rzeczy. A Ty będziesz musiał stale pracować.

Kontrola społeczna

Omówione poprzednio formy przedsiębiorczości to sposoby wyko

rzystania własności intelektualnej do kreacji usług lub przyciągnię

cia uwagi - przekształcenie jej z własności intelektualnej w uni

katowy proces intelektualny. Do pewnego stopnia modele bazują na

„prawach moralnych", a nie tylko autorskich - chodzi o prawo

zachowania integralności dzieła i uwidocznienia informacji, kto jest

jego twórcą. Autor chce czerpać pożytki ze swej twórczości i mieć

możliwość pobierania opłat od tych, którzy z niej korzystają.

Jednak w świecie cyfrowym niezwykle łatwo jest perfekcyjnie

skopiować utwór lub utrzymywać, że jest się autorem cudzej pracy.

Nietrudno również zmienić elementy treści: wyjąć fragmenty i umie

ścić je w innej pracy, wyciąć puszkę coca-coli, a w to miejsce wstawić

puszkę pepsi, usunąć twarz Madonny i wkleić swą własną, dołączyć

głos Juana do wideo Alice.

Narusza się w ten sposób nie prawo autorskie, lecz przede

wszystkim prawo moralne. Gdy praktyki te ktoś stosuje bez pozwo

lenia, są nielegalne. Jednak cały czas się z nimi spotykamy i będą one

coraz częstsze. Muzycy nazywają to samplingiem („próbkowa

niem"), łączeniem fragmentów cudzych utworów, by skleić własny

utwór. Bez wątpienia w pewnych przypadkach mamy wtedy do czy

nienia z rzeczywistą twórczością, a niektóre tak powstałe dzieła mo

gą mieć prawdziwą wartość artystyczną. Jest to jednak nielegalne.

Sądzę, że sytuacja rozwinie się w typowy dla Sieci sposób - po

wstaną społeczności, w których takie praktyki będą akceptowane,

a z drugiej strony zatroszczymy się o to, by treści chronione prawem

autorskim nie przedostawały się tam, gdzie mogą być wykorzystane

bez pozwolenia właściciela. W tych społecznościach człowiek swo

bodnie będzie mógł „używać" utworów innych osób, a z kolei inni

swobodnie użyją jego wytworu. Nie pozwoli im się jednak na impor

towanie chronionych treści z zewnątrz. Tradycyjni reklamodawcy

będą się trzymali z dala od takich wspólnot, nie chcąc narażać na

przeróbki swych bezpłatnych, lecz przecież chronionych utworów.

Kierownictwo skłoni wspólnotę do określonych działań, by uchronić

ją przed bojkotem zewnętrznego świata sieciowego.

W systemie pojawią się oczywiście drobne nieszczelności. Osoby

gustujące w nieskrępowanym przenikaniu się treści zaakceptują ta

kie miejsca; inni, preferujący produkty oryginalne, będą je omijali.

Wewnątrz wspólnot powinny powstać ośrodki kreatywnej współ

pracy, gdyż artyści będą nawzajem kompilowali swe utwory. Coś po

dobnego już istnieje na przykład w społeczności Oracle, której cha

rakter nadają wspólnym wysiłkiem anonimowi autorzy (patrz:

Rozdział 9, s. 228).

Wtedy zadziała rynek. Członkowie wspólnot mogą zdecydować,

jakie zasady przyjąć w swojej społeczności, nie mogą ich jednak na

rzucić innym. Ludzie kreatywni, lubiący czerpać z twórczości kole

gów, będą działać w nieskrępowany sposób, lecz tylko w odniesieniu

do utworów osób o podobnych nastawieniach. Wielu reklamodaw-

ców może dojść do wniosku, że woli, by ich znaki graficzne lub inne

obrazy były szeroko „używane" niż bardzo ściśle chronione. Wybór

należy do nich.

Dzisiejszym właścicielom praw autorskich pomysł wyznaczania

zasad przez społeczność może się wydawać niesatysfakcjonującym

rozwiązaniem, ale według mnie jest to podejście najbardziej reali

styczne.

Caching i mirroring

Kolejnym zagadnieniem dotyczącym integralności utworów w Sieci

jest „caching" i „mirroring". Caching polega na kopiowaniu odwie

dzanej witryny lub kilku stron WWW na lokalny dysk, by się potem

szybciej i łatwiej ładowały do pamięci operacyjnej komputera. Wła

śnie to robi Twój komputer, gdy wędrujesz po stronach WWW -

przyświeca temu założenie, że podczas bieżącej sesji znowu ze

chcesz zajrzeć na którąś z tych samych stron. Dlatego powrót do

oglądanej już strony WWW trwa zwykle krócej niż ładowanie strony

po raz pierwszy. Mirroring (tworzenie lustrzanych odbić) jest bar

dziej sformalizowany, choć to w zasadzie inna nazwa tej samej ope

racji. Caching robi się dla własnej wygody; mirroring to formalne

rozwiązanie polegające na tym, że jedno miejsce w sieci przechowu

je pełną kopię (lustrzane odbicie) innego miejsca. Pojawia się pro

blem z zakresu ochrony własności intelektualnej: kiedy należałoby

uznać, że caching wykracza poza „uczciwe wykorzystanie" i wyma

ga formalnego traktowania, tak jak mirroring?

Niektóre usługi, na przykład America Online, stosują caching wie

lu popularnych stron z takich miejsc, jak Netscape, Pathfinder,

ESPNET SportsZone, GeoCities, Excite i AOL Netfind, by klienci szyb

ciej się mogli do nich dostać; zapobiega to również zapychaniu się

łączy i tłokowi przy poszczególnych witrynach. Jak zwykle, i w tym

wypadku obowiązuje reguła 80/20, to znaczy 20 procent miejsc

WWW generuje 80 procent aktywności. Dlaczego więc nie zrobić do

datkowych kopii?* Można przypuszczać, że liczby te odnoszą się ra

czej do 20 najważniejszych witryn (maleńki ułamek wszystkich

stron WWW) dających 80 procent całej aktywności klientów AOL, ale

firma nie ujawnia takich informacji. Firmy i serwisy zagraniczne czę

sto składują odległe witryny WWW. Choć Internet to teoretycznie

sieć ogólnoświatowa i odległość nie powinna odgrywać większej ro

li, w praktyce dostęp zza oceanu jest wolniejszy niż z USA z powodu

ograniczonej przepustowości łączy transatlantyckich.

Nie ma problemu, jeśli tylko witryny są bezpłatne. Ale nawet

wówczas chroni je prawo autorskie. Czy ktoś, kto stworzył treść

z myślą o jej darmowym udostępnieniu, mógłby się sprzeciwić upo

wszechnieniu jej na cały świat? Istnieją przy tym dwie podstawowe

trudności. Po pierwsze, przesunięcie w czasie. Czy człowiek kopiują

cy witrynę WWW w nadziei, że inne osoby będą do niej zaglądały,

ma obowiązek aktualizacji? Na przykład Juan z Doliny Krzemowej

może być zachwycony tym, że Alice z Australii kopiuje jego stronę

WWW, zawierającą ostatnie plotki na temat Microsoftu, Netsca

pe^ i Marimby. Byłby jednak niezadowolony, gdyby z powodu tego,

że Alice za rzadko aktualizuje kopię tej witryny następnego dnia nie

znalazły się w niej informacje o najnowszym nabytku Netscape'a.

Jeśli Juan podaje ceny akcji lub inne dane zmieniające się regularnie

z minuty na minutę, należy zrezygnować z cachingu. Witryna me

dyczna mniej jest narażona na takie niebezpieczeństwa - chyba że

nie zostanie zaktualizowana w godzinę po opublikowaniu wiadomo

ści o odkryciu lekarstwa na raka płuc, genu odpowiedzialnego za

zdrowy rozsądek czy ogłoszeniu, że doktor Ruth otrzymuje Nagrodę

Nobla z medycyny.

Po drugie, jeśli Juan udostępnia na swej stronie reklamy, nie może

dokładnie liczyć osób odwiedzających lustrzany serwer Alice i włą

czyć tej liczby do swej statystyki przekazywanej ogłoszeniodawcom.

Oczywiście oba powyższe zagadnienia łatwo zawrzeć w umowie, je

śli między dostawcami usług internetowych panuje generalna zgo

da, że aby wykonać lustrzane odbicie strony, Alice musi zawrzeć z Ju-

* AOL ma formalne umowy z niektórymi witrynami, ale nie ze wszystkimi.

Gdyby właściciele witryny oponowali, AOL zaniecha cachingu.

anem jakieś porozumienie, na przykład obiecać, że będzie aktualizo

wać stronę co godzinę lub z inną uzgodnioną z Juanem częstotliwo

ścią. Alice może również przekazywać Juanowi informacje z Australii

na temat odwiedzających witrynę osób, a nawet obciążyć Juana sto

sowną prowizją. Naturalnie musi przy tym przestrzegać preferencji

prywatności określonych przez te osoby Czy jednak przechowując

stronę Juana na swym komputerze do naszego prywatnego użytku,

musimy zawierać z Juanem jakieś porozumienie? Nie.

Hipertącza

Hiperłącza (zwane też niekiedy odsyłaczami) wydają się czymś

prostszym, mogą jednak prowadzić do komplikacji. W Sieci zachęca

się, by je stosować w miejsce kopiowania; jest to niewątpliwie bar

dzo cenne narzędzie: zamiast posyłać coś e-mailem lub przekazywać

do grupy dyskusyjnej, dajesz odsyłacz do oryginału na jakiejś stro

nie webowej. Mogę na przykład powołać się na artykuł Davida Se-

wella w witrynie „First Monday", zamiast cytować go w swojej

książce (patrz: Rozdział 9, s. 229). W ten sposób czytelnik ma gwa

rancję, że treść przedstawiona jest w całości i w taki sposób, jak

chciał autor oryginału. Jeśli autor postanowi coś zmienić lub prze

prowadzi dalsze badania, czytelnik będzie mógł trafić do najnowszej

wersji. W istocie publikacja w „First Monday" jest zmodyfikowanym

artykułem zamieszczonym poprzednio w „EJournal", innym siecio

wym wydawnictwie. Hiperłącza pozwalają również uniknąć wszel

kich nieporozumień na temat prawa autorskiego, ewentualnych

przeinaczeń czy pomylenia autorstwa.

Wyobraźmy sobie również inny rozwój wydarzeń: napisałam

długi artykuł o tym, jak dziwaczne lub niebezpieczne są pomysły

Sewella, a potem przywołałam je w formie odsyłacza jako przykład

niedorzeczności. Sewell ucieszy się prawdopodobnie z dyskusji, któ

ra się wywiąże, a udzielając odpowiedzi, wskaże na moją stronę

WWW.

Niekiedy jednak poszczególne osoby i firmy nie zgadzają się na

zamieszczanie hiperłączy do ich stron. Do witryn WWW niektórych

firm są hiperłącza na nieprzychylnych im stronach zaprojektowa

nych przez rozgoryczonych byłych pracowników czy niezadowolo-

nych klientów. Firmy mogą pozwać takich autorów do sądu, jeśli

przekaz jest bardzo złośliwy, korzystniejsze jest jednak dla nich

udzielenie odpowiedzi na uzasadnioną krytykę i okazanie poczucia

humoru.

Za przykład niech posłuży mała bitwa między firmami Microsoft

a Ticketmaster. Fakt, że jeden z założycieli Microsoftu, Paul Allen, in

westował i zasiadał w zarządzie obu firm, dodaje tylko smaczku

owej scysji. Oto jak potoczyły się sprawy: Sidewalk (Chodnik), elek

troniczny przewodnik miejski Microsoftu, w którym można się do

wiedzieć o restauracjach, sklepach i rozrywce, zawierał przy opisach

rozmaitych imprez hiperłącza do stron Ticketmastera, oferującego

bilety. Ticketmasterowi nie podobało się to, że Sidewalk porobił hi

perłącza bezpośrednio do poszczególnych stron, zamiast przeprowa

dzać użytkownika drzwiami frontowymi - przez stronę główną wi

tryny Ticketmaster - na której firma się przedstawia i gdzie widnieją

ogłoszenia. Latem 1997 roku Ticketmaster zablokował wszystkie hi

perłącza wychodzące z Sidewalku, zamieszczając komunikat: „To

bezprawne hiperłącze, ślepa uliczka Sidewalku".

Firma Ticketmaster stała na stanowisku, że Microsoft pozbawiał

ją tożsamości i potencjalnych zysków z ogłoszeń. Pewną rolę mógł

również grać fakt, że Ticketmaster ma umowę z konkurentem Side

walku, CitySearch, który płaci za prawo zamieszczania hiperłączy.

Ale to nie musi trwać wiecznie. Nasuwa się rozwiązanie problemu:

niech Ticketmaster potwierdzi swą tożsamość na każdej stronie. Jed

nak miejsca na stronie jest niewiele. Ponadto wzrastają zyski z rekla

my, gdy użytkownik zmuszony jest do przejścia przez stronę główną

i kliknięcia obok baneru reklamowego podczas wybierania biletu na

imprezę.

Cały problem został chyba już rozwiązany; Paul Allen sprzedał

ostatnio firmie Home Shopping Network swe udziały w Ticket

master. Ten dość absurdalny konflikt należałoby rozwiązać za pomo

cą umowy, a nie procesu sądowego. Wydawałoby się, że Ticket

master powinien być zadowolony z dodatkowej sprzedaży biletów.

Inny podobny przykład pokazuje, że wszystko może dobrze działać:

wirtualna księgarnia Amazon.com nie zamierza skarżyć właścicieli

witryn, w których są hiperłącza do jej stron, płaci nawet prowizję za

każdą książkę zakupioną dzięki innym witrynom.

Ramki

Inną kontrowersyjną praktyką jest stosowanie ramek. To miła tech

niczna innowacja - pozwala na umieszczenie „ramki" wokół okna

na ekranie. W jednej witrynie można zamieścić hiperłącze do innej

strony WWW i spojrzeć na nią przez ramkę. Problem polega na tym,

co ramka zasłania.

Wyobraźmy sobie hiperłącze do pewnej strony, które działa w ten

sposób, że część oryginalnej strony zostaje na ekranie, a w ramce

pojawia się coś nowego - ogłoszenia są przy tym zasłonięte. Przyno

si to szkodę dostawcy treści, który usiłuje osiągnąć zyski z zamiesz

czania ogłoszeń lub po prostu chce zachować własną tożsamość. Po

drugie, ramka wokół nowej treści może ją modyfikować, zaopatry

wać w krytyczne komentarze czy nawet uwagę: „To nieprawda!".

Może również kraść wartość od dostarczyciela treści, umieszczając

własne ogłoszenia, używając więc w efekcie cudzej treści do sprze

daży własnych reklam.

Dokładnie tak przebiegały wydarzenia w TotalNews, stronie

WWW, która miała odsyłacze do witryn informacyjnych MSNBC,

CNN, „Wall Street Journal", „Washington Post", „Los Angeles Times"

oraz „Pathfindera" wydawnictwa Time Inc. i umieszczała swoje włas

ne ogłoszenia wokół ich przekazów. Kilku dostarczycieli zawartości

pozwało TotalNews do sądu; sprawa została ostatnio rozstrzygnięta,

ale chyba starano się tak sformułować sentencję, by wyrok nie sta

nowił precedensu. Szefowie TotalNews oznajmili wszem i wobec, że

zgodzili się na ugodę tylko dlatego, że nie mieli środków na kontynu

owanie prawniczej bitwy; przeciwnik był oszczędniejszy w słowach.

TotalNews obiecał zaprzestać robienia ramek dla stron WWW, choć

nadal ma do nich hiperłącza. Nie stwierdzając otwarcie, że istnieje

coś takiego jak prawo do stosowania hiperłączy, właściciele witryn

pozwolili TotalNews na odsyłanie do ich stron. Z półmiesięcznym

wyprzedzeniem mogą prosić o wycofanie hiperłączy, ale wówczas

muszą wrócić do sądu i rozstrzygnąć pierwotną kwestię: czy mogą

odmówić komuś prawa do zamieszczania hiperłączy.

Innymi słowy obie strony zdają się mówić: „Niech ktoś inny się

w tym wszystkim rozezna". Obecnie hiperłącza raczej nie budzą

kontrowersji, ale zamieszczanie ramek - to znaczy korzystanie z tre-

ści, do których jest hiperiącze i umieszczanie jej we wiasnym kon

tekście - może być naruszeniem integralności tych treści i praw ich

właściciela. Sądzę, że to dość uczciwe rozwiązanie. Daleko jednak

jeszcze do prawnego rozstrzygnięcia tego problemu - do tego po

trzeba by kilku procesów i wiążących postanowień sądu.

Wiek uwagi

Mówiłam tu, że ludzka uwaga jest dobrem mającym wartość ekono

miczną; dotyczy to zarówno absorbowanej przez reklamę uwagi

konsumenta, jak i uwagi, którą poświęca konsultant rozwiązujący

jakiś szczególny problem. Uwaga ma również istotną wartość dla sa

mej jednostki, niemal jak pożywienie - ale nie jak pieniądze, które są

użyteczne jedynie w handlu lub służą do budowania wątpliwej

samooceny.

Powstaje głębsze pytanie: jaki rodzaj działalności człowieka ma

wartość komercyjną w świecie, w którym maszyny robią prawie

wszystko? Nasuwa się tu opinia psycholog Sherry Turkle - dawno te

mu dzieci porównywały się z psami, kotami lub zwierzętami gospo

darskimi i postrzegały same siebie jako istoty mądre i racjonalne.

Obecnie porównują się z komputerami i zauważają, że są istotami ży

wymi, emocjonalnymi i twórczymi, obdarzonymi własną wolą*. Po

pewnym czasie nawet dzieci orientują się, że komputery potrafią zro

bić tylko to, co każe im człowiek. Owszem, granica się przesuwa, ale

dzieci chyba lepiej niż dorośli rozumieją prawdziwą naturę maszyn.

W porównaniu z maszynami jako dzieci i dorośli rzeczywiście

okazujemy się wyjątkowi. Jesteśmy niepowtarzalni. Mamy inwencję

i potrafimy wydać ocenę moralną. Potrafimy stawiać sobie cele i ma

my poczucie humoru. Mamy zdolność rozpoznawania obrazów

i tworzenia - jedni bardziej, inni mniej rozwiniętą. Potrafimy stymu

lować do działania inne osoby, zachęcać i zadowalać konsumentów.

Nasza uwaga ma dla innych ludzi taką wartość, jakiej „uwaga" ma

szyny nigdy nie będzie miała, nawet jeśli dostarcza dokładnej, zindy

widualizowanej informacji.

* Sherry Turkle: The Second Self: Computers and the Humań Spirit. Simon &

Schuster, Nowy Jork 1985.

Sądzę, że cały blichtr i sztuczna ekscytacja oferowane przez świat

komputerów spowoduje w końcu, że bardziej ludzie będą sobie ceni

li towarzystwo i zainteresowanie innych osób. Nie znaczy to, że po

rzucimy komputery, ale że większą wartość będzie dla nas miało ob

cowanie z ludźmi - zarówno bezpośrednie, jak i za pośrednictwem

komputera - niż interakcyjne komunikowanie się z samymi tylko

komputerami.

Musimy zrozumieć, że Sieć nie zastępuje stosunków międzyludz

kich, jest tylko jednym ze sposobów ich podtrzymania, podobnie

jak telefon. Intensywnie korzystam z poczty elektronicznej, komu

nikując się z przyjaciółmi. Czasami posyłam im e-mail z prośbą, by

do mnie zadzwonili; niekiedy myślę o nich o dziwnej porze dnia czy

nocy i po prostu odczuwam chęć wysłania wiadomości. Ma to zna

czyć: „Myślę o Tobie" i przypomnieć jakieś wspólne przeżycie. Mogę

również potrzebować pomocy: „Wstydziłam się zadać to głupie py

tanie komuś innemu, ale wiem, że Ty na pewno znasz odpowiedź -

jakie mecze rozgrywa się w 3Com Park? Futbolu, basebalu czy ko

szykówki?".

Oczywiście, mogłabym to sprawdzić w Sieci, ale o ileż przyjem

niej zapytać znajomego.

Kontrola

treści

I woja trzynastoletnia córka Alice ma własny komputer i od 1998

roku, kiedy skończyła siedem lat, łączy się z Siecią. Jak większość

rodziców, kupiłaś jej komputer z zainstalowanym programem blo

kującym i Alice uważa to za coś oczywistego. Narzeka, że program

blokuje dostęp do zupełnie niewinnych stron, ale już do tego przy

wykła, tak jak pogodziła się z faktem, że musi dzielić łazienkę ze

swym siedmioletnim bratem bałaganiarzem i że w bibliotece pu

blicznej nie jest dopuszczana do działu dla dorosłych. W ubiegłym

tygodniu musiała napisać wypracowanie z dziedziny ochrony zdro

wia, ale nie mogła się dostać w Sieci do witryn poświęconych AIDS.

Jak zwykle przyszła do Ciebie po pomoc techniczną, a Ty skorzysta

łaś z okazji i udzieliłaś również pomocy moralnej. Porozmawia

łyście sobie szczerze na temat AIDS i uprzedzeń dotyczących tej

choroby. Pozwoliłaś jej - pod swym nadzorem - poszukać szczegó

łowych informacji, których wolałabyś sama nie udzielać. Wkrótce,

pomyślałaś wtedy, będzie można jej zaufać i wyłączyć software blo

kujący. Jeśli natomiast chodzi o jej brata Juana, jeszcze nic nie wia

domo.

Alice prawdopodobnie nie zacznie buszować w Sieci w poszuki

waniu nieprzyzwoitych obrazków. Nie chodzi tylko o to, by przez

przypadek nie natknęła się na śmiecie. Wędrując po Sieci, przekona

łaś się, że nie da się pomylić „Zabawek dla dziewcząt w dziewiętna

stym wieku" w witrynie Muzeum Rodzinnego od „Dziewiętnastolet

nich dziewczyn do zabawy" na Nieobyczajnych Stronach. Alice jest

dość inteligentna, sama potrafi to odróżnić i chyba wreszcie nad

szedł czas, by zetknęła się z realnym światem, jeśli tylko będzie wie

działa, czego ma unikać.

Ostatnio złagodziłaś ograniczenia - w programie filtrującym mo

żesz uwzględnić wiek dziecka oraz wiele kategorii tematycznych,

od przemocy do seksu. Możesz również skorzystać z ocen oferowa

nych przez rozmaite serwisy. Dla wygody używasz tego samego

systemu ocen co szkoła Alice, z nieco jednak zmodyfikowanymi

opcjami; utworzyłaś też własną listę zablokowanych adresów sie

ciowych.

Przed paroma laty Alice chciała podać numer domowego telefonu

komuś poznanemu podczas sieciowej pogawędki, ale narzędzie fil

trujące to wychwyciło - określiłaś w nim, które informacje wycho

dzące z komputera mają być blokowane. Alice przyszła wtedy i zapy

tała, dlaczego program ją zablokował, a Ty wyjaśniłaś, że niestety,

nie można ufać każdemu. Teraz Alice jest mądrzejsza. Obie wiecie, że

potrafiłaby obejść blokadę wychodzących informacji, choćby podając

numer telefonu po francusku lub stosując jakiś inny trik. Ale nie zro

bi tego.

Naturalnie jesteś idealną matką, a Alice jest wspaniałym dziec

kiem. Znasz rodziców, którzy oczekują, że software wykona za nich

całą pracę. Twoi sąsiedzi założyli ten sam pakiet filtrujący, ale ko

rzystają z innych usług zajmujących się oceną i klasyfikacją treści,

zwanych dalej usługami ratingowymi; blokują wszystko z wyjąt

kiem Rodzinnej Sieci Edukacyjnej i kilku miejsc całkowicie bezpiecz

nych dla dzieci. Dawniej dopuszczali witryny WWW Disneya, ale

potem przestali je darzyć „szacunkiem", gdyż tolerancyjnie trakto

wały gejów i lesbijki. Sąsiedzi nie dyskutują o swych wyborach

z własnymi dziećmi, a dzieci są buntownicze i nieposłuszne,

w przeciwieństwie do Alice, choć Ty pozostawiłaś jej duży zakres

wolności.

Jak do tego doszło?

Filtr w komputerze Alice opiera się na rozwiązaniu PICS (Platform

for Internet Content Selection), standardzie technicznym opubliko

wanym w 1995 roku, stworzonym przez World Wide Web Consor-

tium, niekomercyjne stowarzyszenie projektantów internetowych,

jako odpowiedź na CDA (Communications Decency Act - Ustawa

o Przyzwoitym Zachowaniu w Łączności) przyjętą w 1995 roku i na

szczęście zakwestionowaną w czerwcu 1997 roku. CDA delegalizo

wała przekazywanie w Sieci nieprzyzwoitych materiałów, wycho

dząc z założenia, że mogą one zagrażać bezbronnym dzieciom. Po

wodowało to wiele problemów, które Sąd Najwyższy na szczęście

uwzględnił. W uzasadnieniu swej decyzji sędzia John Paul Stevens

stwierdził, że zasady sformułowano zbyt ogólnikowo i chcąc chro

nić dzieci, naruszono prawa reszty społeczeństwa. Zwrócił uwagę

na „gwałtowne rozszerzanie się nowego forum wymiany myśli. In

ternet nadal niebywale się rozwija. W ramach tradycji konstytucyj

nej, przy braku dowodów przeciwnych, zakładamy, że uregulowa

nia rządowe dotyczące wypowiedzi bardziej zakłócą wolną

wymianę myśli, niż będą jej sprzyjać. Korzyści z pielęgnowania wol

ności słowa w demokratycznym społeczeństwie przewyższają

wszelkie teoretyczne, lecz nie udowodnione pożytki płynące z cen

zury". CDA nie dotyczyłaby tylko witryn pornograficznych, lecz

również wielu innych - poświęconych ochronie zdrowia, sztuce, in

formacji medycznej, dyskusjom religijnym. Ograniczyłaby nie tylko

wybór tego, co chcemy oglądać, lecz również tego, co wolno nam

przekazywać w sieciowych rozmowach i przesyłkach. Organizato

rzy internetowych społeczności i zarządzający stronami WWW bali

by się zachęcać do żywszych dyskusji i prawdopodobnie musieliby

płacić olbrzymie kwoty za polisy ubezpieczeniowe lub zakończyć

działalność.

Filtrowanie treści

Ustawa o Przyzwoitym Zachowaniu była głównie dziełem ludzi, któ

rzy postrzegali Internet jako siedlisko anarchistów, terrorystów, nar

komanów, jako galerię nieprzyzwoitych obrazów, które mogą do

trzeć do bezbronnych dzieci. Jednak w Sieci i tak już wytyczono wie

le rozmaitych granic - są w niej domeny, hasła, bariery językowe,

płatne strony. Nawet treści powszechnie dostępne trzeba specjalnie

wyszukać, pobrać, odwiedzić odpowiednie strony WWW; nie narzu

cają się nieproszone - chyba że zostaną przesłane do nas pocztą

elektroniczną. Kto chce uczestniczyć w grupie dyskusyjnej - otwar

tej czy zamkniętej - musi się do niej świadomie przyłączyć czy to

przez listę dyskusyjną, przez stronę WWW czy w ramach sieciowej

pogawędki; musi się do niej zapisać, jeśli chce korzystać z usługi

„push", która automatycznie przesyła pewne materiały; musi podjąć

celowe działania, by otrzymywać te wszystkie treści - same do niego

nie dotrą.

Pojawia się tu jednak pewien problem - sporo dostępnych mate

riałów nie jest jasno oznaczonych. Może się okazać, że idąc za jakimś

hiperiączem, nieoczekiwanie natykamy się na coś nieprzyjemnego;

otrzymujemy e-mail od nieznajomego lub od osoby, z którą woleliby

śmy się nie stykać. Możemy niechcący zostawić jakieś dane, których

nie chcielibyśmy ujawniać; do naszego komputera ktoś obcy - albo

beztroski znajomy - może wpuścić wirusy. Jak temu wszystkiemu

zapobiec?

Oto rozwiązanie problemu: odpowiednio etykietować materiały,

a potem pozwolić ludziom, by sami dokonywali wyboru. W przeciw

nym wypadku wyborem zajmą się agendy rządowe - bolałabym nad

takim rozwojem sytuacji. Prawdopodobnie jednak dojdzie do tego

w takich krajach jak Singapur czy Chiny. Podobny pomysł przypadł

by chyba również do gustu władzom w Bawarii, które pozwały do

sądu byłego pracownika CompuServe za rozpowszechnianie treści

uznanych przez nie za obraźliwe. W różnych państwach rządy chcą

ograniczyć ilość materiałów z obcych źródeł (lub w obcych języ

kach), reklam alkoholu lub, jak to określono w Chinach, „materiałów

szkodliwych" - co ujęto w zdaniu „szkodliwych dla rządu chińskie

go". Oficjalną cenzurę z natury rzeczy egzekwuje się przymusem,

choć na szczęście nie zawsze skutecznie. Obywatele Stanów Zjedno

czonych zapominają czasami, że w niektórych państwach strzela się

do ludzi lub zamyka ich w więzieniach, więc zawsze istnieje groźba,

że to, co jest teoretycznie dopuszczalne, zostanie w praktyce wyko

nane. Odstraszająco działa widok sąsiada wyciąganego nocą z domu.

Najlepiej by było, gdyby poszczególne osoby - nie instytucje rzą

dowe - korzystając z techniki etykietowania, same selekcjonowały

i filtrowały materiały. Etykiety można włączyć do komputerowej in

frastruktury, by internauta mógł poinstruować swą przeglądarkę,

dokąd ma go prowadzić, a czego unikać. Przy pomocy podobnej

techniki można filtrować nadchodzące e-maile - ze względu na uży

te słowa lub nadawcę - podobnie jak program antywirusowy spraw

dza, czy w zbiorach nie ma wirusa.

Idealnie by było, gdyby wszystko działało tak znakomicie. Dorośli

dostawaliby to, co chcą, i mogliby kontrolować to, co oglądają ich

dzieci. Prawda jest jednak taka, że sprytne dzieciaki potrafią obejść

blokady. Generalnie jednak dzięki filtrom środowisko staje się bez

pieczniejsze. Narzędzia te lepiej niż rząd rozwiązują problem odsie

wania niestosownych materiałów oraz kontroli rodzicielskiej nad

tym, co oglądają ich dzieci.

Platforma Selekcji Zasobów Internetu

(Platform for Internet Content Selection - PICS)

Powstaniu PICS przyświecała następująca filozofia: stworzyć narzę

dzie umożliwiające ludziom filtrowanie docierających do nich treści.

Celem World Wide Web Consortium (W3C) było opracowanie tech

nicznych norm etykietowania materiałów. PICS to zbiór protokołów

sieciowych pozwalających na zapis, dystrybucję i odczytanie ocen

i klasyfikacji, a nie system klasyfikacji jako taki. Choć pierwotnym

motywem była potrzeba oceny zasobów sieciowych z punktu widze

nia ich dopuszczalności dla dzieci, wiele osób dostrzega znacznie

szersze zastosowania standardu. Członkami W3C, działającego przy

Europejskim Centrum Badań Jądrowych (CERN) w Szwajcarii, gdzie

powstała światowa pajęczyna, i przy Massachusetts Institute of

Technology (MIT) w Cambridge, w stanie Massachusetts, są firmy za

interesowane stałym doskonaleniem cyfrowej infrastruktury, w któ

rej same funkcjonują.

Obecnie, gdy odbyto wiele spotkań i włożono wiele pracy, wszę

dzie widać nowe zastosowania standardu PICS, zwłaszcza że po de

cyzji Sądu Najwyższego spodziewane jest pojawienie się obfitości

materiału, jakiego odpowiedzialni rodzice na pewno nie chcieliby

udostępniać swym dzieciom. Ustalenia W3C zatwierdzone zostały
przez ponad 160 firm członków konsorcjum; jest to więc solidny

standard.

PICS pozwala na tworzenie narzędzi kreujących i rozpowszech

niających etykiety oraz programów, które mają je rozpoznawać.

Właściciel zasobów WWW lub ktoś postronny może opatrzyć etykie

tą witrynę albo pojedynczą stronę WWW, a przeglądarka albo inny

program dostosowany do standardu PICS odczyta ją i zinterpretuje.

Etykieta może być umieszczona fizycznie na witrynie, ale sama in

formacja o ratingu może znajdować się w innym miejscu, sporzą

dzona przez postronną instytucję ratingową, do której użytkownicy

zwrócą się automatycznie przez Sieć. Każdy może ocenić i opatrzyć

etykietą własną stronę WWW i każdy - grupa osób, serwis komer

cyjny, animator wspólnoty - może założyć własną agencję ratingo

wą. I odwrotnie - użytkownik jest w stanie podać nie tylko swoją

skalę ocen, ale również to, z usług jakiej agencji ratingu chce skorzy

stać. Tak jak w innych sektorach wolnego rynku, i tu pewne serwisy

ratingowe zdobędą większą popularność od innych; normy ustalone

przez PICS wspierają otwarty, zdecentralizowany rynek, na którym

różne sposoby oceny zasobów spotykają się z preferencjami użyt

kowników.

Agencje będą trzymały cyfrowo zapisane listy ratingów nie

umieszczanych w samych witrynach. Udając się więc do, powiedz

my, Słonecznej Doliny jesteśmy w stanie znaleźć materiały na temat

tygrysów, zaaprobowane przez Stowarzyszenie Rodziców i Nauczy

cieli (PTA - Parent-Teacher Association) dla dzieci ośmio-, dziesięcio

letnich. Mając nieco bardziej wyrafinowany software, polecimy swej

przeglądarce, by skorzystała z ratingów kilku agencji: „Chodzi mi

o witryny, którym Kościół katolicki dał ocenę A, stowarzyszenie

Zdrowe Życie - D2, a PTA ze Słonecznej Doliny oceniło jako »dopusz-

czalne dla dzieci powyżej dziewięciu lat«".

Nie jest to system doskonały, lecz po stworzeniu odpowiednich

narzędzi, dość prosty w użyciu zarówno dla tych, którzy wystawiają

oceny, jak i dla rodziców. Rodzice mogą regulować poziom rozma

itych czynników, nie muszą się zdawać wyłącznie na prostą skalę

wiekową, na przykład taką, jakiej używa w stosunku do filmów Mo-

tion Picture Association of America. Piętnastoletnie dziecko Twoich

sąsiadów może być mniej dojrzale niż trzynastoletnia Alice; tylko Ty

i Twoi sąsiedzi potraficie to ocenić. Sąsiedzi na przykład bardziej ry

gorystycznie podchodzą do treści dotyczących seksu, dla Ciebie na

tomiast istotniejsze jest wykluczenie scen przemocy.

Oparte na tym technicznym standardzie etykietowanie i selekcja

posłużą nie tylko ochronie dzieci. Można je na przykład rozszerzyć

na ocenę i klasyfikację witryn w zależności od ich stosunku do pouf

ności danych klientów (patrz: Rozdział 8). Albo prościej: internauta

wybiera artykuły którym jego ulubiony krytyk literacki przyznał

miano „wnikliwych", przepisy na dania kulinarne uważane przez Ju

lię Child za „pikantne" i wszystkie miejsca „czysto francuskie" zgod

nie z oceną francuskich władz. Władze Francji mogłyby również za

żądać, żeby wszystkie przeglądarki stosowane we Francji mierzyły

proporcje czasu, jaki użytkownicy poświęcają na odwiedzanie wi

tryn francuskich i niefrancuskich i jeśli wypadnie to na korzyść tych

ostatnich, internauta otrzymywałby ostrzeżenie. Niedorzeczne? Ow

szem, ale jak większość technik, również PICS może być zastosowa

na sensownie lub absurdalnie.

Standardy etykiet - rozmaitość ratingów

Dotychczas większość ratingów, z jakimi mamy do czynienia, przy

pomina Doroczny Wykaz Oprocentowań (Annual Percentage Rates)

indywidualnych rachunków i pożyczek bankowych, zawierający in

formacje, które musi dostarczyć każda instytucja finansowa. W taki

sam sposób Hollywood przeprowadza oceny filmów, a amerykańskie

stacje telewizyjne przyjęły tę samą metodę przy ocenie oglądalności,

wykorzystując telewizory z V-chipem. Jednolita metoda ocen

wszystkiego nie musi być wprawdzie regulowana przepisami pań

stwowymi, ale w praktyce niewiele się od tego różni, gdyż bardzo

przypomina centralną kontrolę.

W rzeczywistości istnieje wiele sposobów oceny - na przykład

treści erotycznych - i wiele różnych preferencji oraz awersji wśród

użytkowników. Pewnej jednolitości oczekujemy w kręgu osób połą

czonych zbliżonymi poglądami; wówczas dla oceny rozmaitych tre

ści, dotyczących na przykład religii czy przemocy, można stosować

kryteria wiekowe.

PICS proponuje pewien techniczny standard etykietowania,

umożliwiający stosowanie różnorodnych systemów ratingowych,

uwzględnienie ocen wystawianych przez rozmaite grupy w taki spo

sób, by użytkownik oraz software wiedzieli, gdzie odszukać dowolną

etykietę i jak ją odczytać. Innymi słowy ratingi zawierają oceny da

nego materiału, natomiast etykiety są formalnym sposobem zapisu

tych ocen. PICS to odpowiednik standardu pakowania - wyszczegól

niając miejsce, rodzaj i strukturę etykiety, nie wymaga, by informa

cje podano w gramach czy uncjach, a nawet w ogóle nie wymaga po

dania masy. Klient decyduje, co chce wiedzieć. Standard PICS

umożliwia wyszczególnienie źródła ratingu, można więc szukać ety

kiet z ocenami tych, do których mamy zaufanie; dostarcza również

metod opcjonalnego uwiarygodnienia źródła ratingu, ocenianego

materiału i samego ratingu. Każdy może wydać ocenę anonimowo,

ale też każdy może zdecydować, czy brać pod uwagę oceny z niewia

domego źródła.

Jak działa PICS?

Opiszę niektóre szczegóły techniczne; pomogą one zrozumieć, jak

działa standard, oraz uzmysłowić nam, że do jego powstania przy

czyniło się wielu bystrych ludzi i sporo firm, System jest złożony,

lecz umożliwia współpracę internautów, menedżerów witryn, nieza

leżnych agencji etykietujących, programów wyszukujących i innych

uczestników zdecentralizowanego, samoorganizującego się środowi

ska sieciowego.

Etykiety zgodne ze standardem PICS mają określoną składnię. Mo

gą zostać włączone do samej witryny WWW, do strumienia danych

(rodzaj przesyłek z potwierdzeniem) między użytkownikiem a witry

ną. Mogą być również składowane oddzielnie i skojarzone z adresem

WWW lub URL (Universal Resource Locator), jak to robią agencje ety

kietujące. To tak, jakby zamieścić w nawiasie komentarz w tekście,

w odnośniku lub w notatkach na drugiej stronie raportu i opubliko

wać to oddzielnie, w tej właśnie kolejności.

Webmaster sam może nadać etykietę witrynie, ale może również

opatrzyć swoje zasoby etykietami stworzonymi przez innych.

Wkrótce niezależne ośrodki opracują i opublikują własne listy ratin-

gowe witryn; wiączą te listy do oprogramowania rozsyłanego na

bieżąco do klientów lub będą je przechowywać na własnych stro

nach WWW - zwykle z ograniczonym dostępem - z których użyt

kownicy skorzystają w miarę potrzeb. Jako licencjonowane zasoby,

mogą być również umieszczone w wyszukiwarkach. Jeśli podczas

szukania witryny internauta postanowi skorzystać z ratingów agen

cji etykietującej, jego program automatycznie, w tle, skontaktuje się

z agencją zupełnie tak samo, jakby tą „agencją etykietującą" była li

sta witryn umieszczona na komputerze osobistym lub w sieci korpo

racyjnej, w której akurat użytkownik pracuje.

Należy jednak zachować ostrożność: określenie „w zgodzie ze

standardem PICS" nie jest jednoznaczne. Nie każdy program potra-

FIRMA

Microsystems
(Cyber Patrol)

Net Nanny

Net Shepherd

PlanetWeb

RSACi

SafeSurf

Solid Oak
(CYBERsitter)

SurfWatch

Liczba Liczba ocenianych

użytkowników witryn

2 min

150 000

-
-

110 000

ponad 1 min
kopii
rozprowadzonego
oprogramowania

ponad 3,4 min
kopii wysianych

i zainstalowanych

20 000 NIE
40 000 TAK

ponad 50 000

ponad 350 000

140 000

ponad 34 500

110 000

ponad 50 000

ponad 30 000

i Źródło oceny

pracownicy, nauczyciele
rodzice

pracownicy, rodzice,
użytkownicy,
stowarzyszenia

płatni eksperci,
cybernauci-ochotnicy

pracownicy

samoocena

samoocena, ochotnicy

pracownicy, samoocena

pracownicy, niezależni

cybernauci, członkowie

wspólnoty

fiący filtrować etykiety PICS z pewnych serwisów ratingowych, czy

ta wszystkie etykiety PICS ze wszystkich agencji etykietujących czy

wszystkich stron WWW. Jeśli zamierzasz opierać się na jakimś kon

kretnym serwisie ratingowym, musisz się upewnić, czy współpracu

je on z programem, którego używasz.

Narzędzia filtrujące

Na jakim etapie teraz jesteśmy? Choć opracowany standard przyj

muje się coraz szerzej, mamy tu do czynienia z odwiecznym dylema

tem jajka i kury. Użytkownicy nie będą używać filtrów PICS, dopóki

nie powstanie dostateczna ilość witryn zaopatrzonych w etykiety

PICS, natomiast witrynom nie będzie zależało na etykietowaniu i nie

powstaną agencje etykietujące, dopóki wystarczająca liczba użyt

kowników nie założy oprogramowania i filtrów opartych na PICS.

Powoli jednak nadchodzi ten moment; przyczynia się do tego odrzu

cenie CDA i towarzyszący całej sprawie rozgłos oraz spodziewany

wzrost ilości zasobów, które zasługują na filtrowanie.

Microsoft włącza już do ostatniej wersji Internet Explorera „Do

radcę treści" (Content Advisor), narzędzie filtrujące oparte na stan

dardzie PICS. Opcją domyślną jest w nim brak wszelkiego filtrowa

nia, ale jeśli chcemy przesiewać to, co dociera do naszych dzieci lub

do pracowników w firmie, można uruchomić filtrowanie oparte na

opisanych w dalszej części rozdziału ratingach RSACi. Microsoft

obiecuje włączenie wyspecjalizowanego „asystenta PICS" do następ

nej wersji Explorera; umożliwi to korzystanie z rozmaitych agencji

ratingowych. Wkroczenie Microsoftu na ten teren nie jest radosną

wiadomością dla mniejszych firm, usiłujących sprzedawać software

filtrujący; prawdopodobnie w końcu większość z nich skoncentruje

się na dostarczaniu ratingów. W witrynie WWW Microsoftu znajdu

ją się spisy i hiperłącza do wielu narzędzi filtrujących i agencji ratin

gowych.

Netscape obiecuje wkrótce asystenta PICS. CompuServe swym

klientom dostarcza za darmo oparty na standardzie PICS moduł Cy

ber Patrol oraz ratingi Cyber Patrol. America Online - w ramach Kids

Channel i Teens Channel - oferuje własne filtry przydatne rodzicom,

bazujące na technice Cyber Patrol i sama wykorzystuje Cyber Patrol

przy kontroli zasobów sieciowych. Filtruje również własne zasoby

z użyciem rozmaitych innych narzędzi.

Jeszcze przed 2004 rokiem techniki filtracyjne zostaną standardo

wo wbudowane we wszelkie narzędzia internetowe. Coraz łatwiej

będzie użytkownikowi - rodzicom, szefom, bibliotekarzom - wybrać

pożądaną usługę ratingową, zdefiniować własne kryteria określają

ce, co uważa za akceptowalną treść, wreszcie stworzyć blokady dla

informacji wychodzących z komputera, na przykład numeru telefo

nu, adresu domowego czy innych osobistych i rodzinnych danych,

które dziecko mogłoby nieświadomie przekazywać.

Prawie wszystkie narzędzia filtrujące przesiewają zasoby Interne

tu, bazując nie tylko na etykietach. Potrafią wyłowić z tekstu pewne

słowa, reagują na częstotliwość ich występowania, wyławiają adresy

sieciowe - na przykład mojej firmy www.edventure.com lub, co bar

dziej prawdopodobne, www.sexygirls.com. Niekiedy potrafią rów

nież blokować przesyłanie grafiki czy ładowanie software'u z Sieci -

choćby gier czy plików zawierających wirusy.

Filtrowanie również tego, co wychodzi

Jak już wspomniałam, istnieje możliwość filtrowania tego, co dziec

ko czy pracownik firmy wysyła na zewnątrz - adres domowy, numer

karty kredytowej, poufne informacje handlowe. „Jeśli nasz klient po

trafi coś sprecyzować, my potrafimy to zablokować" - twierdzi firma

Net Nanny, producent jednego z takich narzędzi. Podejście „sprecy

zuję, jak to zobaczę" nie nadaje się do takich systemów, łatwo jed

nak wykryć i odfiltrować specyficzne ciągi znaków, choćby numery

kart kredytowych. W Net Nanny twierdzą: „Masz przynajmniej gwa

rancję, że nie użyją Twojej karty kredytowej!". Technika ta nie

zapewnia jednak całkowitej szczelności, choć Net Nanny korzysta

z silnych narzędzi rozpoznawania obrazów. Nasze poczucie bezpie

czeństwa może być złudne: blokady potrafią przecież nie przepuścić

niewinnych, lecz źle napisanych słów, z drugiej strony mogą im się

wymknąć lekko zmodyfikowane informacje, których nie chcieliby

śmy ujawniać.

Novell, producent oprogramowania sieciowego, reklamuje podob

ne możliwości w najnowszej wersji NetWare; mechanizm zwany

„usługą na granicy" monitoruje to, co wychodzi i to, co wchodzi do

sieci korporacyjnej. Od tego momentu filtrowanie należy do firmy.

Etykiety

W połowie 1997 roku kilkaset tysięcy witryn miało oceny PICS, z cze

go 350 tysięcy ratingów zostało przeprowadzonych przez wolonta

riuszy i zorganizowanych w takich serwisach jak Net Shepherd,

a około 200 tysięcy (część z nich dotyczy tych samych zasobów) po

chodzi z rozmaitych innych źródeł. To liczby przybliżone, mówią jed

nak o tym, że sprawa nabiera rozpędu i system ratingu obejmuje

znaczny procent najczęściej odwiedzanych witryn WWW z ponad

pół miliona ogólnej ich liczby. Witryny zawierają zazwyczaj wiele

stron, każda ma unikalną ścieżkę dostępu URL; według profesor Don

ny Hoffman, pracującej przy Projekcie 2000 Uniwersytetu Vanderbil-

ta, w Internecie istnieje około 50 milionów dokumentów.

Nie zawsze jest tak, że samooceny są „dobre", a oceny postronne

„złe". Z 35 tysięcy witryn samooceniających się w ramach serwisu

rankingowego RSACi, około 6 tysięcy podało, że zawierają seks, prze

moc, nagość i obscenizmy. Administratorzy witryn dla dorosłych

zwykle nie chcą, by dotarły do nich dzieci - wolą również unikać

pretensji inspektorów państwowych. Dyrektor RSACi Stephen Bal-

kam mówi: „Na pierwszy ogień poszły witryny pornograficzne". In

ne usługi ratingowe dostarczają szczegółowych ocen, ale również

sporządzają swe własne czarno-białe listy miejsc „bezpiecznych"

i „zablokowanych" - Cyber Patrol nazywa to CyberYES i CyberNOT.

Rodzice mogą zapewnić dzieciom dostęp tylko do dobrych miejsc -

jeśli chcą mieć pełną kontrolę - albo zablokować złe witryny, jeśli

zbytnio się nie przejmują lub mają nieco zaufania do poczynań

swych dzieci. Inne usługi wymienione są w tabeli na stronie 170 te

go rozdziału; a każdego tygodnia powstają nowe.

Jak działają ratingi?

Sporządzenie ratingów nie jest łatwe. Istnieje istotna różnica mię

dzy ratingiem przygotowanym przez twórców danego zasobu a kla

syfikacją opracowaną przez stronę trzecią.

W zasadzie samoklasyfikacja powinna być dokładniejsza, gdyż

administrator wie najlepiej, co znajduje się w jego witrynie. Istnieją

jednak dwa podstawowe problemy. Po pierwsze, witryny mogą wy

kazywać skłonność do niemówienia całej prawdy choćby po to, by

zainteresować więcej osób. Po drugie, kryteria, jakimi się kieruje

Fred, klasyfikując własne zasoby, mogą się różnić od kryteriów Kris,

oceniającej swoją stronę, choć oboje stosują te same określenia i ta

ką samą skalę. Na przykład Kris uważa, że uderzenie kogoś grejpfru

tem w głowę trzeba uznać za „przemoc", Fred zaś postrzega to jako

dowcip. Ale Fred wychował się w surowym domu i dla niego namięt

ny pocałunek oznacza „poziom seksu 3", tymczasem taki sam poca

łunek dla Kris to „poziom seksu 2".

Nie ma sposobu na obejście tego problemu i właśnie rozmaitość

preferencji leży u podstaw całego zagadnienia. RSACi proponuje

„obiektywne kryteria" - na przykład „ubrany czy nagi" - co zmierza

do jak najdokładniejszego opisu zasobów. W końcu jednak ludzie

znajdą sami - albo znajomi im polecą - serwis ratingowy najbar

dziej odpowiadający ich widzeniu świata, tak jak wybierają czasopi

sma czy szkołę dla dziecka. Z każdym serwisem związana będzie

grupa osób o relatywnie spójnych poglądach, modyfikujących na

wzajem swe opinie. Z czasem te wszystkie problemy zostaną usunię

te; najważniejszym teraz krokiem jest zidentyfikowanie naprawdę

drastycznych witryn i podejrzanych zasobów, by dać rodzicom jed

nak pewien wybór i wspierać działania, zmierzające do tego, by wol

ność słowa nie była nadużywana.

Oceny zewnętrzne - decentralizacja ratingów

Inaczej niż ma to miejsce w przypadku telewizji czy przemysłu

software'owego - których obszarem działania jest ograniczony

świat kilku tysięcy kin, scen, stadionów czy gier komputerowych -

Internet obejmuje znacznie szersze terytorium. Zawiera nie tylko pa

kiety oprogramowania, ale również listy dyskusyjne, pogawędki on-

line, grupy newsowe, usenety oraz na bieżąco modyfikowane treści

w witrynach informacyjnych.

Zatem klasyfikacja nie może być statyczna. Baza danych ratingów

(lub agencji etykietującej) opiera się w istocie na przepływie uaktual

nianych informacji. Muszą one uwzględniać nowe zasoby i wszelkie

zmiany w starych. Takie serwisy stanowią przykład stale przekształ

canej własności intelektualnej sprzedawanej w postaci usług - to

ważna obecnie forma przedsiębiorczości z perspektywami na przy

szłość (patrz: Rozdział 6).

Powstaje idealne pole do rozwoju postronnych agencji ratingo-

wych. Można sobie wyobrazić systemy klasyfikujące wszelkie cechy,

które dają się łatwo określić; klasyfikacja może również uwzględ

niać oceny grupowe i indywidualne. Agencje ratingowe mogą klasy

fikować miejsca i społeczności - sklepy online, internetowe poga

wędki, grupy dyskusyjne i serwisy informacyjne - oraz zasoby

statyczne. Łatwo sobie wyobrazić ożywione forum konkurujących

usług ratingowych - w rzeczywistym świecie mamy rankingi re

stauracji, przyznawane są znaki jakości, czasopisma wybierają naj

lepszy produkt, spotykamy się z rankingami liceów, rankingami

ustawodawców sporządzanymi przez grupy polityczne, listami

dziesięciu najlepszych produktów czy z klasyfikacjami wyższych

uczelni.

W świecie wirtualnym, gdzie społeczności są geograficznie roz

proszone, system ratingów wydaje się jeszcze bardziej użyteczny.

Pozwala zorientować się w dość skomplikowanym terytorium, które

go atlasu nie mamy. Chcesz poznać zdanie klientów na temat pew

nego hotelu w Bloomigton, dokąd wybierasz się na wakacje albo na

temat fryzjera w swej okolicy lub zakładu akupunktury, o którym do

wiedziałeś się z Sieci? Zaglądając do ich witryn, przekonasz się, że

usługi te zostały ocenione przez osoby postronne - oceny dotyczą

poziomu jakości, komfortu, wystroju wnętrz. Obecnie jednak główną

uwagę poświęca się filtracji i selekcji ze względu na dopuszczalność

treści dla dzieci.

Niektóre systemy ratingowe sporządzają oceny na podstawie

pojedynczych słów lub obrazów, inne wykorzystują bardziej wyra

finowane metody jakościowe i merytoryczne. „Ta witryna redago

wana jest przez dojrzałych ludzi zainteresowanych działalnością

społeczną; ta druga przeznaczona jest dla nastolatek chcących po

rozmawiać o chłopcach, modelkach, makijażu; ta z kolei jest dla

nastolatek zainteresowanych informacjami o kobietach pilotach,

lekarzach, dyplomatach i przywódcach, takich jak Margaret Tha-

tcher, Kay Graham, Madeleine Albright czy Carol Bartz, szefowa

Autodesku".

Sporządzając rating, systemy automatycznie analizują tekst, ko

rzystają również z ocen specjalistów. Klasyfikacja zasobów to dosko

nale zadanie dla tzw. pracowników wiedzy, o których ostatnio tak

wiele się mówi. Nie będą oni urzędnikami administracji państwo

wej, wdrażającymi oficjalne standardy, ale znajdą zatrudnienie na

wolnym rynku konkurujących firm i organizacji, zajmujących się kla

syfikacją zasobów sieciowych i sporządzających ratingi ze względu

na potrzeby poszczególnych grup odbiorców: rodziców zatroska

nych tym, by ich dzieci nie były narażone na treści eksponujące prze

moc; bibliotek prowadzących działy dziecięce zgodnie ze standarda

mi danej wspólnoty; pracodawców nie chcących, by zatrudnieni

grali w pracy w gry komputerowe on-line; indywidualnych osób,

które szukają witryn zgodnych z ich przekonaniami religijnymi czy

politycznymi. Wyobraźmy sobie ogłoszenie w Sieci:

„Porzuć posadę stażysty u McDonalds'a! Przyłącz się do gospodar

ki wiedzy i zostań ratingowcem stron WWW. Nie wymagamy żadne

go doświadczenia! Oferujemy dostęp do całego Internetu, zarobki

ponad 64 tysiące dolarów!".

Obfitość usług

Wraz z upowszechnieniem się standardu PICS, przy o wiele szer

szym wykorzystaniu go w przeglądarkach i innych narzędziach, gdy

dostawcy Internetu coraz chętniej będą instalować software ratingo-

wy, a użytkownicy bez większego trudu go odnajdywać, wielu

przedsiębiorców i inwestorów doceni rynek ratingowy. Chodzi tu za

równo o udoskonalanie automatycznych technik filtrujących, jak

i tworzenie agencji ratingowych; oraz modeli takiego biznesu - od

samodzielnego zajmowania się usługami i sprzedażą software'u do

nawiązania współpracy ze wspólnotami, serwisami wyszukującymi

oraz firmami, których przedmiotem działalności jest treść. Oczywi

ście powstaną również ratingi serwisów zajmujących się ocenami.

Klienci będą wybierać wśród rozmaitych metod ratingu i zajmują

cych się tym firm.

Wyszukiwarki, kanały,

dostawcy usług internetowych

Tak jak obecnie możemy wybrać serwis wyszukujący ze strony Net-

scape'a czy Microsoftu, tak w przyszłości będziemy mogli przy wy

szukiwaniu dopisać nasze kryteria ratingowe. Jeśli sami tego nie zro

bimy, dostawca usług internetowych może zaproponować albo

selekcję, albo nawet blokadę niektórych zasobów - rodzice mogą to

zamówić, zakładając sobie dostęp do Internetu. Blokady mogą być

różne w zależności od hasła - inne dla Alice, inne dla Juana. Na przy

kład mój przyjaciel Ron narzeka, że zadając bazie danych nawet naj-

niewinniejsze pytanie, dostaje duży wykaz witryn erotycznych.

Mnie się to nie zdarza, ale być może Rona interesują głównie samo

chody i inne takie męskie sprawy. Za niewielką opłatą mógłby tego

unikać w codziennej pracy, ale nie chciałby być przecież całkowicie

odcięty od podobnych witryn, gdyż może „kiedyś będzie musiał

przeprowadzić jakieś badania", jak stwierdza z kamienną twarzą.

Wychodząc naprzeciw podobnym potrzebom, wiele baz ratingo

wych musi połączyć się z usługami wyszukującymi i będą one po

średnio wspierane raczej przez ogłoszeniodawców, a nie bezpośred

nio przez indywidualnych użytkowników Wyszukiwarki pozwolą na

korzystanie ze swych baz ratingowych, by uatrakcyjnić swą ofertę

i poszerzyć klientelę, a zatem przyciągnąć dodatkowych ogłoszenio

dawców, ale ci nie muszą być bezpośrednio sponsorami bazy ratin-

gowej. Dostawca usług internetowych wliczy koszty prowadzenia

bazy do abonamentu.

Magellan, usługa wyszukująca Excite'u, ma już własną listę „zie

lonych" witryn -jej własna grupa recenzentów sklasyfikowała je ja

ko odpowiednie dla dzieci. Nie ma powodu, by nie stosowała ona

również bazy ratingowej SurfWatch, RSACi czy Net Shepherd.

AltaVista będzie korzystała z olbrzymiej bazy Net Shepherd, obejmu

jącej 350 tys. witryn.

RSACi zawarł umowę z PointCastem, jednym z największych dys

trybutorów treści w Sieci. PointCast Connections, nowy produkt tej

firmy przeznaczony dla korporacyjnych intranetów, ma zawierać

RSACi, umożliwiający kierownictwu korporacji kontrolowanie tego,

co przesyłane jest wewnątrz firmy.

Jak zwykle w tego typu umowach, dostawcy ratingów, firmy za

rządzające wyszukiwarkami oraz dostawcy Internetu muszą prze

prowadzić negocjacje co do delikatnej kwestii proporcji między wy

łącznością a udziałem każdego z nich w sprzedaży usługi. Choć ten

zakres działalności staje się domeną potężnych dostawców Interne

tu i wyszukiwarek, mam nadzieję, że różnorodność usług ratingo-

wych będzie sprzyjać rozmaitości poglądów.

W ścisłym związku ze społecznością

Wiele usług ratingowych, uwzględniających zainteresowanie specy

ficznymi problemami, stworzą wolontariusze i stowarzyszenia:

szkoły, związki nauczycieli, grupy religijne, rozmaite kręgi osób, na

przykład ludzie niedowidzący, którzy ocenialiby zasoby ze względu

na ich dostępność lub grupy podejmujące akcje polityczne, obyczajo

we czy społeczne, np. Girls Inc., Ruch Obrońców Zwierząt czy Matki

Przeciw Pijanym Kierowcom. Mogą za to pobierać opłaty członkow

skie lub mogą działać jako stowarzyszenia wyższej użyteczności,

utrzymujące się ze składek i datków sponsorów. Net Shepherd, jedna

z firm opisana w dalszej części tego rozdziału, powstała jako struk

tura wspomagająca różne agencje etykietujące, od tradycyjnie kato

lickich po agnostyczne.

Są również samodzielne organizacje, takie jak działająca na całym

świecie RSACi, izba handlowa z siedzibą w USA oraz InternetWatch

Foundation w Wielkiej Brytanii. Wspólnota Europejska proponuje,

by dostawcy Internetu w każdym kraju założyli podobne grupy.

W przeciwnym wypadku Wspólnota sama zajmie się regulacją!

Wiele usług ratingowych prawdopodobnie uzyska dochody dzięki

udostępnieniu swych ratingów serwisom oferowanym społeczno

ściom komercyjnym. Za korzystanie z ratingu należność nie będzie

pobierana bezpośrednio, lecz zostanie włączona w opłatę członkow

ską w ramach szerszej oferty.

Filtrowanie kooperatywne

Pewne serwisy oferują „filtrowanie kooperatywne", w którym naj

większe znaczenie mają oceny sporządzone przez ludzi o zbliżonych

do Ciebie upodobaniach. Filtrowanie kooperatywne to wyrafinowa

ny techniczny sposób uzyskania skupień takich samych opinii z sze

rokiej bazy danych, jaki można by uzyskać przez wybór agencji ra-

tingowej, zgadzającej się generalnie z Twoimi opiniami. Ta

zaawansowana technologia korzysta z algorytmów statystycznych

i wymaga wielu danych na temat preferencji poszczególnych osób;

w efekcie otrzymuje się jednak lepsze dostosowanie ratingu do indy

widualnych upodobań.

Usługi te nie stosują jeszcze standardu PICS, wkrótce jednak użyt

kownicy - tak jak agencje ratingowe - będą mogli korzystać z narzę

dzi PICS do wyrażenia swych opinii, do selekcji czy filtrowania.

W zamian za wykorzystanie zsumowanego ratingu innych osób,

trzeba posłać swój własny. Powstaje przy tym problem zachowania

prywatności, gdyż dana osoba może nie zgodzić się na udostępnie

nie informacji o swych zainteresowaniach poza kręgiem podzielają

cych je osób (patrz: Rozdział 8).

Cenną cechą kooperatywnego filtrowania jest to, że nie zaciera ono

różnic, przeciwnie -uwypukla je. Zasoby spełniające określone kryte

ria zostaną wydobyte, a ludzie o wspólnym systemie wartości odnaj

dą się, zamiast zatracić swą tożsamość w zbiorowości. Różnice nie zo

staną zniwelowane ani sprowadzone do przeciętnej; na przykład

ludzie walczący o prawa zwierząt, lecz nie przejmujący się szczegól

nie treściami erotycznymi czy ogólnie rozumianą przemocą, otrzyma

ją ratingi uwzględniające te właśnie preferencje, o ile oryginalna baza

danych jest na tyle duża, by pomieścić zbiory podobnych opinii.

Rozmaitość zasobów - rozmaitość agencji

Pora zająć się w końcu samymi agencjami ratingowymi. Niełatwy

okazuje się ich opis, z tej racji, że są to typowo sieciowe firmy - dzia

łają na nowym rynku, niepostrzeżenie zmieniają modele przedsię

biorczości. Ich różnorodność przemawia za potencjalnym sukcesem

standardu PICS, pozwalającym na pluralistyczny rozkwit produktów,

usług i firm, właśnie taki, na jaki mieli nadzieję jego twórcy. Nie są to

jednak typowe firmy Doliny Krzemowej; nie włożył w nie ani jedne

go dolara lubiący ryzyko Kleiner Perkins. Dwie z nich - Net Nanny

i Net Shepherd - finansowane są przez grupy inwestycyjne z kana-

dyjskiej giełdy papierów wartościowych, lokujące fundusze głównie

w naftę; PlanetWeb jest do pewnego stopnia odrodzoną firmą z Doli

ny Krzemowej. Solid Oak i SafeSurf to prywatne przedsięwzięcia, na

tomiast RSACi i brytyjska Internet Watch Foundation działają jako

niekomercyjne stowarzyszenia branżowe. Tylko SurfWatch wystarto

wała jako tradycyjna firma Doliny Krzemowej, potem została przeję

ta. Microsystems jest typową prywatną firmą z siedzibą w pobliżu

Bostonu.

Jeśli chodzi o kwestie polityczne, z jednej strony mamy ratingi

uwzględniające założenie „każdy ocenia według własnych wartości"

(Net Shepherd), z drugiej - skierowane do rodzin dumnych z pielę

gnowania poglądów konserwatywnych (Solid Oak, twórca

CYBERsitter). Microsystems (twórca Cyber Patrol) jest tu chyba naj

bardziej tradycyjną firmą, wytwarzającą również oprogramowanie

harmonogramowania prac dla korporacji, natomiast SafeSurf to ini

cjatywa społeczna, która, by się utrzymać, przekształciła się w firmę

komercyjną. Net Nanny ma silne zaplecze techniczne w telekomuni

kacji i systemach bezpieczeństwa danych. SurfWatch to typowa fir

ma debiutująca w Dolinie Krzemowej; początkowo zajmowała się

narzędziami filtrującymi dla rodziców; obecnie jest częścią Spyglass

i coraz więcej uwagi poświęca oprogramowaniu dla korporacji

i urządzeniom związanym z Internetem (np. WebTV). PlanetWeb

sprzedaje zaopatrzone w filtry przeglądarki do automatów do gier

oraz do akcesoriów internetowych. SurfWatch uważany jest za libe

ralny, CYBERsitter za konserwatywny; taką właśnie różnorodność

chciałoby się mieć w usługach ratingowych. Niekomercyjny RSACi

koncentruje się na dostarczaniu „obiektywnej" informacji i nie pre

zentuje jakiejś określonej orientacji.

Kontrola treści w miejscu pracy

Wielu producentów szybko zaoferowało wersje filtrów przeznaczo

nych dla firm, a nie tylko dla zatroskanych rodziców. Pracownikowi

można zablokować dostęp do witryn niemoralnych czy propagują

cych agresję, również do tych, które obniżają produktywność - do

gier, pogawędek sieciowych - czy ładowalnego software'u, mogące

go wprowadzić wirusy do komputerów. W oprogramowaniu filtrują

cym znajdują się narzędzia zapisu przebiegu przetwarzania, opcje,

pozwalające na dostosowanie blokad do godzin pracy (na przykład

w czasie lunchu można złagodzić warunki i pozwolić na gry kompu

terowe) oraz na ustawienie poszczególnym grupom pracowników

indywidualnych profili uwzględniających rozmaite ograniczenia. Te

tendencje zachwycają prawdziwych programistów - początkowo

dostarczali prostych narzędzi indywidualnym użytkownikom, teraz

mogą tworzyć skomplikowane pakiety dla firm, gotowych zaakcep

tować większą złożoność w zamian za możliwość szczegółowej kon

troli i elastyczną konfigurację.

CYBERsitter (Solid Oak)

Na jednym krańcu zakresu usług ratingowych, mających służyć war

tościom rodzinnym i cenzurze pornografii, znajduje się Solid Oak,

szacowna firma z Santa Barbara założona w 1986 roku. Przez długi

czas wytwarzała oprogramowanie dla innych firm, a parę lat temu

zaczęła sprzedawać software pod własną marką. Jej produkt,

CYBERsitter - filtr zasobów internetowych - pojawił się w połowie

1995 roku i początkowo współpracował jedynie z własną bazą ratin-

gową VCR (Voluntary Content Rating - Społeczny Rating Treści), którą

zaprojektowano tak, by było ją stworzyć łatwiej niż etykiety w stan

dardzie PICS - sieciowe odpowiedniki telewizyjnego ratingu Jacka Va-

lentiego, z tym, że nie obejmuje on całej branży. „Wszystkie te usługi

ratingowe są obecnie za darmo, ale wcześniej czy później trzeba bę

dzie za nie płacić" - przepowiada założyciel firmy Brian Milburn.

Odpowiadając na zapotrzebowanie, CYBERsitter już potrafi anali

zować ratingi w standardzie PICS. Blokuje obecnie około 50 tysięcy

witryn wskazanych przez samych użytkowników, przez recenzen

tów z Solid Oak oraz programy wyszukujące nieprzyzwoite słowa

i zdania. Ma również spory wykaz witryn WWW dla dorosłych, które

same poddały się klasyfikacji, by uniknąć kłopotów.

Milburn traktuje CYBERsitter jako głos społeczeństwa, głos ludzi

skromnych lub zbyt biednych, by korzystać ze skomplikowanych

usług, pragnących jednak ustalać własne oceny. „Mniej więcej dzie

więć firm odpowiada za 50 procent naprawdę obscenicznych zaso

bów w Sieci. Te firmy same chcą, by dzieci nie miały do tego dostę-

pu" - twierdzi Milburn. „Jedna z nich stworzyła ranking dla dwu

dziestu różnych domen, którymi zarządza". Firma ta i jej konkurenci

sami się sklasyfikowali za pomocą ratingu VCR (który teraz nosi na

zwę CYBERsitter Ratings System), a obecnie są prawdopodobnie

również opatrzone etykietami PICS. „Nasza oferta skierowana jest do

rodzin konserwatywnych; dokonany przez nas wybór zasobów, któ

re blokujemy, akceptują nasi klienci, a to właśnie ich staramy się za

dowolić" - wyjaśnia Marc Kanter, dyrektor do spraw marketingu.

Firma popadła w konflikt z zagorzałymi obrońcami wolności sło

wa, którzy nie biorą pod uwagę, że wolność słowa idzie w parze

z prawem do selekcji otrzymywanych treści, o ile tylko nie narzuca

my innym ludziom naszych preferencji. Jedna z organizacji, Peace-

fire, wniosła zastrzeżenia nie tylko do dokonanego przez CYBERsitter

wyboru zablokowanych witryn, ale do tego, że CYBERsitter nie chce

zrezygnować z szyfrowania listy tych stron WWW, przez co użyt

kownicy (lub krytycy, choćby tacy jak Bennett Haselton, organizator

Peacefire) nie mogą w prosty sposób poznać zawartości tego spisu.

Peacefire utrzymuje, że „CYBERsitter odsiewa ze stron WWW

i z e-mailów również takie określenia, jak »homoseksualista«, spra

wa gejów«, »bezpieczny seks«". Peacefire sprzeciwia się domniema

nemu blokowaniu witryn prowadzonych przez National Organiza-

tion for Women (Narodowa Organizacja na rzecz Kobiet),

International Gay and Lesbian Rights Commission (Międzynarodowa

Komisja do Walki o Prawa Gejów i Lesbijek) i - co nie dziwi - witryny

www.Peacefire.org.

Organizacje takie jak Peacefire zdają się zapominać, że sprawa nie

polega na tym, by całkowicie zlikwidować kontrolę treści, lecz by nie

była to odgórna kontrola rządowa. Ludzie mają wolny wybór: mogą

korzystać z CYBERsitter lub nie; nie jest to więc cenzura, lecz dobro

wolne filtrowanie.

Cały ten spór zwrócił uwagę na inną kwestię: skoro popieramy

otwartość, czy nie powinniśmy domagać się, by dostarczyciel usługi

filtrującej ujawnił listę zablokowanych miejsc? Jest w tym istotna

trudność, gdyż produktem, który sprzedają usługodawcy, jest wła

śnie dostęp do tej listy i do ratingów. Prawdopodobnie najlepsze roz

wiązanie wyglądałoby tak: usługodawca odpowiada na pytania do

tyczące konkretnych miejsc, ale zachowuje sobie prawo do tego, by

danej osobie udzielić odpowiedzi tylko na pewną sensowną liczbę

pytań*. Powinni jednak przedstawić stosowane kryteria. W ostatecz

ności zadziała rynek: kto kupi narzędzia filtrujące od firmy nie ujaw

niającej swych kryteriów selekcji?

Cyber Patrol (Microsystems Inc.)

- „surfować i chronić"

Na drugim krańcu usług ratingowych znajduje się Microsystems

Software, twórca Cyber Patrolu, prywatna firma z Framingham

w Massachusetts. W odróżnieniu od innych serwisów ratingowych

Microsystems pracuje dla dużych korporacji; od dawna sprzedaje

produkty takie jak CaLANdar, sieciowe narzędzie harmonogramowa-

nia, co dobrze wróży pakietowi Cyber Patrol w wersji dla korporacji.

Firma oferuje również zestaw produktów dla ludzi niepełnospraw

nych - niedowidzących i osób z uszkodzonym układem motorycz-

nym - nie jest więc obojętna na problemy społeczne.

Microsystems, najważniejszy członek konsorcjum PICS (działa tu

bliskość geograficzna Cambridge) jest oddany sprawie standardu

PICS. „Dostarczyliśmy pierwszych narzędzi dostępu do Internetu

opartych na PICS" - mówi dyrektor do spraw marketingu Susan Get-

good. Zaangażowany w sprawę PICS, Microsystems popiera również

RSACi. W 1996 roku Microsystems dostarczył pierwszego serwera

PICS, w tym samym czasie, kiedy zorganizowano RSACi. Rodzice,

którzy używają filtru Cyber Patrol, mogą teraz bez dodatkowych mo

dułów czytać etykiety RSACi.

Firma rozważnie potraktowała wiele problemów związanych

z kontrolą treści. Na liście „CyberYES" figuruje około 40 tysięcy

witryn ocenionych jako stosowne dla dzieci i nie zawierające hiper-

łączy do „złych" zasobów. Natomiast aktualizowana co tydzień lista

„CyberNOT" to spis ponad 20 tysięcy miejsc zaklasyfikowanych jako

„wątpliwe", ocenianych tak przez grupę opłacanych przez Microsys

tems profesjonalistów - do której należy obecnie dziesięcioro rodzi-

* Podobne podejście reprezentuje Fourll w sprawie odwrotnego przeszuki

wania, czyli znajdowania nazwisk ludzi na podstawie numeru telefonu czy ad
resu internetowego (patrz: Rozdział 8, s. 210).

ców i nauczycieli. Firma unika wolontariuszy, ponieważ ich system

klasyfikacji nie jest spójny, twierdzi Getgood. O przynależności do li

sty CyberNOT decydują między innymi następujące kryteria: „czę

ściowa nagość, nagość, obrazy lub opisy aktów seksualnych, wulgar

ne rysunki, nietolerancja, elementy kultu satanistycznego, narkotyki

i subkultura narkotykowa, ekstremizm, przemoc, profanacja, czyny

nielegalne i hazard, edukacja seksualna, alkohol i papierosy."

Microsystems zamieszcza listę CyberYES na stronie WWW o na

zwie Route 6-16 z odnośnikami do witryn zamieszczonych w spisie,

natomiast CyberNOT jest poufna, częściowo dlatego - jak twierdzi

firma - że jej opublikowanie mogłoby sprowokować dzieci do odwie

dzania witryn z listy. Każdy administrator może oczywiście poznać

rating swej witryny oraz uzyskać informację, jak daną ocenę stwo

rzono. Firma kontaktuje się co pewien czas z reprezentantami takich

organizacji jak National Organization for Women, Gay and Lesbian

Alliance Against Defamation, przedstawicielami Kościołów i innych

zainteresowanych grup. Getgood podkreśla, że Cyber Patrol pozwala

na wybieranie rozmaitych opcji dostępu do witryn. „Blokując do

stęp, rodzice czy nauczyciele mogą określić kategorię zasobów, go

dziny dnia, mogą podać konkretne adresy internetowe". Jeśli rodzice

chcą, by dziecko miało dostęp do kategorii „edukacja seksualna", ale

nie miało dostępu do „alkohol i papierosy", mogą ustawić odpowied

nie opcje. Kierownicy w firmach mogą wyszczególnić dodatkowe,

nie znajdujące się na liście CyberNOT miejsca, które według nich na

leży zablokować.

Ludzie z Cyber Patrolu zawarli porozumienie z CompuServe

i America OnLine - Cyber Patrol (lub jego wersja) dostarczany jest za

darmo klientom tych dostawców usług sieciowych jako domyślny

filtr zasobów Internetu. Oprogramowanie umieszczone jest na pece

cie użytkownika - rodzice mogą je skonfigurować w zależności od

rodzinnych potrzeb, a jeśli jest to np. komputer w szkole czy w bi

bliotece, robi to posiadacz hasła dostępu.

Microsystems wypuścił ostatnio na rynek wersję Cyber Patrolu

dla przedsiębiorstw; filtrowanie odbywa się na tzw. Serwerze proxy

(stanowiącym barierę wejścia do sieci korporacyjnej - przyp. red.).

Pozwala to na kontrolę zasobów Internetu trafiających do sieci kor

poracyjnej. Zaproponowana niedawno prototypowa wersja produk

tu do użytku domowego pozwala rodzicom i nauczycielom określić
preferencje dotyczące prywatności oraz ograniczenia czasowe na do
stęp do WWW.

Net Shepherd

W obrębie usług rankingowych Net Shepherd zajmuje miejsce nie

tyle w centrum, co w poprzek dostępnego ich zakresu. Firma ta ma

siedzibę w Calgary, w Albercie (prowincja w zachodniej Kanadzie)

i ostatnio weszła tam na giełdę (Alberta Stock Exchange), łącząc się

z firmą inwestorską Enerstar. Net Shepherd założył w 1995 roku Ron

Warris, dyrektor do spraw systemów informatycznych w dużym

przedsiębiorstwie, który kiedyś pomagał przyjacielowi podłączyć do

Sieci domowego peceta. Przyjaciel zastanawiał się głośno, że dobrze

by było, gdyby mógł zablokować dziecku dostęp do pewnych miejsc,

ale ... - właśnie wtedy Warris dostrzegł tego rodzaju potrzebę

i szansę.

Firma utrzymuje, że zgromadziła „największą bazę ratingów i re

cenzji anglojęzycznych miejsc w Internecie" i że do połowy 1997 ro

ku sklasyfikowała 97 procent angielskojęzycznych witryn indekso

wanych przez AltaVistę, czyli około 350 tys. Net Shepherd

porozumiał się z AltaVistą w celu integracji systemu filtrującego

z tym serwisem wyszukującym. W ramach tej umowy Net Shepherd

zamierza oferować narzędzia filtrujące różnym dostawcom siecio

wych zasobów. „Należy do nich na przykład przeznaczony dla rodzin

serwis, w którym chodzi o to, by przeglądanie danego miejsca było

bezpieczne z punktu widzenia wartości wychowawczych" - mówi

Don Sandford, dyrektor Net Shepherd. Firma zachęca indywidualne

osoby i stowarzyszenia, by dodawały własne oceny do już istnieją

cych. Sprzyja to kontroli jakości, ale w rezultacie filtrowanie oparte

jest na ocenach uśrednionych, a nie grupowych, jak w ratingach

kooperacyjnych.

Jednak Net Shepherd popiera grupy i wspólnoty tworzące własne

agencje ratingowe, które - płacąc tej firmie opłaty licencyjne - po

sługiwałyby się oferowanymi przez nią narzędziami i korzystały z jej

pomocy technicznej. Firma dopomaga wszelkiego rodzaju grupom

o zdecydowanych przekonaniach.

Warto odnotować związek Net Shepherd z Catholic Telecom - na

zwa tego przedsiębiorstwa odpowiada jego działalności: jest to kato

licki dostawca usług telefonicznych. Celem właściciela, wydawcy

z New Jersey, Jamesa S. Mulhollanda, było „stworzenie największej

na świecie, najwszechstronniejszej bazy ratingów i recenzji z chrze

ścijańskiego punktu widzenia. Gdy już powstanie wspólna baza da

nych Net Shepherd* i Catholic Telecom, odegra ona rolę przewodnika

i pasterza na rozległych, nie do końca zbadanych obszarach Interne

tu" - stwierdza Mulholland.

RSACi

RSACi zaczęła działalność na początku 1996 roku jako jednostka zaj

mująca się Internetem w ramach Komitetu Doradczego do spraw

Oprogramowania Rozrywkowego (Recreational Software Advisory

Council - RSAC), niezależnego, nie działającego dla zysku organu po

wstałego przy Stowarzyszeniu Producentów Software'u (Software

Publishers Association), które zajmuje się ratingiem gier komputero

wych, by nie dopuścić rządowej cenzury do tej dziedziny. Za cel po

stawiła sobie sporządzenie „obiektywnego, zgodnego ze stan

dardem PICS systemu etykietowania [...] wykorzystującego doświad

czenia tego społecznego komitetu w tworzeniu klasyfikacji treści

gier komputerowych". Etykietami PICS opatrzono około 35 tysię

cy witryn; etykiety przesyłane są bezpośrednio do danej witryny -

RSACi nie przechowuje własnej bazy etykiet udostępnianej pub

licznie.

W systemie RSACi zarządzający stroną sam ocenia swą witrynę,

wypełniając internetowy kwestionariusz, a RSACi automatycznie ge

neruje etykietę PICS. Za tworzenie ratingów dla gier komputerowych

RSAC pobiera opłaty, natomiast analogiczna usługa sieciowa ofero

wana jest bezpłatnie; chodzi o to, by zachęcić do stosowania tego

systemu, z drugiej jednak strony pobieranie opłat przez Sieć jest

dość skomplikowane - twierdzi dyrektor Stephen Balkam. Udało mu

się przekonać kilka korporacji i organizacji branżowych do sponsoro

wania tego przedsięwzięcia; od Microsoftu oraz Software Publishers

* Shepherd to po angielsku pasterz (przyp. tłum.).

Association dostał po 100 tys. dolarów; od CompuServe - 50 tys. do

larów; od Della - potrzebny sprzęt komputerowy; USWeb, firma zaj

mująca się projektowaniem stron WWW, pomogła we wdrożeniu

systemu i zobowiązała się zachęcać swych klientów i posiadaczy

koncesji do sporządzania ratingów witryn w systemie RSACi.

Przygotowując ocenę własnych zasobów, administrator strony łą

czy się z witryną RSACi i odpowiada „tak - nie" na rozgałęziony

zbiór pytań („Czy leje się tam krew?"), natomiast oprogramowanie

przydziela punkty od 0 do 4 w czterech kategoriach: seks, nagość,

słownictwo, przemoc. RSACi odsyła e-mailem kod etykiety, która ma

być umieszczona w witrynie, wraz z reprezentującym ją symbolem

graficznym. Usługa ta jest darmowa, jednak administrator przed

wypełnieniem kwestionariusza, musi podpisać zobowiązanie, że nie

poda umyślnie danych nie odpowiadających prawdzie. W razie póź

niejszych problemów prawnych RSACi dysponuje dowodem na pi

śmie. RSACi wyrywkowo sprawdza witryny i ustala, czy samoocena

pokrywa się z oceną ekspertów oraz odpowiada na zarzuty użytkow

ników, którzy twierdzą, że ich odczucia nie zgadzają się z ratingiem.

RSACi dysponuje Webcrawlerem, narzędziem automatycznego prze

szukiwania, pozwalającym wytropić niedokładne etykiety RSACi.

W połowie 1997 roku zakwestionowano jedynie etykiety trzech wi

tryn; dwie z nich rzeczywiście popełniły błąd, trzecia wycofała swą

etykietę - poinformował Balkam.

Do godnych uwagi użytkowników autoratingów RSACi należy

CompuServe, które sklasyfikowało wszystkie swoje witryny WWW

(stanowi to jednak nadal mały procent zasobów CompuServe, gdyż

większa ich część ma inną, specyficzną formę). Również Content Ad-

visor (Doradca Treści) Microsoftu domyślnie używa etykiet RSACi.

Poza filtrami

Etykiety PICS mogą być w zasadzie stosowane przez dowolną aplika

cję, w dobrym i w złym celu. Wyobraźmy sobie program, który auto

matycznie wybiera witryny mające ocenę powyżej pewnego progu

ze względu na przemoc i który przysyła nam wykaz broni i innych

niebezpiecznych narzędzi; albo filtr dla poszukujących pracy, spraw

dzający adresy sieciowe potencjalnych pracodawców, by eliminować

- zarówno dla przesyłek przychodzących, jak i wychodzących - roz

maite firmy. Przed ustawieniem blokady ktoś mógłby przeprowadzić

badania, by sprawdzić korelację między przygotowaniem zawodo

wym pracownika a wymaganymi w danym miejscu pracy kwalifika

cjami.

PICS - tak jak każdy standard - stanie się tym bardziej wartościo

wy i użyteczny, im powszechniej będzie stosowany. Obecnie pojawia

się pod rozmaitymi postaciami: w programach i usługach etykietują

cych, w ratingach publikowanych przez same witryny i przez źródła

postronne, w wyszukiwarkach i pakietach filtrujących. W przyszło

ści PICS i standardy, które się po nim pojawią, wspierać będą dużą

część naszej sieciowej działalności - pomogą znaleźć lub wydzielić

zasoby i ludzi, z którymi chcielibyśmy mieć do czynienia, firmy han

dlowe, które z naszymi danymi prywatnymi postępują w akcepto

walny przez nas sposób, dyskutantów, których poglądy polityczne

nam odpowiadają. Etykiety w cyberprzestrzeni - podobnie jak znaki,

kształty i sygnały w świecie fizycznym - ułatwiają orientację w wir

tualnym środowisku i pomagają wybrać kierunek, w którym chcemy

podążać.

Własność i kontrola ratingów

W zasadzie serwis, który stworzył ratingi, jest ich właścicielem, bez

względu na to, czy opracowano je wewnątrz danej firmy czy zostały

zebrane od administratorów stron. Firma może zaproponować ko

rzystanie ze swych ratingów wszystkim (jak będzie to robić więk

szość kościołów) lub tylko członkom określonych grup (na przykład

płacących składkę) albo może po prostu sprzedawać dostęp do bazy

danych. Musi jednak zachować ostrożność, by nie popaść w obsesyj

ną kontrolę albo nie utracić korzyści z prawa własności.

Powstaje jednak wiele pytań. Jeśli dany serwis jest właścicielem

ratingów, jakimi prawami dysponuje klasyfikowana jednostka? Kto

ocenia oceniających? Czy podmioty mają prawo do podważenia

oceny? Czy mają prawo zapoznać się z oceną? Albo ją usunąć? Czy

mogą otrzymać dane i kryteria, na podstawie których sporządzono

klasyfikację? A jeśli system ratingowy jest niestaranny lub skorum

powany? Przypuśćmy, że Juan miał rzeczywiście złe doświadczenia

z restauracją Alice i oczernił ją w serwisie ratingowym opierającym

się na opiniach klientów - co wówczas należałoby zrobić? (patrz:

Rozdziały 8 i 9).

Na krótką metę może to być problem, ale dość szybko - jak to

zwykle dzieje się w Sieci - zadziała rynek. Niegodne zaufania serwi

sy ratingowe stracą klientów, a Juana zacznie się uważać za obrażal-

skiego gbura. Jego oceny restauracji prawie zawsze są krytyczne i lu

dzie zupełnie przestaną im ufać - Juan, jako znawca, zostanie

negatywnie zweryfikowany albo może wręcz przeciwnie - ludzie

o zbliżonych upodobaniach skupią się wokół jego usługi ratingowej.

Serwisy ratingowe będą przeważnie korzystać z wielu recenzentów,

a potem wypośrodkowywać uzyskane oceny. Pewni recenzenci zdo

będą opinię nierzetelnych, ich poglądy nie zyskają uznania. Niektóre

witryny recenzowane będą przez anonimowe osoby. Jeśli ludzie

przekonają się, że jakiś serwis jest stronniczy, zaczną korzystać z in

nych usług; ale nie wszyscy - jakimś osobom taka stronniczość może

odpowiadać.

Oczywiście, by cały ten system działał, potrzebny jest rynek, na

którym obowiązują dobre praktyki; właśnie to chce osiągnąć World

Wide Web Consortium swoim standardem PICS. Chodzi o umożliwie

nie ludziom dyskusji nad ratingami, przy czym rozmaite serwisy ra

tingowe mogą grać rolę organów dyskusyjno-orzekąjących. Serwisy

niesolidne stracą swój udział w rynku. W ekstremalnych przypad

kach ludzie, którzy dojdą do wniosku, że zostali źle sklasyfikowani,

będą mogli pójść do rzeczywistego ziemskiego sądu, okaże się to

jednak procedurą kosztowną i skomplikowaną, tak zresztą jak obec

nie. Lepszą reakcją jest ocena oceniających!

Nowe podejście - poluzować kontrolę

Ludzie i firmy przyzwyczają się do coraz powszechniejszych ratin

gów, I tórych nie kontrolują bezpośrednio, mając zaufanie do regu

lacyjnej roli rynku. Już obecnie w Twoim środowisku społecznym

i zawodowym ludzie mówią na Twój temat różne rzeczy, które mo

gą Ci się nie podobać; jednak nie posyłasz na przyjęcia swych

przedstawicieli, by bronili Twego dobrego imienia. Prawdopodob

nie również nie wiesz wszystkiego, co na Twój temat krąży w Sieci.

Ale o ile rozmowy na przyjęciu zwykle nie są utrwalane, to mate

riały w Sieci pozostają. Z drugiej strony łatwiej je tu znaleźć, spro

stować i rozesłać wyjaśniający komentarz. Krótko mówiąc, pow

stanie system zdecentralizowany, przypominający Sieć, a nie

hierarchiczna kontrola.

Czy będzie to działać w doskonały sposób? Oczywiście nie. Ale ko

mu mamy powierzyć to zadanie? I jaka część ludzkości by się z nami

zgodziła?

Prywatność

fc^ałóżmy znów, że jest rok 2004 i chcesz kupić krawat w żółwie.

Wchodzisz do Sieci i wystukujesz „[krawat w żółwie] and not [gad]

and not [zoo]". Nie zależy Ci na producencie, chcesz po prostu po

znać ofertę, ale nie jest potrzebny Ci ani żywy żółw, ani nie wybie

rasz się do zoo. Oprócz kawału o blondynce w samym krawacie, do

staniesz adresy kilku sklepów oferujących krawaty w żółwie. Jeden

to znany brytyjski dom handlowy, drugi - dom wysyłkowy w Tajlan

dii (prawdziwy jedwab!), trzeci - sklep z nowinkami. Poza tym oczy

wiście Hermes, Nicole Miller i tym podobne. Postanawiasz zajrzeć do

tajskiego sklepiku i na ekranie komputera zapala się ostrzeżenie; „Tej

witryny nie poddano rankingowi ochrony prywatności! Czy chcesz

kontynuować?". Ponieważ chodzi jedynie o krawat, niczym się nie

przejmujesz. Wchodzisz do sieciowego sklepiku. Jest dość ubogi,

więc się wycofujesz.

Przeglądarka wędruje do znanego domu handlowego. Spoglądasz

na ich stronę domową i widzisz małe logo „Trustmark™" i napis

„wymiana 1-1". Aha! Klikasz na logo i otrzymujesz informację, co

sklep może zrobić z Twymi danymi. Wykorzysta je do wewnętrznego

marketingu i do wysyłania kolejnych ofert, lecz nie przekaże ich ni-

komu innemu. Krawaty jednak nie są najelegantsze. Próbujesz

sprawdzić w jednym z renomowanych domów i znowu na Twym

ekranie zapala się ostrzeżenie. „Ta witryna sprzedaje dane. Czy

chcesz kontynuować?". Klikasz na „tak" i odwiedzasz witrynę.

Wyświetlane jest tu inne logo Trustmark™: „Wymiana z firmami

trzecimi". Tu jest więcej szczegółów, wyjaśnienie, że Twoje dane mo

gą zostać przekazane osobom trzecim. Jeśli klikniesz na „Zgoda na

przekazanie danych stronom trzecim", otrzymasz przy zakupie dwu-

procentowy rabat (bez uwzględnienia podatków i kosztów wysyłki).

Jeśli się nie zgadzasz, zapłacisz pełną sumę i firma zachowa Twe da

ne dla siebie.

Mogłeś ustawić w swojej przeglądarce opcję automatycznego

prowadzenia negocjacji, zgodnie z Twymi wcześniejszymi instruk

cjami, wolisz jednak za każdym razem podejmować decyzje indywi

dualnie. Dwuprocentowy upust to niezbyt wiele, lecz odpowiada Ci

uczucie, że decyzja należy do Ciebie i inni są gotowi płacić za infor

macje.

Kupując lekarstwa na astmę czy przeciw innym dolegliwościom,

cenisz sobie tę kontrolę. „Open Profiling/Privacy Preferences" usta

wiłeś w przeglądarce na „no data" („żadnych danych"), gdy kupujesz

jakiekolwiek lekarstwa - w tym przypadku udzielają jeszcze więk

szego rabatu, gdyż informacja jest cenniejsza, ale nie chcesz, by do

tarła do Twego pracodawcy czy towarzystwa ubezpieczeniowego.

Skąd jednak czerpiesz zaufanie do firmy farmaceutycznej, że po

słucha Twego zlecenia? Czy chroni Cię jakieś prawo? Spójrzmy, jak

się to wszystko mogło zacząć. W roku 1997...

Prywatność w Sieci

W 1997 roku problem poufności danych o klientach stał się w Sta

nach Zjednoczonych ważnym zagadnieniem. Wpłynęło na to kilka

czynników. Zgromadzono wiele danych zarówno w Sieci, jak i poza

nią. Marketing bezpośredni, telemarketing, sprzedawcy reprezentu

jący rozmaite branże, wszystkie te formy handlu naruszały prywat

ność ludzi. Prasa nadała temu rozgłos. W Federalnej Komisji do

spraw Handlu odbyły się przesłuchania na temat poufności danych

o konsumentach, w rezultacie których zaapelowano: „Sformułujcie

problemy i zaproponujcie jakieś rozwiązania albo sami wydamy

przepisy."

W Kongresie czekało kilka ustaw, które najprawdopodobniej

z czasem miały ulec zmianie: Ochrona Prywatności Konsumentów

w Internecie (kongresman Bruce Vento z Partii Demokratycznej, Min

nesota), Ochrona Prywatności Dzieci a Władza Rodzicielska (Bob

Franks, republikanin, New Jersey) oraz Prywatność Komunikacyjna

a Władza Konsumentów (kongresman Ed Markey, demokrata, Massa

chusetts).

Nie bez racji wielu ludzi, zarówno potencjalnych użytkowników,

jak i potencjalnych prawodawców patrzyło na Sieć z obawą i po

strzegało ją jako teren bezprawia. W Sieci łatwo zdobyć informacje

i wykorzystać je w niegodziwym, a nawet niebezpiecznym celu. Mo

gą to robić właściwie wszyscy, nie tylko zasobne firmy uprawiające

masowy marketing, lecz również obsesyjni dziwacy.

Poza witrynami WWW, poza etykietami

Problemy z ochroną prywatności nie zaczęły się dopiero w Interne

cie. Nie da się ich rozwiązać przez sprawdzanie, co dzieje się w każ

dej witrynie. Problem powstaje wówczas, gdy informacje podróżują

między witrynami lub trafiają do baz danych, gdy są zbierane z wie

lu witryn, z list pocztowych, spisów telefonicznych, grup newso-

wych, z innych baz danych. Już dawniej ktoś, kto zadał sobie trochę

trudu, mógł zdobyć wiele informacji, szperając w lokalnych archi

wach, dzwoniąc do firm i twierdząc, że jest potencjalnym pracodaw

cą lub starym przyjacielem albo wydając kilkaset dolarów na licencję

detektywa. Czasami do danych mieli również dostęp kryminaliści,

zatrudnieni w więzieniach przy wprowadzaniu danych, znudzeni

urzędnicy urzędów podatkowych i rozmaici niegodni zaufania ludzie

zajmujący godne zaufania posady.

Wiele firm, np. TRW (firma zbierająca dane dotyczące sytuacji kre

dytowej), Equifax, Metromail i niektóre instytucje wydające karty

kredytowe mają olbrzymie bazy danych, którymi się wymieniają.

Owszem, dzięki temu gospodarka jest bardziej efektywna, zyski sta

ją się większe, a koszty mniejsze, lecz nie wszystkie firmy wykorzy

stujące te dane działają w sposób uczciwy. Ich pracownicy również.

Wraz z upowszechnianiem się Sieci coraz łatwiej gromadzić i ze

stawiać dane. Dostępne w Sieci rozmaite połączenia sprawiają, że

ochrona danych osobowych staje się coraz trudniejsza. Ludzie nie

bez racji obawiają się, że docierając do danych z różnych źródeł,

można je wykorzystać ze szkodą dla prywatnych osób. Nasze wypo

wiedzi w Sieci, zakupy, podróże, zarobki przestaną być pojedynczy

mi, zwykłymi faktami, jeśli się je razem zestawi.

Użytkownik chciałby swobodnie przechodzić przez Sieć i w róż

nych odwiedzanych miejscach ujawniać tyle ze swej legalnej tożsa

mości, ile uzna za stosowne: zdolność kredytową, przebieg pracy za

wodowej, stan konta bankowego, przebyte choroby. Tożsamość

danej osoby zostaje rozproszona po całej Sieci w małych porcjach.

Nie stanowi to większego problemu, dopóki ktoś - handlowiec szu

kający klientów, pracodawca, prześladowca czy szantażysta - nie za

cznie zbierać tych małych fragmentów. Jeden typ problemów poja

wia się, gdy dane są nieprawdziwe, a zainteresowany dowiaduje się

o tym ostatni, inny - gdy są prawdziwe.

Wychodząc naprzeciw tym problemom, rynek i rząd ustanawiają

systemy chroniące prywatność. Jako społeczeństwo nie możemy

wszystkim zagwarantować całkowitej prywatności. Potrafimy jed

nak stworzyć procedury dzięki którym ludzie mogą sobie ustalić po

ziom prywatności, zgodnie z obustronnie akceptowanymi warunka

mi wymiany oraz dostaną narzędzia dochodzenia swych praw, gdy

umowa zostanie złamana. Wówczas użytkownicy znacznie swobod

niej poczują się w Sieci, dłużej nie obawiając się, że wszystko, co ich

dotyczy, zostanie uwidocznione.

Dwa rodzaje informacji

W Sieci zostawiasz dwojakiego rodzaju informację na swój temat: po

pierwsze - gdy dokonujesz z kimś transakcji, po drugie - gdy robisz

coś publicznie: wysyłasz swą opinię, wiadomość do kilku osób, sam

we własnej witrynie WWW zamieszczasz informację. Możesz rów

nież pojawić się w komentarzach osób trzecich, ale tym zagadnie

niem zajmiemy się później.

Wymiana „jeden-do-jednego" powstaje podczas rozmaitych trans

akcji - ma to miejsce zarówno podczas odwiedzenia witryny, jak

i w momencie zakupu podniecającej publikacji, ujawnienia własnych

danych, by zdobyć nagrodę czy podania dochodów w witrynie Barro-

na przeznaczonej dla inwestorów W zasadzie takie informacje są

poufne. Inaczej dzieje się jednak w praktyce. Nie napawa optymi

zmem opowieść Russella Smitha, walczącego o ochronę prywatności

i zeznającego podczas przesłuchań prowadzonych przez Federalną

Komisję do spraw Handlu:

[...] w zasadzie każdy mój ruch w Internecie może być śledzony

Na przykład ostatnio przeszukiwałem grupy newsowe, stosując

usługę DejaNews [http://www.dejanews.com]. Posługiwałem się

nazwą użytkownika „russ-smith". Otrzymałem pewną pozycję

z grupy newsowej dla dorosłych. Gdy kliknąłem na wiadomość,

okazało się, że nie ma ona ze mną nic wspólnego. Jednak treść,

którą dostałem, reklamowała witrynę dla dorosłych i pochodziła

z popularnej sieci reklamowej The Link Exchange. Czy obecnie

mój profil zawiera tę informację? Czy moje słowo kluczowe

(„russ-smith") jest powiązane z tą informacją? Czy znają oni moje

nazwisko i adres, skoro nabyłem pewne produkty - i wpisałem

osobiste dane - w innych witrynach WWW, w których był ten ba-

ner ogłoszeniowy? Czy ta informacja jest sprzedawana? Jak się

mogę o tym dowiedzieć? Czy mogę ją usunąć?

„Ciasteczka"

Poza danymi świadomie dostarczanymi przez użytkownika istnieje

jeszcze inny sposób zbierania informacji, najbardziej typowy - „cia

steczka" („cookies"). „Ciasteczko" to niewinna nazwa danych pozo

stawianych przez internautę odwiedzającego daną witrynę. Na kom

puterze użytkownika umieszcza je komputer, na którym znajduje się

dana witryna. To wyjaśnia kilka spraw: na przykład to, że gdy odwie

dzasz witrynę WWW, Twój twardy dysk może nadal pracować, choć

już skończyłeś ładować interesującą Cię stronę WWW - Twój kompu

ter i witryna nadal rozmawiają w tle.

Po drugie, gdy wracasz do witryny WWW, masz wrażenie, że

wie ona więcej, niż się spodziewałeś. Na przykład pewne strony,

które wcześniej przeglądałeś, czymś się wyróżniają (choćby litery

są zielone, a nie szare) lub znajdujesz odnośnik do czegoś, co

przedtem zrobiłeś. Moje ulubione miasta - San Jose, Moskwa, War

szawa - są już zaznaczone, gdy odwiedzam stronę prognozy pogo

dy w USA Today.

W przypadku „ciasteczek" frustrujące jest to, że choć rezydują na

Twoim pececie, są nierozpoznawalne przez zwykłych ludzi. Sprytni,

„źli" crackerzy doskonale się na tym znają i potrafią stworzyć fikcyj

ne „ciasteczko", dzięki któremu mogą się podszyć pod innego użyt

kownika. Rzeczywiste „ciasteczka" bywają przekazywane między

witrynami WWW. W ten sposób inna witryna dowiaduje się, skąd

przyszedłeś i co tam robiłeś. Ostatnio jacyś „dobrzy" hakerzy opraco

wali narzędzia umożliwiające użytkownikowi usunięcie „ciasteczka"

lub odesłanie „wafla" - antyciasteczka zawierającego skargę użyt

kownika. Netscape i Microsoft w ostatnich wersjach swych przeglą

darek dołączyły opcję wyłączenie „ciasteczka", jednak domyślnie

jest ono przechowywane.

W pewnych sytuacjach „ciasteczka" są użyteczne, na przykład dla

zachowania Twojego hasła, o ile nie jest ono przekazywane dalej.

„Ciasteczko" może zawierać informację potrzebną do tego, byś

otrzymał dobrane specjalnie dla Ciebie wiadomości lub pogodę z in

teresujących Cię miejsc. Najważniejsze, by te informacje były pod

Twoją kontrolą. Nawet jeśli chcesz przekazać swe informacje taj

landzkiej firmie sprzedającej krawaty, nie oznacza to, byś pragnął je

sprzedać Bambusowej Budce w Bangkoku.

Co „oni" wiedzą?

Wśród handlowców Sieć spotyka się ze wzrastającym entuzjazmem,

gdyż znacznie łatwiej prześledzić w niej czynności klienta i skorelo

wać je z następującymi potem zakupami, niż ma to miejsce w przy

padku telewidzów. Witryny WWW mogą przechowywać informację

o tym, co klient oglądał, jak długo zatrzymał się przy danym produk

cie, które reklamy okazały się najskuteczniejsze, z kim się dana oso

ba komunikuje, jakie wypowiada poglądy w publicznych grupach

dyskusyjnych, jak jej zachowanie zmienia się w ciągu dnia. Czy lu

dzie lubiący zaglądać do kieliszka kupują więcej wieczorem, po kilku

głębszych? Czy ci, którzy zapoznają się z katalogami sieciowymi,

bardziej zwracają uwagę na ceny niż ludzie przeglądający katalogi

tradycyjne? Czy osoby rezerwujące bilety lotnicze przez Sieć częściej

niż inni nie stawiają się na lotnisku? Czy klienci są już na tyle wyro

bieni, że trzeba im oferować środkowe fotele po niższej cenie? Albo

czy za miejsce przy przejściu skłonni byliby więcej zapłacić? Nie

przebrana jest liczba kombinacji tych wszystkich elementów.

W zasadzie handlowiec może zestawić gust muzyczny danej oso

by z jej gustem czytelniczym albo odwiedzane przez nią witryny po

lityczne z tygodnikami, które czyta. Może przejrzeć grupy dyskusyj

ne i wysłać e-mail do wszystkich osób, których komentarze ukazały

się w pewnym miejscu lub zgodne są z jakimś profilem, określonym

przykładowo na podstawie próbki użytych słów. Korzystając z no

wych usług, kupiec może połączyć e-mail, nazwisko oraz adres z po

zostałymi danymi. Wypróbuj to na sobie. Myślisz, że Twój komen

tarz na temat libertarianizmu trafił wyłącznie do ludzi z listy

dyskusyjnej? Pomyśl jeszcze raz! Skąd wzięli Twój adres, wysyłając

Ci spamy na temat karaibskiej wyspy z dobrym rządem?

Część tych informacji ma charakter czysto statystyczny, jednak

wiele z nich handlowcy chcą wykorzystać, by podążyć za Tobą. Chcą

również wiedzieć, jak reklama wpłynęła na Twoje zachowanie. Czy

dostrzegłeś ogłoszenie w sieci i poszedłeś do sklepu, gdzie zapłaciłeś

kartą kredytową? Oczywiście sprzedawców zupełnie nie interesuje,

kim naprawdę jesteś, lecz to, w jaki sposób można na Ciebie wpły

nąć, byś coś kupił. Pragnęliby przewidywać Twoje zachowanie. Pro

blem polega na tym, że informacje, które zbierają, mogą się dalej

rozprzestrzeniać.

Sporo z tych informacji okazuje się w istocie niepotrzebnych,

gdyż wiele cech danego człowieka zależy od grupy społecznej, do

której należy. Ogłoszeniodawcy byliby zadowoleni - lub przynaj

mniej pogodziliby się z tym faktem - gdyby wspierali te grupy, nie

znając „prawdziwych" tożsamości ich poszczególnych członków. Fir

ma może umieścić swe ogłoszenie tam, gdzie pojawia się potencjal

ny klient. Dlatego reklamę wody mineralnej spotykamy w klubach

sportowych, a reklamę miejscowości wypoczynkowych - w telewizji

na lotnisku. Podobnie, członkowie społeczności chcą znać się nawza

jem z powodu wspólnych zainteresowań, a nie ze względu na osobi

stą informację.

Mamy działający bez tarcia rynek, gdzie informacje o konsumen

tach przekazywane są przez olbrzymie korporacje, bez troski o oso

bowość danego człowieka albo gorzej - przez podejrzane organiza

cje, nie dbające o swe dobre imię. Dane o Tobie zbierają firmy małe

i duże. Uzyskują je z formularzy, które wypełniasz, z zapisów trans

akcji, w których uczestniczysz i rozmaitych formularzy, niejedno

krotnie pochodzących z instytucji państwowych. Największe firmy

kupujące, zbierające i sprzedające dane - Equifax, Metromail, TRW

i tym podobne - są dobrze reprezentowane przez Direct Marketing

Association (Stowarzyszenie Marketingu Bezpośredniego).

Kupcy mówią obłudnie, że klient jest panem, ale w rzeczywistości

wcale tak go nie traktują. Znawcy marketingu i zachowań konsu

menckich twierdzą, że konsumenci nie potrafią bronić swych intere

sów. Są zbyt zajęci konsumowaniem, pracą, codziennymi sprawami.

Organizacje, które twierdzą, że bronią praw konsumentów zakładają

często własne agendy, mające więcej wspólnego z waszyngtońskimi

walkami o władzę czy zbieraniem funduszy niż z autentyczną obro

ną konsumentów.

Konsumentowi niełatwo sformułować własne preferencje doty

czące prywatności. Inaczej mogą one wyglądać w witrynie WWW

poświęconej branży komputerowej, a inaczej w sąsiedzkiej rozmo

wie. Pokazujemy różne oblicze w pracy, w szkole, w kościele, w gabi

necie lekarskim. Kłopot polega na tym, że osobista informacja przy

biera inny charakter, gdy się przemieszcza, choć sama jej

„zawartość" wcale nie ulega zmianie. Troska o bezpieczeństwo da

nych zależy od tego, jaki rodzaj interakcji ma miejsce: czy podajemy

tylko swoje nazwisko, czy przekazujemy pieniądze, czy też ujawnia

my głębokie mroczne tajemnice. Oczywiście możesz odmówić do

starczenia jakichkolwiek danych, jednak większa ilość szczegółów

byłaby pożyteczna zarówno dla klientów, jak i dla handlu.

Rozwiązanie niedoskonałe

Proponowane rozwiązania tych problemów zwykle nie trafiają

w dziesiątkę. Nie są nam potrzebne przepisy, które powstrzymują

wolny przepływ informacji przekazywanej dobrowolnie, zabraniają

umieszczania „ciasteczek" i utrudniają tworzenie zindywidualizo

wanych narzędzi - wyjątkiem byłyby sytuacje zagrażające dzieciom
lub szantaż.

Nie potrzebujemy również Stowarzyszenia Podmiotów Marketin

gu Bezpośredniego o sile równej Stowarzyszeniu Marketingu Bezpo

średniego, a zorganizowanego przez kogoś, kto ma własną wizję in

teresów konsumenckich. Przecież nie wszyscy konsumenci mają

takie same interesy. Potrzebna im jest natomiast możliwość wyboru.

Obecnie tworzone są dwa dopełniające się systemy, odpowiadają

ce na te wyzwania - TRUSTe i Platform for Privacy Preferences (Plat

forma Preferencji Prywatności). Obu stronom proponują one sposób

samookreślenia i metodę, która ma gwarantować prawdomówność.

W praktyce oznacza to wykonanie samooceny i jawność, a do tego

bezstronną weryfikację zapewniająca uczciwość z jednej strony i za

ufanie z drugiej. Taka weryfikacja ma dodatkowe korzyści: wspoma

ga rozprzestrzenianie się najlepszych metod proponowanych przez

firmy specjalizujące się w narzędziach ochrony prywatności i bez

pieczeństwa danych.

• TRUSTe to system ujawniania i weryfikacji umożliwiający użyt

kownikowi kontrolę informacji, nawet po jej przekazaniu oso
bom trzecim.

• Platforma Preferencji Prywatności pozwala zdefiniować, spraw

dzić i kontrolować informacje o sobie oraz określić, które z nich

przekazać w określonej witrynie WWW. Związana jest z tym

standardowa terminologia, z której korzysta użytkownik i witry

na WWW do określenia preferencji prywatności.

Podobają mi się obie te inicjatywy, gdyż nie ma w nich moraliza

torstwa, kaznodziejstwa, nie są zależne od rządu, chyba że w trakcie

ich użycia nastąpi złamanie prawa. Stanowią przykład oddolnych,

konsumenckich prób regulacji i kontroli, jakie, mam nadzieję, upo

wszechnią się w Sieci.

Narzędzia dające klientom władzę

Nie będę teraz mówiła o „samoregulacji", lecz - choć nie lubię tego

określenia - o „dawaniu władzy" - przekształceniu pasywnego kon-

sumenta w aktywnego klienta, który sam śledzi poczynania sprze

dawcy. Oznacza to powstanie szerszego ruchu, dzięki któremu oby

watele otrzymują narzędzia realizacji tego programu, jednak two

rzenie przepisów i samo korzystanie z narzędzi powinno być

w rękach użytkowników.

Nadzór władzy centralnej nie zawsze jest czymś złym i nie dlate

go należy unikać regulacji na poziomie państwowym. Państwowe są

dy i inne mechanizmy wymuszające przestrzeganie prawa stanowią

konieczne zaplecze dla systemów takich jak TRUSTe. Bezpośrednia

kontrola klientów jest jednak bardziej elastyczna i lepiej dostosowa

na do bieżących warunków niż rządowe przepisy System zdecentra

lizowany znakomicie się rozprzestrzenia i z łatwością przekracza

granice. Nacisk użytkowników powoduje, że mają oni większy wy

bór, a równocześnie zyskują przekonanie, że mogą ufać określonemu

medium przekazu danych. Ludzie mogą wybrać system kontroli

przepływu danych, który im odpowiada i nie muszą działać w środo

wisku o sztywnych regułach. Podstawowa zasada polega na tym, że

dostawca usługi ujawnia się oraz jasno i uczciwie określa - etykietu

je. A potem musi dotrzymać obietnic.

Celem nie jest konstrukcja przepisów dla cyberprzestrzeni ani

rozwiązanie wszystkich problemów dotyczących poufności danych

czy treści przekazów, lecz stworzenie czystego, jasno oświetlonego

terenu, by ciemne obszary Sieci nie odstraszały ludzi. Przecież więk

szość z nas woli mieszkać w bezpiecznej dzielnicy, a potencjalni dra

pieżcy niech napadają na podobnych do siebie.

TRUSTe

Ufaj, lecz sprawdzaj

- Ronald Reagan.

TRUSTe to organizacja wydająca etykiety i certyfikaty, stworzona

w 1996 roku przez Fundację Elektronicznego Pogranicza i inną nie

komercyjną inicjatywę CommerceNet z Kalifornii, założoną przez

Smart Valley (patrz: Rozdział 4, s. 86). TRUSTe ma również wielu

sponsorów i partnerów, w tym Netscape i IBM, pomagających uzy

skać wiarygodność. Dwie znane firmy audytorskie - Coopers & Ly-

brand oraz KPMG - współuczestniczą w opracowaniu programu

i potwierdzają, że konkretna witryna WWW rzeczywiście zapewnia

Poufność danych osobistych
a społeczne prawo do wiedzy

Jeśli zastanawiamy się nad prawem do zachowania prywatnej tajemnicy,

musimy wprowadzić rozróżnienie między poufnością danych podczas

transakcji handlowych z konsumentami a poufnością danych o produ

centach czy instytucjach zaufania publicznego, które coś naprawdę
obiecują - np. to, że produkt jest bezpieczny i użyteczny, że dotrzymają
umowy kredytowej, że zatroszczą się o dzieci, że w urzędzie publicznym
zadbają o dobro społeczne. Ponadto partnerzy handlowi są żywotnie za
interesowani tym, by otrzymywana od ludzi informacja była prawdziwa -
by mieć pewność, że nie kłamie się firmie ubezpieczeniowej, nie podaje
się wyższych niż w rzeczywistości dochodów, by otrzymać pożyczkę.

Poufność danych klienta związana jest z w miarę jednoznacznym

moralnie problemem: każdy powinien móc określić, jaką informację
chce przekazać i na jakie jej późniejsze wykorzystanie się zgadza, choć
może to równocześnie oznaczać rezygnację z pewnych przywilejów. Wy
ważenie między prywatnością a społecznym prawem do informacji w in
nych dziedzinach to znacznie trudniejsze, wychodzące poza sferę czy
sto techniczną zagadnienie.

Niekiedy żądanie prywatnej informacji nie odbywa się w warunkach

równości - wiąże się z pewnym przymusem (jest czymś więcej niż umo
wą w rodzaju: „Dostanie pani rabat przy zakupie tego swetra, jeśli zdra
dzi pani swój ulubiony kolor") lub z potencjalnym nadużyciem zaufania.
Na przykład by zawrzeć umowę ubezpieczeniową, musimy przekazać

pewne informacje, ale, co gorsze, ujawnienie prawdy może w istocie
spowodować, że nie otrzymamy korzystnej polisy. Ktoś może nakłaniać
dzieci do przekazania informacji, której rodzice nie pozwalali wyjawiać;
pracodawca chciałby znać przeszłość kryminalną swego pracownika.

W interesie społecznym leży jawność w wielu dziedzinach, zwłaszcza

związanych z bezpieczeństwem. Jakie zagrożenie przedstawia były nar
koman albo ktoś, kto zachowuje się agresywnie w małżeństwie? Czy sta
nowi on zagrożenie tylko dla firmy, czy również dla ludzi, którzy znaleź
li się na drodze prowadzonej przez niego ciężarówki albo dla kolegów,
którzy mogą sprowokować jego agresję? Chcemy znać również szczegóły
z życia polityków i osób pełniących oficjalne stanowiska, nawet takie

szczegóły, o jakie nigdy nie pytamy osób prywatnych.

Wszystkich sytuacji nie da się całkowicie uregulować. Rząd musi

ustalić zasady, kiedy wykorzystanie takich informacji jest dopuszczalne,
a kiedy powinny pozostać prywatne - bezpieczne i nie naruszone.

obiecywaną ochronę danych osobowych. Firmy te zauważyły, że

usługa „audytu ochrony prywatności" w Sieci to okazja do zrobienia

interesów.

Widoczną część TRUSTe stanowią oznaczenia Trustmarks, obja

śniające stosowane przez witrynę WWW praktyki ochrony prywat

ności - klient może więc decydować, czy odwiedzić daną witrynę.

Stosowane są trzy stopnie oznaczenia:

• Nie ma wymiany:

Witryna pobiera informacje dotyczące danej osoby jedynie w ce
lu dokonania transakcji i realizacji zapłaty.

Wymiana „jeden-do-jednego":
Dane osobiste oraz dotyczące transakcji nie będą ujawnione oso

bom trzecim. Mogą być wykorzystane tylko do bezpośredniej

odpowiedzi klientowi.

Wymiana z udziałem strony trzeciej:
W zasadzie jest to ostrzeżenie dla kupującego i podającego in

formacje. Usługa może ujawniać dane dotyczące klienta lub

transakcji stronie trzeciej, zakładając, że wyjaśni klientowi, ja

kie dane osobowe są zbierane, do czego są wykorzystywane

i komu przekazywane.

Diabeł tkwi w szczegółach, czyli w słowach wyróżnionych tłu

stym drukiem. Co dokładnie właściciel witryny zrobi z danymi i ko

mu je przekaże? Czy ta „strona trzecia" również działa w systemie

TRUSTe?

Nadzór nad witrynami

Jak sprawdza się koncesjonariuszy, którzy umieszczają logo TRUSTe

w swych witrynach WWW? Przede wszystkim bezpośrednio: muszą

wypełnić kwestionariusz i podpisać formalną umowę. Zachęca się

ich, by swój system przetwarzania danych poddali weryfikacji firmy

audytorskiej. TRUSTe samo dokonuje wyrywkowych kontroli. Wyko

rzystuje przy tym trik stosowany w sprzedaży wysyłkowej: „rozsie

wa" w witrynie próbne dane, podobnie jak broker marketingu bez

pośredniego umieszcza na liście adresowej nazwisko swojej

teściowej, by się przekonać, czy lista przeznaczona do jednorazowe

go wykorzystania nie została użyta parokrotnie. TRUSTe stosuje tę

technikę dla dobra konsumentów, których dane zostały (nad)użyte.

Co się dzieje, gdy ktoś narusza zasady? Właśnie to miało określić

TRUSTe podczas wprowadzania systemu w 1997 roku. Żywiono na

dzieję, że nie wystąpi zbyt wiele przypadków wykroczeń, ale jednak

jakieś się pojawią i system będzie miał okazję zademonstrowania

swej sprawności*. Pierwszy środek represji polega na cofnięciu pra

wa do używania logo i umieszczeniu „złoczyńcy" na czarnej liście.

Sprawca musi pokryć koszty wykrycia tego naruszenia, wreszcie

można również skierować przeciwko niemu pozew za oszustwo.

Przypuszczalnie jednak potrzebne są szybsze, ostrzejsze kary. Umo

wy nie powinny być odstraszające - nikt nie chciałby wówczas przy

stąpić do systemu - jednak powinny być na tyle surowe, by liczono

się z konsekwencjami. Obok rozsiewania danych kontrolnych przez

TRUSTe, i wyrywkowego sprawdzania przez audytorów, naruszenia

zasad będą też wskazywane przez własnych pracowników kontrolu-

* Potrzebne są także umowy dotyczące nienaruszalności danych, gdy firma

przekształca się, dzieli lub łączy z inną. Obecnie taka umowa może być złama
na w przypadku bankructwa - w tym zakresie należałoby zmienić prawo ame
rykańskie.

jących oraz niezadowolonych klientów, których dane zostały nie

uczciwie wykorzystane.

Platforma Preferencji Prywatności (P3)

Platforma Preferencji Prywatności (P3) to próba połączenia dwóch

propozycji standardów: Open Profiling Standard (OPS - Otwartego

Standardu Profili) i Platformy Preferencji Prywatności stworzonej

przez Konsorcjum World Wide Web (World Wide Web Consortium -

W3C). W polowie 1997 roku twórcy OPS przedstawili ją W3C jako

propozycję standardu uzupełniającego w stosunku do P3 i dla

wszystkich stało się jasne, że powinien on zostać włączony do P3.

Były między nimi pewne „nakładki", lecz generalnie to, co w jednym

systemie potraktowano pobieżnie, w drugim dopracowano.

Otwarty Standard Profili to pierwotnie niezależna uzupełniająca

próba rozwiązania tych samych problemów, które spowodowały po

wstanie TRUSTe. TRUSTe został stworzony przez organizacje nieko

mercyjne, natomiast OPS opracowała dla celów handlowych firma

Firefly Network", która doszła do wniosku, że zysk z tego, iż system

zostanie powszechnie przyjęty, przewyższa spodziewane profity

z posiadania praw do tego produktu. W czasie przesłuchań w Fede

ralnej Komisji do spraw Handlu (FTC - Federal Trade Commission)

w połowie roku 1997, Firefly znalazł jeszcze dwóch partnerów, ogło

sił OPS standardem otwartym i przekazał go W3C.

Firefly Network jest żywotnie zainteresowana sprawami poufno

ści danych, ponieważ jej podstawowy teren działania stanowi „ko

operatywne filtrowanie" - zbieranie informacji od konsumentów, by

mogli zestawić swe preferencje z preferencjami innych ludzi. Jeśli lu

bię np. Bonnie Raitt, chciałabym wiedzieć, jakich jeszcze artystów

lubią fani Bonnie Raitt. Z drugiej strony mogłabym sobie nie życzyć,

by moje preferencje zostały zbyt szeroko rozpowszechnione, zwłasz

cza w pewnych klubach muzycznych.

Partnerami Firefly w projekcie OPS były Verisign, firma przyznają

ca cyfrowe certyfikaty (byśmy mieli pewność, że dana witryna

WWW jest tą, za którą się podaje) i Netscape. OPS korzysta z typo-

* Jestem drobnym inwestorem w tej firmie.

wego dla wizytówek standardu „vCARD", w którym określony jest

format podstawowych informacji, takich jak nazwisko, adres, tele

fon i adres poczty elektronicznej. Podobnie jak TRUSTe, zdobył on

imponujące poparcie, między innymi Microsoftu, J. Walter Thompso

na, American Express i ponad stu firm, które zaakceptowały stan

dard P3.

Niezależnie World Wide Web Consortium pracowało nad słowni

kiem, zrozumiałym dla ludzi i komputerów, pozwalającym wyrazić

i ustalić prywatne preferencje, komplementarnym w stosunku do

standardu opisu danych przygotowanego przez Firefly i jego partne

rów. Z W3C współpracowała Grupa Robocza ds. Prywatności w Inter

necie (Internet Privacy Working Group - IPWG), kierowana przez wa

szyngtońskie Centrum Demokracji i Techniki (CDT - Center for

Democracy and Technology), na czele którego stoi Jeny Berman, były

dyrektor Fundacji Elektronicznego Pogranicza - jaki ten świat mały!

IPWG wspierają ci, których należało się spodziewać, może nieco wię

cej tu niż w przypadku poprzednich dwóch organizacji rządowych

i stowarzyszeń branżowych. Znalazły się wśród nich: America

Online, Microsoft, Consumers Union (Związek Konsumentów), MCI,

Dun & Bradstreet, IBM, AT&T, Direct Marketing Association (Stowa

rzyszenie Marketingu Bezpośredniego), Fundacja Elektronicznego

Pogranicza, TRUSTe, Coalition for Advertising-Supported Information

and Entertainment (Koalicja Informacji i Rozrywki Sponsorowanej),

National Consumers League (Narodowa Liga Konsumentów) i The

Interactive Services Association (Stowarzyszenie Usług Interaktyw

nych). W odróżnieniu od OPS, P3 projektowano od początku jako

standard publiczny. Jest on rozwijany obecnie pod nadzorem pu

blicznym z udziałem wielu partnerów IPWG oraz W3C. Z techniczne

go punktu widzenia P3 to zastosowanie protokołu PICS, pozwalają

cego na etykietowanie treści, do elektronicznego opisu zasad

ochrony prywatności i danych, w sposób umożliwiający automatycz

ne negocjowanie między przeglądarką lub programem użytkowym

a zaopatrzoną w etykietę witryną WWW.

Zatem zmodyfikowany P3 to w zasadzie specyfikacja umożliwia

jąca dołączenie software'u zarówno do przeglądarki, jak i do witryny

WWW, pozwalająca przejrzyście prezentować dane użytkownika

i zarządzać procesem „powiadomienie i zgoda" przy ustalaniu pozio-

mu ochrony prywatności. P3 powinno sprawić, że setki utalentowa

nych programistów zajmą się tworzeniem narzędzi i aplikacji po

magających ludziom zdefiniować, jakie dane chcą zachować w ta

jemnicy, a jakie przekazać, a także jakim sprzedawcom lub jakim

kategoriom witryn chcą ujawniać poszczególne informacje. Dla dzie

ci i dla danych dotyczących zdrowia ustawić można opcje domyślne.

Prostsza, mniej elastyczna wersja oprogramowania może oferować

trzy wcześniej ustawione opcje, natomiast droższe pakiety powinny

zawierać rozgałęzione kwestionariusze, wyszukiwanie heurystyczne

i inne wyrafinowane rozwiązania. Użytkownicy włączą swe prefe

rencje i ograniczenia do przeglądarki i software'u, który komunikuje

się bezpośrednio z witrynami WWW czy innymi partnerami elektro

nicznymi.

Najważniejsze, że korzystając z P3, użytkownik może przechowy

wać informacje i prawdopodobnie jest w stanie usunąć „ciasteczka".

Wypełniając prosty formularz, mógłbyś na przykład zażądać:

• Przekaż nazwisko, adres, informację, że jesteś wegetarianinem,

dane z karty kredytowej do dailysoup.com;

• Przekaż nazwisko, adres e-mailowy do Fundacji Elektronicznego

Pogranicza i do serwisu informacyjnego CNET [ponieważ chcesz,

by szybko przesyłali ważne informacje];

• Przekaż hasło i pseudonim, ale nie nazwisko i adres e-mailowy,

do grupy dyskusyjnej sweetsorrow (smuteczki);

• Do innych miejsc niż wymienione niczego nie przekazuj.

W przyszłości, w miarę rozwoju oprogramowania, możesz wy

mienić miejsca według kategorii, na przykład witryny WWW ozna

czone „1-to-l Trustmark" albo „firmy sklasyfikowane jako Al przez

[hipotetyczną] usługę ratingową Bezpieczne Dziecko". P3 zawiera

klauzulę silnych zabezpieczeń oraz opcję pozwalającą żądać od wi

tryny uwiarygodnienia na określonym poziomie. Ma to niewielkie

znaczenie, gdy podajemy adres poczty elektronicznej, ale bardzo du

że przy przekazywaniu numeru karty kredytowej.

Co ciekawsze, P3 pozwala użytkownikowi na negocjowanie wa

runków. Jak ujął to Jerry Berman z CDT: „Nie można pozwolić, by lu

dzie określili swe preferencje i na tym koniec. W rezultacie wykluczy

liby witryny, które właśnie chcieliby odwiedzić". Zadanie uściślenia

preferencji w zakresie ochrony prywatności w taki sposób, by mogły

być one automatycznie realizowane i negocjowane, bardzo przypo

mina wypełnianie polisy ubezpieczeniowej czy pisanie testamentu -

wydaje się skomplikowane dla niewtajemniczonych. Podobnie jak

w przypadku testamentu, ludzie będą mogli korzystać z automatycz

nych narzędzi i formularzy, by wyrazić dość prosty zestaw preferen

cji. Ci, których życie przebiega w sposób bardziej skomplikowany,

usiądą z ekspertem od prywatności (najprawdopodobniej z firmy

księgowej), by przedstawić złożony zestaw preferencji. Na przykład;

Nie chcę zdradzać swego wieku... - chyba że dostanę dziesięcio

procentową zniżkę dla rencistów albo co najmniej 400 dolarów.

Tej informacji nie można powtórnie wykorzystać. Nie chcę dosta

wać reklam lasek, ofert domów starców czy informacji o rentach

dożywotnich.
Nie chcę zdradzać swych dochodów... - chyba że potrzebne jest to

podczas odwiedzania witryn z biżuterią lub takich, które oferują

wakacje w atrakcyjnych miejscach na Karaibach.

Chciałbym, by British Airways i Lufthansa wiedziały, jak często la

tam American Airlines i Deltą. Może będą mnie lepiej traktować!

Chciałabym być widoczna dla innych niezamężnych kobiet w wie

ku od 35 do 45 lat z mojej grupy dyskusyjnej, ale pozostać niedo

strzegalna dla mężczyzn.

P3 pozwala kontrolować, jaka informacja wychodzi od nas i do ko

go trafia, równocześnie pozwala korzystać z dobrodziejstwa wymia

ny informacji - możesz zdobywać punkty w klubie linii lotniczej,

zamawiać e-mailem specjalne legginsy, otrzymywać wybrane wiado

mości lub dowiadywać się o najnowsze modele krawatów w żółwie.

Narzędzie pozwala zarządzać wszystkimi informacjami dotyczącymi

Twoich transakcji w Sieci, również na temat tego, jak kupcy obiecali

obchodzić się z Twoimi danymi osobowymi.

P3 jest także użyteczne dla drugiej strony - dla sprzedawców,

których witryny współdziałają z P3. P3 pozwoli biznesmenom i za

rządcom witryn automatycznie doprowadzić do interakcji z ich

stroną, sformułować warunki transakcji i zobowiązanie na temat

postępowania z danymi użytkownika. To wszystko sprzyja klien
tom, handlowcy natomiast zaoszczędzą na kosztach wysyłki infor
macji do ludzi, którzy i tak wyrzuciliby katalog do kosza lub obcią
żyliby ich - mam nadzieję, że będzie to możliwe w przyszłości -

kosztami za czytanie ich poczty elektronicznej (patrz: Rozdział 5,
s. 117).

Czy użytkownicy zaufają takiemu automatycznemu systemowi?
Zależeć to będzie między innymi od sposobu weryfikacji. Dokona

ny przez użytkownika i przez witrynę wybór audytora oraz metody
uwiarygodnienia można uwidocznić w etykiecie. Z tych samych po

wodów co w przypadku TRUSTe, witryny wykorzystujące OPS i P3
będą musiały wymyślić sposób atestacji - na przykład używać
TRUSTe. TRUSTe Trustmarks to logo w witrynie widoczne dla inter
nautów. Etykiety P3 i dane klienta to komputerowy zapis informacji
i zasad, które w końcu wymagać będą podobnej formy jurysdykcji
i egzekucji prawa, jakie zapewnia TRUSTe.

Definicja „prywatności"

Systemy kontroli danych to interesujący temat. Gdy mówimy o „pry

watności", mamy na myśli nie tylko same dane, lecz również inne
kwestie - od (nie)publikowania informacji po określenie, kiedy ma
się odzywać nasz telefon. Czy Juan ma coś przeciwko temu, że infor
macje o nim znajdują się w jakimś banku danych? Nie. Ale wścieka
się, gdy ktoś dzwoni do niego po siódmej wieczorem. Alice, dla od
miany, dostaje dreszczy, gdy pomyśli sobie, że jej transakcje są
gdzieś zapisywane, nie ma jednak nic przeciwko telefonom, jeśli tyl
ko osoba dzwoniąca zbyt wiele o niej nie wie. Niektórzy chcą, by im
nie przeszkadzać, inni bardziej troszczą się o zachowanie poufności
swych danych osobowych.

Różni ludzie mają rozmaite preferencje co do ochrony swej prywat

ności. Wydano już wiele przepisów dotyczących tego zagadnienia*.

* W Stanach Zjednoczonych informacje na temat zakupów kaset wideo są

tajne i chronione przez prawo -jednemu z prawodawców przydarzyła się nie

zręczna sytuacja, w wyniku czego sformułowano odpowiedni przepis. Z dru

giej strony, w wielu stanach w wydziałach komunikacji można uzyskać dane

Niektórzy nie zgadzają się z zasadą, że prywatność związana jest

z prawem przenoszenia własności - a więc że może ona być sprze
dana i być przedmiotem transakcji. Traktują ją raczej jako prawo nie
zbywalne, z którego mogą korzystać zarówno biedni, jak i bogaci.
Ponieważ prywatność nie jest wartością absolutną, a jednostki mają
rozmaite preferencje, wymuszanie jednolitego podejścia nie ma
sensu.

Ponadto, choć treść wyświetlana jest w zasadzie w ten sam spo

sób dla wszystkich odwiedzających* daną stronę, reguły dotyczące
prywatności mogą stosować się rozmaicie do poszczególnych osób,
zgodnie z opcjami witryny lub klienta. W najprostszym modelu wi
tryna WWW może stosować jednolitą politykę wykorzystywania da
nych i klient zdecyduje, czy wejść w interakcję. Witryna może jed
nak oferować kilka opcji, klient decyduje wówczas, płacąc na
przykład - anonimowo - elektroniczną gotówką za coś, co byłoby za
darmo dla osoby, która się przedstawiła, albo dostarczy określonych
informacji o sobie w zamian za rabat przy zakupie towaru lub za
otrzymanie zindywidualizowanej usługi.

Prywatność w praktyce

W praktyce ochrona prywatności to coś więcej niż dane czy narzę
dzie techniczne. Jak możemy ją osiągnąć, nie przekształcając równo
cześnie świata w sterylne miejsce anonimowych osobników? Więk
szość klientów lubi, gdy zaufany sprzedawca traktuje ich
indywidualnie. Mówi się, że żyjemy w globalnej wiosce - nie w glo
balnym mieście. Rzeczywista prywatność - respektowanie ludzi,

pozwalające połączyć numer prawa jazdy z nazwiskiem, adresem, wiekiem

i innymi osobistymi informacjami. Dane komercyjne są zwykle chronione nie

co staranniej, jednak nie z powodu szacunku dla prywatności, lecz dlatego że

ten, kto ma te dane, chciałby je sprzedać.

* Owszem, istnieją niekiedy „czyste" i „brudne" wersje gier czy filmów,

wersje w różnych językach, wersje tylko tekstowe czy graficzne. Niewidomi

mogą korzystać z objaśnień pod obrazami, które pozwalają również łatwo od

szukać i poklasyfikować treść. Ponadto witryny mogą dostarczać treść selek

tywnie, w zależności od posiadanej wiedzy o internaucie - lecz tu znowu doty

kamy sprawy prywatności!

a nie po prostu brak informacji o nich - zależy od ludzkich poglądów

i zdrowego rozsądku.

Spójrzmy na Fourll, wiodącą firmę dostarczającą „białych stron"

w Sieci. Jej podstawowa usługa polega na zbieraniu i przechowywa

niu danych indywidualnych osób: nazwisk, adresów poczty elektro

nicznej, numerów telefonów i innych informacji. Numery telefonów

przekazał Metromail, adresy e-mailowe pochodzą głównie z reje

strów użytkowników, publicznych sieciowych książek adresowych

i Usenetu. Odwiedzający zachęcani są do wpisania własnych danych,

ale również mogą poprosić o ich wykreślenie, choć niektóre dane

mogą się tam pojawić z innego źródła.

Wszyscy, którzy odwiedzają witrynę Fourll, mogą uzyskać infor

macje, lecz każdorazowo jedynie ich odrobinę. Fourll dba o to, by

dane wykorzystywano w sposób akceptowalny, zapobiega hurtowe

mu ich zastosowaniu i wszelkim nadużyciom, unika jednak sztyw

nych zasad, co sprawia, że może elastycznie reagować na nowo po

jawiające się problemy. Utrudnia, na przykład, zbieranie adresów do

masowych przesyłek e-mailowych oraz tworzenie wtórnych baz da

nych. Przekazuje tylko jeden adres elektroniczny za każdym razem

i kontroluje wszelkie nietypowe zachowania w witrynie, jak na przy

kład pobieranie wielu adresów z rzędu. Nie interesuje się, kim jesteś,

lecz co robisz.

Nie możesz również uzyskać nazwiska, znając tylko czyjś numer

telefonu lub adres e-mailowy czyli dokonywać przeszukiwania od

wrotnego. Musisz podać nazwisko danej osoby, nim dostaniesz dal

sze dane. Ale nie zawsze tak było. Pewnego lata firma udostępniła

swe dane serwisowi Yahoo!, który umożliwia szukanie odwrotne

i korzystając z danych Fourll, stworzył w Sieci bardzo popularną ba

zę numerów telefonicznych. Dyrektor Fourll, Mikę Santullo, oświad

czył, że czuje się trochę niewygodnie z tą usługą szukania odwrotne

go, lecz obie strony twierdzą, że cieszy się ona powodzeniem

i w istocie nie spowodowała większych problemów.

Obie firmy skrupulatnie usuwały z bazy nazwiska osób, które o to

prosiły. Tymczasem wydziały policji, centra zapobiegania samobój

stwom i inni „dobrzy wujkowie" używali systemu w pozytywnych

celach. „Złych wujków" nie było tak wielu - nie więcej niż uciążli

wych ludzi, którzy wykorzystują identyfikator dzwoniącego, by do

niego oddzwaniać. Jednak kilka miesięcy później, pod wpływem nie

ustannego nacisku, firmy zaprzestały tej usługi. Podobne informacje

nadal są dostępne, lecz często ze źródeł o wiele mniej zapobiegli

wych niż Yahoo! czy Fourll.

Szkoda, że przestała istnieć tak potencjalnie wartościowa usługa

i teraz dostarczają jej firmy mniejszego kalibru. Wniosek z tej histo

rii - która jeszcze się nie zakończyła - jest taki, że niewielka samo-

regulacja lub staranne pilnowanie danych osobowych mogą w isto

cie doprowadzić do sytuacji, kiedy dane te są bardziej dostępne, niż

w momencie, gdyby pozostawały bez żadnej kontroli.

Powstaje pytanie na przyszłość: Jak sprawić, by informacja była

dostępna selektywnie? Częściowo zajął się tym Fourll, choć na razie

bez możliwości przeszukiwania odwrotnego. Osoby chcące skorzy

stać z serwisu mogą otrzymać wybrane informacje na temat innych

osób. Zakłada się, że osoby zarejestrowane są mniej skłonne do nad

używania informacji. Pozwala im się przeszukiwać bazę danych, na

przykład gdy chodzi im o wykaz członków rozmaitych stowarzyszeń
- choćby liceum w Princeton - czy o listę osób określonego zawodu

- np. skrzypków. Takie informacje pochodzą od osób indywidualnych

i od stowarzyszeń, które mogą wyszczególnić, jakie dane i komu

chcą udostępnić. Niektóre grupy pozwalają jedynie na to, by ich da

ne przeszukiwali wyłącznie członkowie danej grupy (tylko absol

wenci uwidocznieni w spisach liceum w Princeton mogą pozyskiwać

informacje na temat innych absolwentów tej szkoły).

Przedstawia się to dość karkołomnie, wiele w tym dowolności, ale

czy w rzeczywistym życiu nie jest tak samo? Mikę Santullo, szef

Fourll, twierdzi, że ludzie w firmie wiele się nad tym zastanawiają

i mają zamiar ulepszać swój system, jeśli pojawią się nowe proble

my. Przypomina to stały wyścig zbrojeń między tymi, którzy dostar

czają danych, a tymi, którzy je przechwytują.

Juno: darmowy e-mail

w zamian za udostępnienie danych o sobie

Niektóre witryny WWW i usługi sieciowe grają w otwarte karty. Na

przykład Juno oferuje swym klientom (w tym mojej macosze) darmo

wy dostęp do e-mailu w zamian za wyrażenie zgody na przesyłanie

reklam, które kierowane są do osób na podstawie ich charakterysty

ki. Usługa odniosia sukces - około 2,5 miliona osób wypełniło szcze

gółowe kwestionariusze, otrzymując za to bezpłatną możliwość ko

rzystania z poczty elektronicznej. Nie muszą mieć dostępu do

Internetu, gdyż Juno oferuje na terenie Stanów Zjednoczonych włas

ne lokalne numery dostępowe, pod które mogą zadzwonić, i w isto

cie nie dostają one dostępu do Internetu, mogą jednak wysyłać

i otrzymywać pocztę przez Internet. Otrzymują graficzne ogłoszenia

od reklamodawców Juno i od samej Juno. Strona Juno przypomina

witrynę WWW, reklamy również są podobne do banerów WWW, ale

docierają tylko do zarejestrowanych klientów Juno.

Usługa ma wprawdzie charakter darmowy, ale nie jest to „e-mail

dla ludu". Prezes Juno, Charles Ardai, mówi, że wśród klientów prze

ważają użytkownicy Internetu, ludzie o wyższych zarobkach, dwie

trzecie to mężczyźni o wysokich dochodach. Nie trzeba bowiem pła

cić za dostęp do Sieci, ale trzeba mieć komputer i modem.

Osobiste dane użytkownika nie są znane ogłoszeniodawcom. Do

stają oni jedynie zestaw informacji w rodzaju: 5482 ludzi między 18

a 49 rokiem życia, którzy wyrazili zainteresowanie waszym nowym

samochodem, widziało waszą reklamę w ostatnim miesiącu; proszę

wpłacić 2741 dolarów w ciągu 30 dni. Juno może również poinfor

mować, że 25 procent osób, które zwróciły uwagę na reklamę, to ko

biety. Zauważmy, że w istocie te wszystkie osoby zetknęły się z rekla

mą, gdy tylko się zalogowały, by sprawdzić pocztę. Takie ogłoszenia

skierowane są do bardziej konkretnego odbiorcy i intensywniej od-

działywują niż reklama w wertowanym czasopiśmie.

Skąd jednak reklamodawca ma pewność, że to wszystko jest

prawdą? Finanse Juno oraz wszelkie dotyczące firmy dane sprawdza

firma audytorska Coopers & Lybrand. „W odróżnieniu od witryn

WWW nas bardzo łatwo sprawdzić", zauważa Charles Ardai. Jedyny

mi osobami odwiedzającymi strony Juno są te, które się zarejestro

wały, wypełniły kwestionariusz i korzystają z firmowego software'u.

Juno sama również sprzedaje rozmaite produkty swym klientom.

Na przykład książkę kucharską osobie zainteresowanej taką publika

cją. Łatwo jest przesłać formularz zamówienia, a dane karty kredyto

wej nigdy nie przechodzą przez Internet, dzięki temu klienci mają

poczucie bezpieczeństwa, choć może nie dla wszystkich ten problem

jest aż tak istotny. Oczywiście człowiek odpowiadający bezpośrednio

na ogłoszenie traci swą anonimowość.

Przejrzystość i zaufanie

Mechanizmy oferowane przez TRUSTe czy P3 dają jednostkom kon

trolę nad wykorzystaniem danych osobistych gromadzonych przez

handlowców i firmy w rodzaju Fourl 1 czy Juno. Powinno to zwięk

szyć ogólne poczucie bezpieczeństwa w Sieci i wyraźnie zaznaczyć

różnice między operacjami prywatnymi a publicznymi. Gdy przepro

wadzasz formalną transakcję, powinna być ona prywatna, a proce

dura postępowania z Twymi danymi osobowymi poddana Twojej

kontroli. Wszystkie inne działania są publiczne. Zarysowanie granic

i możliwość kontroli to ważne czynniki - zachęcają ludzi do korzy

stania z Sieci i wzmacniają poczucie bezpieczeństwa tych, którzy już

w niej funkcjonują. W przyszłości prawdopodobnie ten rodzaj kon

troli rozprzestrzeni się na wszelkie operacje: również poza Interne

tem konsumenci będą się domagać identycznej kontroli nad swymi

danymi. Albo polubią interesy w Sieci, skoro będą wiedzieli, że mogą

negocjować warunki.

Uważam, że gdy zmaleją wątpliwości ludzi dotyczące poufności

danych w Sieci, poprawi się równocześnie ich samopoczucie związa
ne z tym, że ujawniają swą obecność w publicznych regionach
cyberprzestrzeni.

Jak wyglądałby Deep Blue z hormonami?

Przeprowadźmy eksperyment myślowy. Wyobraźmy sobie, że całe

życie spędziłeś w Sieci odizolowany od świata fizycznego. Znasz bli

sko wielu ludzi, słyszałeś ich poglądy, dyskutowałeś z nimi, obser

wowałeś, jak dojrzewają, jak się złoszczą, żartują, robią interesy,

zdobywają i tracą przyjaciół. Sam zyskiwałeś, ale i traciłeś przyja

ciół. Ci wszyscy ludzie są dla Ciebie realni - chcesz, by Cię szanowali,

prosisz ich o radę. Ty również jesteś dla nich osobą rzeczywistą. Twą

obecność w Sieci uważają za coś oczywistego - wszystko, co kiedy

kolwiek wysłałeś, wszelkie dane o Tobie, sieciowe pogawędki na

Twój temat. Nigdy jednak tych ludzi nie widziałeś.

Przypuśćmy, że spotykasz ich teraz w ziemskim, rzeczywistym

świecie: mają jasne lub ciemne włosy, są grubi lub chudzi, młodzi

albo starzy, to biali, Murzyni lub Azjaci, mężczyźni albo kobiety.

Ponadto każda z tych osób ma drobne cechy charakterystyczne -

a to szramę, a to niesymetryczne brwi, a to szczególny styl ubio

ru. W sumie nic ważnego, po prostu cechy osobnicze. Owszem,

niektórzy ludzie nie znoszą własnych włosów, własnego nosa,

poddają się chirurgii plastycznej, ale niewiele osób nakłada ma

skę.

Cechy te nie stanowią wielkiej tajemnicy, wiedzą o nich przyjacie

le, nawet znajomi. A sekrety prezydenta czy gwiazd filmowych zna

ne są ogółowi. Pewne cechy uwarunkowane są genetycznie, inne

stworzone przez daną osobę, jeszcze inne to wytwór kultury (na

przykład golenie nóg przez kobiety).

A Ty? Wkroczywszy w ziemski świat, z początku na pewno bę

dziesz się przejmował własną fizycznością. Ludzie zobaczą, jak wy

glądasz, będą oceniać Twój gust, uczesanie, krytykować figurę. Golić

się? Podwijać spodnie?

Szybko się jednak odprężysz, tak jak wówczas, gdy przestałeś być

niezgrabnym nastolatkiem. Ludzie wiedzą, jak wyglądasz i jak się

ubierasz, a Ty sam przywykłeś do tego, jak prezentujesz się światu.

Możesz być zaskoczony widokiem swej twarzy z profilu albo swej

głowy z tyłu w lustrze, jednak ogólnie Twa fizyczna obecność wyda

Ci się zupełnie zwyczajna.

Najprawdopodobniej to samo stanie się z Twoim sieciowym wize

runkiem.

Nowa prywatność

Gdy ludzie w Sieci poczują się bezpieczniej, zaakceptują fakt, że

ich wypowiedzi rejestruje się i odtwarza, a oni sami wystawieni są

na pokaz. Z wszystkimi wokół dzieje się przecież to samo. Analogicz

nie, uczucie fizycznego obnażenia zależy od naszej wrodzonej wraż

liwości, ale też i od aktualnej mody. Trzydzieści lat temu poza plażą

szokował widok kobiety z odsłoniętym pępkiem, teraz to rzecz nor

malna. Sto lat temu, gdy moja babka zdjęła buty na plaży, niania na

zwała ją bezwstydnicą.

Każdy ma własne wyobrażenie o prywatności, ale jest uzależniony

od kultury, w której żyje, a także od warunków ekonomicznych. Trudno

zrealizować marzenie o odosobnieniu, gdy żyje się w jednopokojowym

mieszkaniu z wielopokoleniową rodziną. Podróżując po świecie i obcu

jąc z ludźmi różnych kultur, możemy się przekonać, że Amerykanie

przyzwyczajeni są do większej przestrzeni osobistej niż inni ludzie.

Ludzie ujawniają obecnie znacznie więcej prywatnych informacji

i nie będą się przejmować faktem, że również w Sieci znajduje się

więcej danych na ich temat. Istotnym problemem nie jest trzymanie

wszystkiego w tajemnicy, lecz zapobieganie nadużyciom informacji.

Istotne okazują się zaufanie i potrzeba dodatkowych informacji na

temat tego, jak dane są wykorzystywane. Równocześnie staniemy

się zapewne bardziej tolerancyjni, jeśli wady wszystkich ludzi będą

bardziej widoczne.

Co będzie znane?

Obecnie usługa sieciowa DejaNews potrafi przeszukać zawartość

grupy newsowej i znaleźć wszystkie wypowiedzi danej osoby za

mieszczone kiedykolwiek w Sieci. Serwisy wyszukujące (Excite, Ly

cos, Alta Vista, Yahoo! i inne) potrafią dokonać przeglądu Internetu,

a Excite umożliwia również dostęp do DejaNews. Z kolei organizacja

o stosownej nazwie Internet Archive archiwizuje wszelkie informa

cje, jakie kiedykolwiek pojawiły się w światowej pajęczynie.

Pomyśleć tylko, że Twoja wypowiedź sprzed pięciu lat mogłaby

zmniejszyć szanse dostania posady. Albo że to, co mówisz poza obec

nym miejscem pracy, może wpłynąć na ocenę Ciebie przez szefa. Dla

tego wiele społeczności postanowiło na kilka lat zapieczętować zare

jestrowane wypowiedzi lub udostępniać je tylko swym członkom lub

wybranym osobom. W najbardziej znanej społeczności sieciowej

WELL kilku uczestników zdecydowało się na usunięcie wszystkich

przesianych przez siebie listów, co dla innych członków wspólnoty

nosiło znamiona pewnego rodzaju samobójstwa. W większości

wspólnot taki akt jest niedopuszczalny*.

* To długa historia, opisana przez Katie Hafner w majowym numerze maga

zynu „Wired"; por. również Rozdział 9.

W istocie spore obszary Sieci staną się bardziej prywatne niż

obecnie. Poza opisaną poprzednio ochroną prywatności typu wy

miana „jeden-do-jednego", ludzie będą mogli odgrodzić się przy

użyciu narzędzi filtrujących granic wspólnoty czy intranetu. W re

zultacie większość czasu ludzie będą spędzać w dość zamkniętej

przestrzeni, tak zresztą jak obecnie w realnym świecie. Pozostaną

w korporacyjnych intranetach i będą wychodzić na zewnątrz jedy

nie w poszukiwaniu informacji komercyjnej. Mam jednak nadzie

ję, że nie ograniczą się do tego - wiele bowiem stracą, jeśli tak

uczynią.

Widzialność to pożądana norma

Człowiek przywyknie do swego obrazu wewnątrz społeczności.

Powstaną zasady dotyczące tego, co ma być zarejestrowane, a co

usunięte po - na przykład - dziesięciu dniach. Jednak coraz wię

cej zasobów będzie archiwizowanych. Może z natury cechuje nas

samouwielbienie i dlatego pragniemy wszystko zachować.

Gdzieś powstaną zapisy niemal wszystkiego, co wysłałeś e-mai-

lem, oczywiście także tego, co inni powiedzieli na Twój temat.

Większość społeczności będzie się składało z rejestrowanych

członków, lecz pozostaną one otwarte dla nowych uczestników

i dla tych osób z zewnątrz, które szperają w poszukiwaniu da

nych.

I odwrotnie - członkowie wspólnoty mogą wędrować po Sieci

w poszukiwaniu informacji, wysyłać pocztę do wybranych osób

(choć nie każda z nich zechce tę pocztę otrzymywać), komuniko

wać się i robić interesy na całym świecie. Problem polega na

tym, żeby istniało jakieś „zewnętrze", otwarte środowisko. Jed

nym z celów tej książki jest zachęcenie ludzi do stworzenia wy

godnej cyberprzestrzeni, w której ludzie chcieliby prowadzić ży

cie towarzyskie. By zdobyć zaufanie, ludzie sami muszą być

widoczni, tak jak tego oczekują od innych. Sieć jest wielokultu-

rowa, lecz winna funkcjonować na zdrowych zasadach, a ludzie

powinni się przyczyniać do utrzymania czystych, dobrze oświet

lonych miejsc.

Widzialność dobrowolna

Istnieją powody - komercyjne, społeczne, polityczne - byśmy w po

tencjalnie mrocznym świecie sieciowym byli widzialni z własnej wo

li. Jawność to podstawa otwartego rynku, przejrzystego życia poli

tycznego. W końcu, także warunek zaufania.

Członkowie danej społeczności mogą chcieć zasłony przed świa

tem zewnętrznym, ale woleliby tego uniknąć wewnątrz grupy. Na

szerszą skalę taki sam cel stawiają sobie rządy. Chcą pełnych i do

stępnych danych - z wyjątkiem tych, które dotyczą ich samych. Choć

Fundacja Elektronicznego Pogranicza oraz inne organizacje i osoby

indywidualne walczą energicznie o to, by rządy i firmy komercyjne

nie wtrącały się do naszego prywatnego życia bez naszego przyzwo

lenia, rządy nadal będą to czynić. Natomiast w społecznościach sie

ciowych może się to odbywać wyłącznie za naszą zgodą.

Rządy na całym świecie wymyślają metody podsłuchiwania pry

watnych rozmów i zakładania podsłuchów telefonicznych. W niektó

rych państwach wymagana jest do tego zgoda sądu, inne kraje nie

wykazują aż takiej skrupulatności.

Co możemy zrobić w odpowiedzi na tę sytuację? W stosunku do

niektórych państw mamy zaufanie, że nasza prywatność jest niety

kalna, w innych krajach pozostaje to problemem. Im bardziej rząd

czuje się zagrożony - zwykle dlatego, że ludzie są niezadowoleni

z jego poczynań - tym bardziej prawdopodobne, że zechce szpiego

wać swych obywateli oraz cudzoziemców, by utrzymać się przy wła

dzy (patrz: Rozdział 10).

Fair play

Naszą najlepszą obroną jest atak: kontrszpiegowanie!

Musimy mieć możliwość śledzenia tego, co robi rząd. Takie orga

nizacje jak Fundacja Elektronicznego Pogranicza czy Centrum Demo

kracji i Techniki, broniąc naszej prywatności, walczą również o więk

szą otwartość rządu. Co rządy robią z zebranymi przez siebie

informacjami? Kto ma do nich dostęp? Do kogo się zwracają? Dla

czego nie zwracają się do nas? Skąd urzędnicy czerpią swe dodatko

we dochody? Kto płaci ich rachunki? Jak to wpływa na podejmowa-

Zdanie niezależnego eksperta...

Zamieszczam tu wyjątki z opublikowanego w „New York Times" eseju
dziewięćdziesiędoczterotetniego George'a Kermana, człowieka, który nie

ma zupełnie nic wspólnego z cyberprzestrzenią. Jest jednak jednym

z najmądrzejszych ludzi na świecie i wiele wie o ludzkiej naturze i natu

rze rządów.

WYWIAD I KONTRWYWIAD

George F. Kennan, „New York Times", 18 maja 1997 roku

Jestem przekonany - a opieram to rta siedemdziesięcioletnim do

świadczeniu, najpierw urzędnika państwowego, a potem, przez ostatnie
45 lat, historyka - że stanowczo przecenia się konieczność istnienia
naszych tajnych służb wywiadowczych na całym świecie. Wedtug mnie
ponad 95 procent potrzebnych nam informacji można uzyskać, studiu

jąc uważnie i fachowo dostępne u nas informacje, znajdujące się w bi

bliotekach i archiwach. Większość pozostałych danych, których nie da
się zdobyć w naszym kraju - a takich jest niewiele - łatwo otrzymać
z podobnych jawnych źródeł zagranicznych.

W Rosji za czasów Stalina, a częściowo nawet później, ocierające się

o psychozę utajnianie wszystkiego przez reżim komunistyczny sprawiło,
że wielu - nie bez racji - za niezwykle istotne uważało penetrację prze-
słonionego obszaru naszymi tajnymi metodami. Doprowadziło to oczy
wiście do powstania rozbudowanej biurokracji zajmującej się tym wła

śnie zagadnieniem. Podobnie jak wszystkie wielkie biurokratyczne
struktury, przetrwała ona do dziś, gdy dawno zniknął powód, dla które
go funkcjonował.

Nawet w czasach istnienia Związku Radzieckiego wiele działań było

zbytecznych. To, co uzyskiwaliśmy w tajny sposób wyrafinowanymi
i niebezpiecznymi metodami, było do dyspozycji tu na miejscu, gdyby
informacje poddano specjalistycznej naukowej analizie.

Próby wydobycia danych tajnymi metodami mają dodatkowy, rzadko

dostrzegany negatywny skutek. Rozwój tajnych źródeł informacji w in
nym kraju wymaga oczywiście umieszczania tam i korzystania z tajnych
agentów. Naturalnie, zwiększa to wysiłki kontrwywiadowcze za strony
rządu danego państwa. A to z kolei zmusza nas do równie energicznej
odpowiedzi kontrwywiadowczej, by zapewnić nienaruszalność naszych
starań szpiegowskich.

Współzawodnictwo kontrwywiadów rozrasta się, przesłaniając po

czątkowe przedsięwzięcie wywiadu pozytywnego. Zaczyna to przybierać
formę gry prowadzonej dla samej gry.

Niestety, gra ta ma charakter sensacyjny i dramatyczny, absorbuje

uwagę zarówno tych, którzy ją prowadzą, jak i żerującej na tym prasy.
Fascynacja dramatyzmem przyćmiewa - nawet w opinii szerokiej pu
bliczności - oryginalny cel tych wszystkich działań.

Ciekawe, jaką część energii, wydatków i biurokratycznego zaangażo

wania CIA pochłania to wyczerpujące współzawodnictwo i czy porównu

je się to z osiągniętym, a niemal już zapomnianym pierwotnym celem.

Można się zastanawiać, czy ludziom kiedykolwiek przyszło do głowy, że
najlepszą metodą obrony przed penetracją własnych tajemnic jest po
siadanie jak najmniejszej ilości sekretów.

George F. Kennan jest emerytowanym profesorem historii w Institute

for Advanced Study w Princeton, New Jersey.

York Times Special Features/Syndication Sales.

ne przez nich decyzje? Jak wydawane są nasze pieniądze? Czy sami

moglibyśmy wydawać je lepiej?

Tego rodzaju informacje umożliwiałyby przywrócenie równowagi

sił. Rządy słusznie obawiają się zorganizowanej przestępczości na

wielką skalę oraz działającego w ukryciu terroryzmu. Ja natomiast

również obawiam się rządów działających w ukryciu na wielką ska

lę. Rząd opiera się na słusznej zasadzie, że wszyscy wspólnie wyzna

czamy reguły i decydujemy o lokowaniu pewnych zasobów społecz

nych. Mamy jednak również prawo nadzorować, jak się przestrzega

reguł i jak wykorzystuje środki. Inwestując w jakąś firmę, mamy pra

wo do pełnej informacji na temat inwestycji, w państwie natomiast,

gdzie jesteśmy mimowolnymi „inwestorami", zasługujemy na to, by

poczynania rządu były w pełni jawne.

Dotyczy to również społeczności sieciowych. Choć członkostwo

w nich jest dobrowolne, istnieje niebezpieczeństwo, że zarząd spo

łeczności rozrośnie się i zbiurokratyzuje, tak jak to ma miejsce

w ziemskich państwach i w ustabilizowanych korporacjach.

Nie domagam się ograniczeń wypowiedzi i czynów, domagam się

natomiast całkowitej jawności ze strony osób ubiegających się

o funkcje zaufania społecznego lub piastujących takie stanowiska.

Nie potrzebujemy przepisów prawnych - choć wprowadzenie takich

przepisów by nie zaszkodziło. Nie musi, na przykład, istnieć prawo,

zgodnie z którym Steve Forbes czy Ross Perot musieliby podać wyso

kość płaconych podatków, ale niewielu ludzi na nich zagłosuje, jeśli

tego nie ujawnią.

Otwartość komercyjna i zaufanie

Jak na ironię, wiele instytucji komercyjnych, którym ufamy, charak

teryzuje się małą przejrzystością: banki, szpitale, linie lotnicze. Przy

zwyczailiśmy się do tego, że powierzamy im swe życie czy pieniądze

i prawie o nic nie pytamy. Niedawny sondaż Harrisa ujawnił, że 79

procent respondentów ufa, że szpitale, a 77 procent - że banki nale

życie obchodzą się z poufnymi informacjami. Natomiast 48 procent

ma takie zaufanie do komercyjnych usług sieciowych, 46 procent -

do dostawców usług internetowych, 40 procent - do sprzedawców

sieciowych. Ludzie ufają również poczcie. Zatem generalnie uważa

my, że jesteśmy bezpieczni... i na ogół jesteśmy. Banki są licencjono

wane i ich działalność jest regulowana przez państwo, podobnie jak

szpitale i linie lotnicze. Dotychczas nie musiały one przekazywać

nam wielu informacji. Gromadzą obszerne dane, lecz większość

z nich nie jest publikowana. Obecnie klienci biorą pod uwagę opinię

agend nadzorujących oraz historię tych instytucji i pokładają w nich

zaufanie.

Tym ustabilizowanym, cieszącym się zaufaniem instytucjom przy

bywają konkurenci: bankom - nowi pośrednicy finansowi, poczcie

państwowej - Federal Express i inne firmy kurierskie. W przypadku

ochrony zdrowia konkurencja nie jest tak bezpośrednia, jednak

krajobraz w istotny sposób zmienią powstające organizacje zarzą

dzania usługami medycznymi. W porównaniu z dotychczasowymi

podmiotami działającymi na rynku, nowym jego uczestnikom braku

je zbudowanego bądź odziedziczonego zaufania.

Wysiłek powstających firm, by szybko zdobyć zaufanie, przyniósł

dodatkowy pozytywny efekt - nasze banki stały się bardziej przyja

zne. Obserwujemy też, jak na HMO (Health Managers Organization -

Organizacja Menedżerów Usług Medycznych) wywierany jest nacisk,

by służba zdrowia działała jawniej, a na pocztę państwową - by ofe

rowała dodatkowe usługi.

Nowy model zaufania

Jak wytworzyć zaufanie? Nie deklarując „jestem godny zaufania",

lecz ujawniając informacje.

Nim pojawił się Federal Express, poczta państwowa była w zasa

dzie monopolistą i oficjalnie nadal nim jest w dziedzinie niektórych

usług. W początkowym okresie - gdy pisałam o FedExie jako analityk

giełdowy na Wall Street - firma wyjaśniała zasady swego działania

w masowej kampanii reklamowej. Firma miała system z punktem

centralnym: przesyłała wszystko przez centrum w Memphis własny

mi samolotami i stamtąd rozsyłała paczki do klientów. Możecie temu

ufać, obiecywano. Całkowicie, niezawodnie, natychmiast. Nie musisz

być dużym klientem, by skorzystać z usług Federal Express.

Ponadto, z nielicznymi wyjątkami, FedEx wykonywał usługi zgod

nie z obietnicą.

Firma zrobiła jednak coś więcej - można było do niej zadzwonić;

wydawała kwity; gdy o to zapytałeś, wiedziała, gdzie jest Twoja

przesyłka. Nie tylko zapewniała niezawodność, lecz również dawała

klientom możliwość interakcji. To decydowało o przewadze nad

pocztą państwową - korzystając z pośrednictwa poczty odnosiło się

wrażenie, że nasza przesyłka wpada do czarnej dziury i mieliśmy je

dynie nadzieję, że wyłoni się w miejscu przeznaczenia. Za uzyskanie

pewności konsumenci gotowi byli dodatkowo zapłacić.

Federal Express wiele zrobił, by ludzie mieli tę pewność. W po

jemnym i sprawnym systemie komputerowym przechowywano

wszystkie dane, śledzono drogę każdej przesyłki i dokładnie wie

dziano, gdzie należy ją pobrać i gdzie wydać. Komputery były

równie ważne jak samoloty. Człowiek, który wówczas zarządzał

systemem komputerowym FedExu, jest obecnie szefem Netsca

pe^.

FedEx w swym centrum telefonicznym w Memphis, w stanie Ten

nessee, zatrudnia setki pracowników - siedzą w kabinach i odpowia-

dają na telefony, korzystając z olbrzymich baz danych, dzięki którym

można prześledzić trasę przesyłki, adres i kod pocztowy klienta, ce

nę dowolnej usługi, jak również informacje o specjalnych umowach

z większymi klientami - rabatach czy szczegółowych ustaleniach do

tyczących usługi.

Parę lat temu ta grupa pracowników przestała się rozrastać, choć

przesyłek ciągle przybywało. Obecnie klienci sami mogą przeszukać

bazę danych, bez pośrednictwa osoby z centrum telefonicznego.

Klient samodzielnie steruje tym procesem. Może dokładnie się do

wiedzieć, gdzie powędrował jego pakiet; otrzymuje również serię ra

portów z różnych punktów pośrednich; wreszcie ustala, kto i kiedy

odebrał przesyłkę. Klient ufa FedExowi, gdyż wie dokładnie, co się

dzieje.

Istnieją jednak złe przykłady otwartości: ostatnio Administracja

Ubezpieczeń Społecznych (Social Security Administration) udostępni

ła swe bazy danych. Wystarczyło podać nazwisko, nazwisko panień

skie matki, jeszcze kilka danych i już można było uzyskać informacje

o stanie konta ubezpieczonego. Problem polegał na tym, że te infor

macje mógł zdobyć każdy, kto znał kilka podstawowych danych. Po

ważne, godne pochwały przedsięwzięcie źle się skończyło, ponieważ

sama Administracja zbyt ufała ludziom.

Banki, banki danych a zaufanie

Federal Express dostarcza paczki, inni sprzedawcy w Internecie

przyjmują od Ciebie pieniądze i sprzedają rozmaite rzeczy. Banki na

tomiast robią znacznie więcej: trzymają Twoje pieniądze i wiele o To

bie wiedzą. Korzystając ze swej szczególnej pozycji, banki będą mia

ły okazję odegrać istotną rolę w epoce cyfrowej albo też stracą

znaczenie na rzecz nowych instytucji. Sądzę, że bitwę wygrają nie

banki jako branża, lecz pojedyncze instytucje - bankowe i niebanko-

we - które skorzystają z okazji.

Poufność zapewniana przez takie systemy jak TRUSTe czy P3 może

się pewnym osobom wydać niewystarczająca. Wolisz, by Twoje na

zwisko i dane nie pojawiały się w miejscach, nad którymi nie masz

bezpośredniej kontroli. Może jesteś osobą publiczną i Twoje obawy

są uzasadnione, a może po prostu opanował Cię nieracjonalny

strach. Pojawią się usługi gwarantujące większą poufność, niż mógł

byś uzyskać, sam zarządzając własnymi danymi. Przez analogię do

pośrednika finansowego, określmy tę usługę jako pośrednika da

nych.

Chcesz, na przykład, otrzymać pożyczkę hipoteczną na budowę

nowego domu albo dostać nową kartę kredytową, ale nie chciałbyś

ujawniać szczegółów swej sytuacji finansowej. Potrzebny Ci jest po

średnik finansowy - bank, który zaświadczy o Twej zdolności kredy

towej, nie przekazując danych, na których oparł swe wnioski. Obec

nie większość banków wymienia między sobą informacje, ale teraz

chciałbyś mieć bank po swojej stronie. Możesz uznać te informacje

za prywatne, ale przecież ocena Twej zdolności kredytowej jest

związana z Twoją osobą i gwarantowana w świecie zewnętrznym.

Problem polega na tym, by informacje, na których oparto ocenę, po

zostały prywatne. Wówczas bank podejmuje ryzyko, oświadczając

w istocie: „Dajemy gwarancję na Twe długi, ponieważ Cię znamy".

Bank musi mieć jednak do Ciebie zaufanie i prawdopodobnie chciał

by sporo o Tobie wiedzieć.

Korzystanie z banku jako pośrednika dawałoby również pewną

gwarancję, że ludzie nie będą kłamali, nawet jeśli pominą pewne in

formacje. Inaczej mówiąc, jest w porządku, jeśli nie ujawniasz

swych dochodów, ale nie jest w porządku, jeśli w biurze colle

ge^ oznajmiasz, że zarabiasz 70 tysięcy dolarów rocznie, a sprze

dawcę, u którego kupujesz porsche, informujesz, że Twój dochód

wynosi 120 tysięcy.

Może będziesz chciał również otrzymać informację o warunkach

ochrony zdrowia bez ujawniania swej tożsamości. Musiałbyś mieć

upoważnionego agenta, który zarządzałby danymi w Twoim imie

niu, ujawniając je selektywnie w miarę potrzeb, i który nawet mógł

by przekazywać Twoje przesyłki e-mailowe. Taki system gwarantuje

anonimowość, ale również w razie potrzeby gwarantuje za Ciebie

(patrz: Rozdział 9). W rezultacie pośrednik zarządza Twoją tożsamo

ścią w sieci.

W dziedzinie bezpiecznego przechowywania danych będą współ

zawodniczyły liczne instytucje, obiecując na przykład zindywiduali

zowaną ochronę informacji i konkurując z wyspecjalizowanymi fir

mami, takimi jak PowerAgent - nowa firma z San Diego - czy Firefly

Network. Duże banki nie pozwolą na zbyt wielką dowolność w trak

towaniu Twych danych; natomiast banki, w których osobisty bankier

obsługuje klientów bogatych lub gotowych zapłacić specjalną prowi

zję, zaoferują specjalne usługi.

Ze swej strony bank czy bank danych muszą wybierać klientów,

którym można ufać. Jeśli nie są godni zaufania, bank przyjmuje na

siebie odpowiedzialność za ich kłamstwa i długi. W skrajnych przy

padkach banki danych muszą dać pierwszeństwo zobowiązaniom

prawnym i społecznym i postawić je przed lojalnością wobec swych

klientów, podobnie jak ma to miejsce w przypadku zwykłych ban

ków podlegających prawu amerykańskiemu.

Banki zatem w naturalny sposób mogą spełniać funkcje pośred

ników danych. Tak jak w firmach audytorskich widzi się oczywi

stych kandydatów do nadzorowania praktyk ochrony prywatności -

skoro urzędowo badają one działalność finansową, tak samo banki

traktuje się jako naturalnych kandydatów do zarządzania danymi

osobowymi - przecież i teraz zarządzają one pieniędzmi. Również

relacje między klientem a bankiem stanowią tu właściwy model:

bank nie jest posiadaczem naszych pieniędzy, lecz dba o nie w na

szym imieniu.

Anonimowość

+mJ toimy wokół grilla przy schludnej gospodzie w pobliżu Lizbony. Ca
ły dzień dyskutowaliśmy o anonimowości, cenzurze, regulacjach. Zdję
łam swą plakietkę i stwierdziłam:

- Teraz jestem anonimowa!

- Wyobrażam sobie wiele powodów, dla których warto byłoby pozo

stać osobą anonimową - zmierzył mnie wzrokiem stojący obok mężczy
zna - lecz raczej bym ich nie wymieniał w dostojnym gronie.

Oto najczęstsze pojmowanie anonimowości: jeśli masz coś do ukry
cia, prawdopodobnie jest to niesmaczne. Przyzwoici ludzie nie po
trzebują anonimowości.

Istotnie, przyzwoici ludzie nie potrzebowaliby anonimowości,

gdyby wszyscy wokół nich również byli przyzwoici; wszędzie jednak

istnieją osoby gotowe wyzyskać cudzą słabość, nadużyć zaufania czy

w nieodpowiedni sposób wykorzystać otwartość świata. Oczywiście,

jeśli świat byłby naprawdę otwarty, nie istniałoby w nim zjawisko

szantażu.

Anonimowość jest użytecznym mechanizmem społecznym - lu

dzie chcą dać upust emocjom, pomysłom lub fantazjom, a przy tym

ukryć się przed społeczną dezaprobatą, nie ponosząc zbytnich kon

sekwencji. Jest to prawdopodobnie lepsza sytuacja, niż gdyby osoby

ujawniające swe fantazje miaiy spotkać się z prześladowaniem w re

alnym życiu. Oczywiście ktoś, kto w Sieci daje wyraz własnym emo

cjom, mógłby nas zranić, jest to jednak mało prawdopodobne, gdyż

anonimowym ploteczkom nikt zwykle nie wierzy.

Anonimowość nie jest może najbardziej pożądanym rozwiąza

niem, często jednak stanowi racjonalne, najlepsze wyjście ze złej sy

tuacji w naszym nie najdoskonalszym świecie. Albo po prostu okazu

je się formą ujścia dla dziecka przechodzącego trudny okres.

Moja inna osobowość

Dorastałam w latach pięćdziesiątych i nie wiedziałam, jak być nasto

latką przy swych rodzicach, którzy wyemigrowali z Europy już po

moich narodzinach. Rodzice, rozsądni i elastyczni, byliby zdziwieni,

gdybym rozmawiała z nimi o randkach, prosiła o zapisanie na naukę

jazdy czy gdybym zaczęła się malować. W mojej rodzinie nie istniało

pojęcie nastolatki - mówiło się jedynie o dorosłych i dzieciach.

W wieku piętnastu lat opuściłam rodzinę w chwalebnym celu: po

szłam do college'u. Tam energicznie zmieniłam swą osobowość i sta

łam się nastolatką. Dopiero po dziesięciu latach znowu dobrze po

czułam się w domu.

Gdyby w tamtym czasie istniał Internet, mogłabym spróbować

zostać nastolatką w cyberprzestrzeni, bez potrzeby opuszczania do

mu rodzinnego albo uzyskałabym wsparcie z zewnątrz i zmieniała

się, zostając w domu. Nie musiałabym nawet zachowywać anonimo

wości, gdyż prawdopodobnie moi rodzice nie obracaliby się w tych

samych co ja kręgach sieciowych, ktoś jednak mógłby przekazać im

pewne moje wypowiedzi. Mogłabym napisać nieprawdę, odrzucając

obciążenie swą rzeczywistą tożsamością nieco przysadzistej piętna

stolatki z aparatem ortodontycznym na zębach i w rogowych okula

rach. Mogłabym udawać, że moi rodzice to straszni tyrani; albo mo

że chciałabym coś o nich powiedzieć w taki sposób, że wolałabym,

by o tym nie wiedzieli.

To jeden z istotnych powodów zachowania anonimowości w Sieci:

chcemy być otwarci w jakiejś szczególnej wspólnocie - na przykład

w kręgu naszych rówieśników - lecz nie chcemy, by nasze wypowie

dzi, w całości czy wyjęte z kontekstu, czytał ktoś spoza danej spo

łeczności. Przypomnijcie sobie te banalne, niemądre lub niedyskret

ne rozmowy prowadzone na przyjęciach, w kolejkach do kina, na

szkolnych meczach piłki nożnej, w szatniach sportowych, z niezna

jomymi na wakacjach. I wyobraźcie sobie teraz, że wszystko to jest

zarejestrowane i dostępne przez Sieć. Czy nigdy nie mówiliście nie

znajomemu w samolocie czegoś, czego nie powiedzielibyście najlep

szemu przyjacielowi? Albo własnej matce?

Oto kilka sytuacji, w których ludzie chcieliby zachować anonimo

wość:

• przy omawianiu spraw osobistych, zwłaszcza dotyczących osób

trzecich. Jest to przypadek żony doświadczającej przemocy, ro

dziców zbuntowanego nastolatka lub prawniczki zastanawiają

cej się, czyby nie opuścić państwowej posady.

• prezentując pomysły, z którymi woleliby nie być łączeni. Doty

czy to na przykład polityka wypuszczającego „próbny balon" lub

nastolatki zastanawiającej się nad kwestiami dziewictwa.

• robiąc niegroźne dowcipy znajomemu. To się może zemścić.

• narzekając na brudne umywalnie, na natrętnego szefa, na sko

rumpowanego polityka, na nauczyciela tyrana...

• zawiadamiając przyjaciela, że jego stanowisko pracy jest zagro

żone, sąsiadkę, że za głośno puszcza muzykę, ojca, że jego dziec

ko wagaruje...

• zadając niemądre pytania. Johan Helsingius, dostawca usługi

anonimowości, podał przykład osoby programującej w języku C,

która chciała uzyskać odpowiedź na dość elementarne pytania,

lecz bała się ujawnienia swej ignorancji przed szefem.

• wcielając się w rozmaite osobowości, rzeczywiste lub wyimagi

nowane. Często jest to związane z orientacją seksualną lub inny

mi cechami danej osoby, na przykład wiekiem. Ludzie mogą rów

nież utrzymywać, że są specjalistami w jakiejś dziedzinie, co

może prowadzić do poważnych szkód. W tej liście chciałabym

jednak zamieścić tylko akceptowalne powody.

• zbierając poparcie i budząc świadomość polityczną w pań

stwach, gdzie panuje reżim. Często opór polityczny zostaje

zmiażdżony, gdyż dysydenci nie wiedzą, że wielu ludzi wyznaje

te same co oni poglądy. Rządy represyjne również mogą czerpać

korzyści z anonimowości: pozwala ona ukryć rozmiary niezado

wolenia społecznego i sprawia, że ludzie nie ufają sobie nawza

jem - to jest negatywny aspekt anonimowości.

• glosując - to jest chyba najpowszechniej aprobowana sytuacja,

gdy zachowujemy anonimowość. Na pytanie: „Kto glosował na

opozycję?", właściwa odpowiedź brzmi: nikt tego nie wie. Glosy

są jednak liczone.

Anonimowość w praktyce

Wiele wspólnot znakomicie działa zgodnie z ustalonymi przez siebie

zasadami anonimowości. Tak się dzieje w rozmaitych grupach new-

sowych, w których ludzie podejmują kłopotliwe tematy, dyskutują

o narkotykach, chorobach, przedstawiają swoje fantazje czy obawy.

Inne wspólnoty gustują w anonimowości -jest to element ich kultu

ry. Istnieje na przykład w Sieci osobliwa grupa Internet Oracle (po

przednio Usenet Oracle; Oracle - Wyrocznia), zachęcająca do anoni

mowości. Uczestnik wysyła do Oracle e-mailem pytanie, które

przekazywane jest innej osobie, a ta stara się odpowiedzieć w intere

sujący sposób. Moderatorzy listy zbierają najciekawsze pytania i od

powiedzi, a następnie rozsyłają je do wszystkich uczestników. Przy

świeca temu idea, że Oracle uosabia kolektywną mądrość; ma swe

kaprysy, ludzkie słabości i oczywiście ciągle zmieniającą się osobo

wość. Uczestnicy pozostają anonimowi, lecz nie jest to wymóg bez

względny. Elektroniczne adresy zwrotne korespondentów są auto

matycznie usuwane, choć instrukcja informuje: „Jeśli nie chcesz

pozostać anonimowy, możesz zamieścić w swej odpowiedzi zdanie:

»występuje we wcieleniu <wstaw tu swoje nazwisko i ewentualnie

adres>«". Ujawniło się mniej niż jeden procent osób.

Przypomina to wielką wspólną zabawę na przyjęciu. Oracle prze

chodziła przez trudny okres, gdy do gry przyłączały się osoby nie

respektujące obyczajów grupy, w końcu one jednak odpadły,

a w Oracle nadal panuje duch intelektualnej zabawy. Pytania i odpo

wiedzi stanowią mieszaninę pseudomitologii, informatycznego żar

gonu, studenckich dowcipów i eleganckiej ironii. Rozrywka w Sieci

to nie tylko rzeczywistość wirtualna, wideoklipy czy gry zręczno

ściowe.

Jeden z organizatorów, David Sewell - weteran Internetu, wydaw

ca, publicysta sieciowy, niegdyś profesor anglistyki - pytał niektó

rych uczestników o to, co sądzą o anonimowości. Jego zdaniem,

„Anonimowość ma dwie podstawowe zalety: daje wolność prezento

wania własnej osobowości oraz wrażenie, że ma się do czynienia

z kimś - osobowością Oracle - kto podziela nasze poglądy estetycz

ne. Przypomina to wykładowców uniwersyteckich publikujących ro

manse lub powieści kryminalne pod pseudonimami z obawy, by nie

posądzono ich o nieprofesjonalizm. Korespondenci Oracle czują się

niekiedy bezpieczniej, gdy pozostają anonimowi." W artykule opu

blikowanym w „First Monday", czasopiśmie internetowym, David

Sewell przytacza wypowiedzi niektórych uczestników i wyjaśnia, na

czym polega pociągający urok anonimowości.

Uważam anonimowość za rzecz niezbędną. Nie miałbym odwagi

korzystać z Oracle, gdybym wiedział, że wszystko, co piszę, opa
trzone jest moim nazwiskiem.

Pozwala mi na swobodniejsze udzielanie odpowiedzi. Gdyby moja

tożsamość była ujawniona publicznie, wahałbym się, czy pisać,

w obawie, że współpracownicy dowiedzą się o mojej aktywności.

Istnieje jednak drugi powód akceptowania anonimowości, przy

pominający myśl średniowiecznego autora, który napisał, że cho

dzi o to - cytuję za Hansem Robertem Jaussem - „by czcić

i wzmocnić obiekt, a nie wyrażać siebie i wzmacniać własną repu

tację". W tym przypadku „obiekt" tworzą dzieła zebrane osobo

wości - Oracle właśnie - którego cechy zależą od zespołowego

wysiłku uczestników. [...] Istotnie, Oracle zdobył identyfikowalną

osobowość. Jak grecki bóg, przybiera polimorficzną postać: raz

jest starym dziwakiem, innym razem niezwykle inteligent

nym programem komputerowym, potem znów bóstwem. To za

zdrosna, wszystkowiedząca, wszechwładna istota, gotowa ude

rzyć piorunem każdego, kto ją obrazi lub nie okaże należytej

pokory. Ma jednak słaby punkt: jej twórca Kinzler, administrator

systemu komputerowego lub wściekły god@heaven.com może

zawsze wyciągnąć wtyczkę. Podobnie jak Zeus, ma maiżonkę -

jest nią Lisa, która ze schematyczno-szalonej spełniającej fantazje

net.sex.goddess przeobraziła się w towarzyszkę Oracle'a. Możli

we, że jednym z powodów niepodpisywania korespondencji do

Oracle'a jest autentyczne ograniczenie: podobnie jak Biblia, Ora-

culiana wydają się uczestnikom grupy głosem boga. E. M. Forster

wypowiedział się na temat nie podpisanych artykułów wstęp

nych: „anonimowe stwierdzenia mają w sobie coś uniwersalnego.

Przemawia przez nie prawda absolutna, mądrość zbiorowa, a nie

słaby głos człowieka". Wielu autorów w Oracle, którzy odpowie

dzieli na kwestionariusz, podało zbliżone uzasadnienie faktu, że

nie podpisywali swych materiałów.

Wkładałbym mniej wysiłku w pisanie dla Oracle, gdyby moja toż

samość była upubliczniona. Wolę obcować z wszechmocnym

Oracle niż ze zbiorem rozmaitych wcieleń. Czasami chciałoby się

powiedzieć „to moje słowa", ale wolę wówczas uśmiechnąć się

znacząco.

Nie ma to dla mnie znaczenia, czyja jest dana wypowiedź, ale gdy

widzę podpis, coś ona traci. Jakby został zburzony mit.

Gdy czytam Oraculiana, wolę wyobrażać sobie bezpostaciową bo

ginię w jakiejś grocie niż joe@lhare.netcom.edu. Wolę anonimo

wość.

Anonimowe rozsyłanie poczty

Zupełnie innymi przesłankami kierują się remailerzy - anonimowi

rozsyłacze poczty Są to w istocie usługi umożliwiające anonimowe

przesyłanie dalej e-mailów. W odróżnieniu od Oracle czy anonimo

wych grup dyskusyjnych, nie tworzą one społeczności. Są czarnymi

skrzynkami, usługami pozwalającymi przesyłać anonimowo pocztę

- w tym również spamy - do każdego, a więc także do środowisk,

gdzie anonimowość nie jest uznawaną normą. Na pierwszy rzut oka

może się wydawać, że to wystarczy, by potępić w czambuł tego ro

dzaju działania, jednak ludzie zarządzający takimi serwisami to

zwykle idealiści wierzący w wolność słowa; sami nie nadużywają ta

kich usług. A ci, którzy z nich korzystają, mają jakieś powody, mię

dzy innymi takie jak wymienione powyżej.

Organom państwowym trudno byłoby prowadzić tego typu serwi

sy, gdyż takie instytucje są odpowiedzialne przed obywatelami i nie

łatwo byłoby im uzasadnić podobną działalność. Rola państwa po

winna się ograniczyć do umożliwienia funkcjonowania takich usług.

Na razie są to serwisy niekomercyjne - trudno przecież pobierać

opłaty od anonimowych klientów. Dzięki temu nie angażują się w to

pozbawieni skrupułów operatorzy; usługa nie dostarcza przecież zy

sków, a wiąże się z kosztami. W przyszłości serwisy te będzie można

opłacać w anonimowej gotówce, większość użytkowników jednak

woli prawdopodobnie bezpłatną usługę, i to nie tylko ze względów fi

nansowych. Bezpłatna usługa stwarza większe wrażenie uczciwości.

W pewnym sensie operatorzy anonimowych remailerów są samo-

zwańczymi strażnikami wolności. Tego właśnie potrzeba światu: po

jedynczych obywateli dających społeczeństwu środki techniczne do

korzystania z przysługującego prawa oraz nieformalnie zapobiegają

cych nadużyciu bez wsparcia ciężkiej ręki sprawiedliwości.

Anon.penet.fi

Znamiennego przykładu dostarcza Johan (Julf) Helsingius z Finlandii,

kraju o największym na świecie wskaźniku użytkowników Internetu

- 600 tysięcy na pięć milionów mieszkańców. Julf założył komercyjną

gałąź Internetu w 1985 roku, gdy cała struktura miała postać nie

nastawionej na zysk sieci akademickiej. W 1992 roku, powodowany

duchem fińskiej tradycji wolnego myślenia, uruchomił serwis anoni

mowego remailera anon.penet.fi, a równocześnie, żeby się utrzy

mać, kierował małą firmą doradczą Penet Oy. Prawo fińskie silnie

chroni prywatność, Julf sądził, że stosuje się ono również do poczty

elektronicznej, więc Finlandia zdawała się być dobrym krajem do

umiejscowienia tego typu serwisu.

Serwis opierał się na bazie danych z adresami e-mailowymi klien

tów, jego przesyłki pozbawione były wszelkich cech pozwalających

zidentyfikować konkretną osobę, lecz jeśli ktoś miał dostęp do bazy

danych, mógł je prześledzić. Oznaczało to, że konkretny człowiek

mógi publicznie lub prywatnie odpowiedzieć bezpośrednio na list od

innej osoby, nie wiedząc, skąd pochodzi przesyłka.

Taki system zwie się „słabą" anonimowością lub czasami „serwe

rem pseudonimów", gdyż istotnie łatwo jest go złamać*. Prowadze

nie takiego serwisu polega nie tylko na technicznym zainstalowaniu

programu potrafiącego usuwać parametry identyfikujące nadawcę.

Usługodawca musi się również zmierzyć z problemami społecznymi

i prawnymi, pojawiającymi się wówczas, gdy ktoś nadużywa syste

mu. Przesyłki przekazywane przez remailera są anonimowe i na ogół

szyfrowane, zwykle jednak można prześledzić wstecz ich drogę do re

mailera. W zależności od szczegółów funkcjonowania usługi, remailer

może wiedzieć lub nie, jak dotrzeć do pierwotnego nadawcy. Całkiem

łatwo jest prześledzić spamy z powodu ich objętości. Operator może

zablokować przesyłki skierowane pod adres, gdzie sobie ich nie życzą

- czy to do indywidualnej osoby, czy na listę dyskusyjną, stronę

WWW albo do grupy newsowej. To oczywiście powoduje wstrzyma

nie wszelkiej komunikacji - nie tylko tej niepożądanej - między re-

mailerem a danym adresem. W ten sposób społeczność dostawcy

usług internetowych i remailerzy działają nieformalnie, wspólnie po

wstrzymując tych, którzy robią z Sieci niewłaściwy użytek.

* W przeciwieństwie do tego „silna" anonimowość wymaga sekwencyjnego

używania kilku anonimowych remailerów, z których każdy pozbawia informa
cji identyfikującej od poprzedniego wysyłającego, aż przesyłka zostanie
oczyszczona przed ostatecznym przekazaniem. Sama wiadomość jest zakodo
wana łącznie z adresami, które są dekodowane po kolei przez każdego re
mailera. By odkryć nadawcę, wymagana byłaby współpraca wszystkich re
mailerów po drodze. W przypadku pojedynczej przesyłki jest to prawie nie
możliwe, choć prawdopodobnie dałoby się prześledzić stały potok korespon
dencji. Innymi słowy, ten, kto otrzymuje przesyłkę, która wykazuje „słabą"
anonimowość, może odpowiedzieć bezpośrednio do nadawcy, nie wiedząc na

wet, kim on jest. Może również przeczytać anonimową korespondencję i odpo
wiedzieć nadawcy - i tylko jemu - nie zaś szerokiej publiczności. Przy silnej
anonimowości nie istnieje możliwość prywatnej odpowiedzi na prywatny e-
-mail. Można jedynie udzielić odpowiedzi publicznie, na tym forum, do które
go przesyłka została dostarczona. Da się ją oczywiście skopiować wraz z odpo

wiedzią w inne miejsce.

Spytałam Julfa, do czego wykorzystywano anon.penet.fi.

Do zwykłych rzeczy, odparł. Dysydenci wysyłali anonimowe ko

munikaty w świat lub do uciskanych współobywateli. Postępowali

tak opozycjoniści z Bośni, Chin, z wielu krajów, w tym i ze Stanów

Zjednoczonych. Inni nadawcy mieli rozmaite osobiste kłopoty. Hel-

singius oczywiście nie czytał ich korespondencji, otrzymywał jednak

listy adresowane bezpośrednio do siebie - ludzie dziękowali mu za

pomoc. Zapamiętał szczególnie jeden przypadek: pewien mężczyzna

nie mógł znaleźć opiekunki do dzieci i wziął z pracy kilka dni wolne

go; w tym czasie jego firma opracowywała duży projekt i człowiek

ten obawiał się, że gdyby omawiał swoje sprawy otwarcie, szef

o wszystkim by się dowiedział.

Część osób wykorzystywała jednak tę usługę, nękając ludzi lub

zamieszczając skandalizujące, nieprawdziwe treści.

Ktoś przesłał opatrzone nieprzychylnym komentarzem pisma Ko

ścioła Scjentologicznego, chronione prawem autorskim, utajnione,

znane niewielu najbardziej wtajemniczonym członkom. Wysyłający

miał (mieli?) powody, by się nie ujawniać. Wcześniej trzy osoby: były

pastor Kościoła, redaktor biuletynu informacyjnego, w którym ten

zamieścił artykuł, oraz dostawca Internetu zostali pozwani do sądu

w podobnej sytuacji*.

Często operator remailera musi ocenić prawny i moralny sens po

dobnych zarzutów. Co robić, jeśli rząd zacznie narzekać na dysy-

denckie przesyłki? Albo jakaś firma będzie się uskarżać na nieko

rzystne informacje na swój temat? Łatwiej poradzić sobie ze

skargami pojedynczych osób na docierające do nich materiały niż

z niezadowoleniem reszty świata. W pierwszym wypadku wystarczy,

* Kościół twierdził, że naruszono tajemnicę handlową i prawo autorskie.

Netcom, dostawca Internetu, zobowiązał się do wzięcia odpowiedzialności za
przestrzeganie prawa autorskiego przez swych użytkowników, większej niż
to zwykle czynią - lub mają ochotę czynić - inni usługodawcy. Sprawa prze
ciwko pozostałym dwóm pozwanym jest w toku. Nadawca, Dennis Erlich, za
pewnia, że nie naruszył praw autorskich kościoła, gdyż opublikował komenta

rze w dobrej wierze, korzystając z wolności słowa. Operator biuletynu,
Thomas Klemesrud, utrzymuje, że jako dostawca usługi nie może odpowiadać
za treść komunikatów formułowanych i wysyłanych przez klientów, gdyż jest
tylko dystrybutorem, a nie wydawcą.

że dane osoby zablokują sobie dopływ niektórych informacji; w dru

gim w grę wchodzi kontrola wypowiedzi innych osób. A jeśli ktoś

twierdzi, że system anonimowego przesyłania narusza prawa autor

skie, tak jak to miało miejsce w przypadku Kościoła Scjentologiczne-

go? Właśnie ten problem spowodował, że Helsingius zamknął

w końcu anon.penet.fi.

Sytuacja w Finlandii była równie kłopotliwa jak w Stanach Zjed

noczonych. Wbrew oczekiwaniom Julfa okazało się, że fińskie prawo

o ochronie prywatności - powstałe przed pojawieniem się poczty

elektronicznej - nie dotyczy e-mailów, zgodnie z zasadą, że to, co nie

jest wyraźnie wyszczególnione, nie wchodzi w zakres przepisów.

Finlandia przystąpiła do międzynarodowych konwencji o ochronie

praw autorskich. Gdy amerykańska policja zwróciła się o pomoc

w identyfikacji jednej z anonimowych osób, która przesyłała mate

riały Kościoła Scjentologicznego, fińska policja czuła się w obowiąz

ku udzielić pomocy i poprosiła Helsingiusa o przekazanie informacji

o tej osobie. Grożono mu, że jeśli tego nie zrobi, przejmą cały kom

puter z bazą danych. By chronić prywatność swych sześciuset tysię

cy klientów, wysyłających około dziewięciu tysięcy listów dziennie,

Julf z niechęcią podał nazwisko, o które pytano. Rok później powsta

ła podobna sytuacja, znowu stroną był Kościół Scjentologiczny. Tym

razem Julf odmówił i sprawa skończyła się w sądzie. Nie mógł pogo

dzić się z myślą, że nie potrafi zapewnić prywatności osobom korzy

stającym z jego serwisu i zakończył jego działalność w 1996 roku.

Julf mógł oczywiście wysadzić komputer w powietrze lub staran

nie usunąć całą bazę danych, tak by nie dało się jej odtworzyć - gro

ziłoby mu wówczas więzienie za niszczenie dowodów. Nie poddał

się jednak*. Społeczeństwo Finlandii jest bardzo liberalne i cała spra-

* Julf gotów byl zrezygnować z anonimowości w przypadku „poważnej"

zbrodni. Lecz kto ma decydować o tym, które przestępstwo jest poważne? Czy
Kościół unikający płacenia podatków może korzystać z ochrony prawa autor
skiego i zabronić przekazywania treści nazwanych przez niego tajemnicami
handlowymi? Helsingiusowi może odpowiadać prawo fińskie, ale czy odpo

wiada ono jego klientom? A prawo Arabii Saudyjskiej? A jeśli musiałby zdra
dzić nazwisko mieszkańca Singapuru przesyłającego negatywne informacje na
temat swego rządu?

wa wywołała publiczny protest. Obecnie Helsingius mieszka w Am

sterdamie, lecz jeździ do Finlandii i ściśle współpracuje z fińskim

rządem, a także ze Wspólnotą Europejską przy opracowaniu nowych

przepisów chroniących prawo jednostki do prywatności i anonimo

wości, uwzględniających jednak pewne wyjątki i podlegające wła

dzy sądu, gdy inne prawa są łamane.

Dlaczego czasami anonimowość

nie jest takim wspaniałym pomysłem?

Johan Helsingius, Oracle, wreszcie ja sama jako nastolatka, wszyscy

dostarczamy przykładów, w których można pozytywnie ocenić ano

nimowość. Dlaczego jednak nie mielibyśmy popierać jej we wszyst

kich sytuacjach?

Żyjemy wprawdzie w wolnym kraju i w wolnej Sieci, ale anoni

mowość może zostać nadużyta i nie jest korzystna dla jednostek. Po

nadto nawet przyzwoici ludzie mają tendencję do zachowywania się

mniej przyzwoicie w sytuacji, gdy nie muszą zabiegać - lub dbać -

o własne dobre imię. Wreszcie, źli ludzie mogą wykorzystać anoni

mowość do działań naprawdę szkodliwych.

Podobnie jak alkohol, anonimowość używana z umiarem może

mieć korzystny wpływ. Niektórym ludziom przynosi luz i ulgę; inni

mogliby wykorzystać ją w zły sposób, by uniknąć odpowiedzialności

i rozwiązywania problemów. Nie, nie należy reszty życia spędzać

anonimowo w wirtualnym świecie, zmieniając ciągle jedną osobo

wość na drugą. Tak jak nie należy zatracać się w alkoholu, w hazar

dzie czy uciekać w narkotyki. Sieć może powodować uzależnienie,

podobnie jak wiele innych rzeczy, choć prawdopodobnie jej wpływ

na nasze zdrowie nie jest tak szkodliwy.

Nie brzmi to może przyjemnie, ale ludzie nie zawsze są przyjem

ni. Dlatego odrobina społecznego nacisku jest rzeczą dobrą. Na przy

kład, uważam się w zasadzie za „dobrego" człowieka, lecz w kolejce

na lotnisku jestem nie tak miła jak w innych miejscach, gdzie kogoś

znam. Czy zdarzyło Ci się stracić cierpliwość w rozmowie z urzędni

kiem albo kelnerem, a potem czułeś zakłopotanie, gdy okazało się, że

widział to ktoś znajomy? Mnie się to, niestety, zdarzyło. Dlatego na

ogół ludzie zachowują się lepiej w zwartych społecznościach niż

w wielkich miastach; turyści za granicą postępują czasem tak, jak by

z pewnością nigdy nie zachowali się we własnym kraju. Wszyscy

znamy przyganę: „Czy postąpiłbyś tak w swym rodzinnym domu?".

Nie prawiąc morałów, lecz patrząc na to naukowo, przytoczmy re

zultaty rozmaitych eksperymentów z teorii gier i teorii rynku. Wynika

z nich, że współpraca układa się najlepiej, gdy ludzie mówią prawdę

i to zarówno gdy chodzi o uniknięcie więzienia, jak i o ustalenie cen na

towary. Czasami ktoś dzięki kłamstwu może uzyskać krótkotrwałą

przewagę, lecz na dłuższą metę nie jest to opłacalne. Wolny rynek

funkcjonuje lepiej i wypracowuje lepsze wyniki, gdy ludzie, po pierw

sze, mówią prawdę, a po drugie, zdobywają dzięki temu dobre imię.

Gdy ludzie działają anonimowo, nie ma bodźca, by mówili praw

dę; nieuczciwi łatwo oszukują dla własnego zysku. Anonimowy ry

nek działa źle. Do więzienia wsadza się nie tych, co trzeba; ceny są

niestabilne, nie dają informacji o towarach i kosztach produkcji;

przedsiębiorcy nie inwestują, gdyż w perspektywie nie mogą liczyć

na zysk. Przeciętnie więc, każdy gorzej na tym wychodzi, z wyjąt

kiem oszustów, ale i ci żyją w ciągłym strachu, że przechytrzy ich

jeszcze większy kombinator. To wszystko przypomina mi obecną sy

tuację w Rosji. Owszem, istnieje tam wolny rynek, brak jednak nie

zbędnych zasad jawności i odpowiedzialności.

Nie chodzi jednak wyłącznie o rynek. Jawność wytwarza zdrow

sze społeczności. W pewnych miejscach i okolicznościach ludzie mo

gą występować anonimowo, lecz sytuacje te winny być wyraźnie za

znaczone. Największe trudności pojawiają się w sytuacjach

niejasnych, zwłaszcza gdy ktoś nie występuje anonimowo, lecz pod

szywa się pod osobę znaną, jak to miało niedawno miejsce w jednej

z pierwszych społeczności wirtualnych.

Doświadczenie WELL

WELL (STUDNIA - bardzo sprytny skrót od: Whole Earth 'Lectronic

Link - Elektroniczne Łącze z Całym Światem) została założona w San

Francisco przez Stewarta Branda, również założyciela Whole Earth

Catalogue. Przyciągnęła elitę pierwszych użytkowników Internetu.

Brand wcześniej należał do twórców jednego z pierwszych serwi

sów sieciowych o nazwie EIES (Electronic Information Exchange Sys

tem). Był to serwis małej grupy naukowców i biznesmenów, którzy

we wczesnych latach osiemdziesiątych wykorzystywali tę usługę do

stałych dyskusji. Grupa ta przeżyła krótką, lecz destrukcyjną przygo

dę z anonimowością. Stewart wspomina (oczywiście w e-mailu): „By

ły to same poważane osoby na odpowiedzialnych stanowiskach. Na

gle jedna z nich zaczęła zabawę w kotka i myszkę. Wszystkie

dyskusje zboczyły na ten temat. Początkowe rozbawienie przerodzi

ło się w irytację, nieufność, wreszcie w niesmak. Grupa się rozpadła.

Incydent pozostawi! po sobie długotrwały zapaszek".

Po tym doświadczeniu Stewart wymagał od uczestników WELL

ujawnienia tożsamości. Wielu z nich znało się wzajemnie w realnym

świecie, inni poznali się w Sieci, a potem spotkali osobiście. Przez

parę lat kilkaset osób tworzyło zwartą wspólnotę. Przyjaźnie, plotki,

drobna rywalizacja, głębokie przywiązanie, kilka romansów, wspól

ne tajemnice - zwykła społeczność. Wtedy niektórzy członkowie po

stanowili utworzyć podgrupę, w której dozwolona byłaby anonimo

wość. Brand odniósł się do tego sceptycznie. Myślał jednak, że

sprawy potoczą się inaczej niż za pierwszym razem. Nie potoczyły

się inaczej.

Zaczęły się dziać dziwne rzeczy. Najpierw ludzie przesyłali nie

przyjemne informacje, atakując się wzajemnie. W takiej niewielkiej

społeczności łatwo było dociec, kto co mówi. Ta zgadywanka była

początkowo zabawna. Potem poszczególne osoby zaczęły się pod

siebie podszywać i coraz trudniej było zrozumieć, o co chodzi. Ste

wart tak wspomina tamten okres: „Ponieważ w zasadzie ludzie się

znali, bez większego problemu mogli się pod siebie podszywać.

Zdradzali swe sekrety. Było to znacznie gorsze, niż mogłoby się zda

rzyć w grupie osób obcych.

W WELL - kontynuuje swą opowieść Stewart - odbyło się kilka

konferencji, na których pozwolono, czy wręcz nawet zachęcano, by

ludzie mówili o sobie najgorsze rzeczy, a ponieważ w WELL istniała

silna opozycja przeciw wszelkiej cenzurze, konferencje te stały się

nietykalną świętością.

Jednak anonimowe parodiowanie najwyraźniej nie było akcepto

wane w tych kręgach, gdzie uważano, że tylko odpowiedzialne wy

rażanie złośliwości jest w porządku. Kilka osób prosiło Cliffa Figallo,

który w tamtym czasie zarządzał WELL-em (i który pracował kiedyś

dla EFF), by zamknął konferencje anonimów, i on to szybko zrobii.

Nikt tego nie żalowai. Ten eksperyment z najbardziej pobłażliwą

społecznością sieciową trwał najwyżej dwa tygodnie.

Te dwa doświadczenia stanowią dla mnie dowód. Miały miejsce

oddzielnie w różnych systemach, z udziałem różnych ludzi, w róż

nym czasie. Zaczęły się od wysokiego mniemania o anonimowości

w Sieci. Oba zakończyły się porażką. W tych dwóch przypadkach

ujawniły się rozmaite patologie i one przeważyły. W EIES bliska, ufa

jąca sobie grupa zmieniła się w nieobliczalnego demona i już nim

pozostała. W WELL ludzie udawali innych, działając destrukcyjnie.

W obu przypadkach ofiarą padło zaufanie - łatwo je zniszczyć, trud

no odbudować".

Kłopoty z anonimowością

WELL to stosunkowo niegroźny przypadek. Anonimowość sprzyja

wprawdzie złym zachowaniom, ale być może dzięki niej ludzie dają

upust swej wrogości w życiu wirtualnym, a nie w rzeczywistym; jed

nak najpoważniejszy zarzut został sformułowany na stronie 235: lu

dzie naprawdę źli, popełniający poważne wykroczenia, nie mogą być

pociągnięci do odpowiedzialności. Komuś może się nie podobać, że są

siedzi wiedzą o tym, iż sporadycznie korzysta on ze swego prawa do

oglądania pornografii albo że to właśnie on poprawia błędy grama

tyczne dyrektora szkoły. Ale jeśli ten ktoś wykorzystuje seksualnie

dzieci i przesyła w Sieci pornografię? Co wówczas?

Możliwość anonimowego działania w Sieci przeraża chyba naj

bardziej - pełni obaw są rodzice, system prawny, pracodawcy poszu

kujący nowych pracowników, ofiary paskudnych plotek, oszustw czy

występków. Stanowi to niedogodność dla handlowców, którzy chcie

liby wiedzieć, kim są ich klienci, dla wierzycieli i dla wszystkich,

w stosunku do których podjęto jakieś zobowiązania.

Również represyjne rządy chciałyby wiedzieć, kto je krytykuje.

Anonimowość okazuje się problemem w przypadku maniaków, prze

śladujących osoby, na punkcie których mają obsesję, hochsztaplerów

czających się na nowe ofiary i w ogóle ludzi, którzy chcą poznać ta

jemnice innych. Każdemu anonimowość utrudnia ocenę, czy dana

informacja jest rzetelna i jaka jest jej wartość.

Odpowiedzialność

Czy społeczeństwo podejrzewające kogoś o dokonanie przestępstwa

ma prawo wyśledzić, kto to jest, i schwytać tę osobę? Pod tym

względem prawo w świecie wirtualnym powinno być takie samo jak

w świecie rzeczywistym. Jeśli można znaleźć sprawcę zgodnie

z wszelkimi procedurami, społeczeństwo powinno mieć możliwość

oskarżenia go. Zależność między usługodawcą Internetu a klientem

nie przypomina układu adwokat-klient. Równocześnie jednak ludzie

nie powinni być zmuszani do tego, by wszystko ułatwiać, tak jak

prawo nie zmusza nas do życia bez żaluzji lub do posyłania listów

na pocztówkach, a nie w zamkniętych kopertach.

W tym sensie anonimowość w Sieci przypomina sytuację, którą

uważamy za zwyczajną w zwykłym życiu. Jeśli zażądalibyśmy od

każdego klienta, by wchodząc do sklepu pokazywał legitymację,

zmniejszyłoby to przestępczość i ułatwiło chwytanie sprawców

wykroczeń, ale na szczęście jest mało prawdopodobne, byśmy to

wprowadzili w Ameryce. Przestrzegający prawa obywatele Sta

nów Zjednoczonych nie noszą przy sobie dokumentów, choć pro

wadząc samochód, muszą mieć prawo jazdy, a kupując broń, prze

kraczając granicę czy wsiadając do samolotu - obowiązkowo

okazać dokument tożsamości. Większość z nas akceptuje te

wszystkie ograniczenia naszej wolności, gdyż zmniejszają one

prawdziwe ryzyko. Moim zdaniem jednak, ryzyko, że ktoś zrobi

coś złego, nie jest na tyle poważne, by zawsze wymuszać podawa

nie tożsamości w Sieci*.

* Z drugiej jednak strony, w ramach dobrych obyczajów, chciałabym, by

więcej ludzi używało automatycznych podpisów, informujących o tym, kim są,
podających fizyczne adresy i miejsca pracy, ewentualnie z dodatkiem inteli
gentnego powiedzonka lub credo. Często dostaję e-maile od „Johna" lub „drj"
lub w ogóle bez podpisu, a ich adresy DJAl@msn.com lub RCRInc@aol.com al
bo snarky@online.ru niewiele mi mówią. Ci ludzie nie próbują ukryć swej toż

samości - są po prostu beztroscy. Mój własny podpis - cokolwiek jest wart -
zawiera adresy i daty moich najbliższych konferencji oraz powiedzenie: „Za
wsze popełniaj nowe błędy!". Inny mój podpis (tylko niektóre programy po
zwalają na jego dołączenie) zawiera wykaz miast, w których będę w ciągu naj
bliższych paru miesięcy. Stosuję go, gdy chcę się z kimś umówić na spotkanie.

Oznacza to, że anonimowość jako taka nie powinna być nielegal

na. Istnieje wiele akceptowalnych powodów, by ludzie zachowali

w tajemnicy swą tożsamość i należy uznać, że to zjawisko mieści się

w ramach normalnego społecznego zachowania, tak w zwykłym ży

ciu, jak i w niektórych przynajmniej miejscach w Sieci. Oznacza to

również, że korzystanie z anonimowego remailera samo w sobie nie

powinno budzić podejrzeń.

Przestępstwa a anonimowość

Istnieje różnica między przestępstwem popełnionym w Sieci a ist

niejącymi w Sieci dowodami przestępstwa popełnionego w świecie

rzeczywistym*. W pierwszym przypadku mamy w zasadzie do czy

nienia z przestępstwem w zakresie rozpowszechniania informacji,

na przykład z publikacją materiałów chronionych prawem autor

skim. W wielu krajach zabronione jest przesyłanie pornografii, tek

stów szerzących nienawiść, wypowiedzi antyrządowych, paszkwi

lów czy oszczerstw. Samo rozpowszechnianie dziecięcej pornografii

jest nielegalne, choćby nawet dopuszczająca się tego osoba nie mia

ła kontaktu z występującymi na zdjęciach dziećmi. W przypadku

przestępstw w Internecie trudno jest określić, które przepisy prawne

winno się stosować: obowiązujące w miejscu wysyłki czy te obowią

zujące w miejscu odbioru.

Pojedyncza anonimowa przesyłka nie spowoduje wielkiej szkody;

uporczywego przestępcę można natomiast wytropić, zablokować al

bo przynajmniej usunąć niepożądane materiały z miejsca, gdzie się

one pojawiają. Każdy dostawca Internetu powinien reagować na

sensowne skargi użytkowników w tym zakresie. Innymi słowy, nie

musi on sam nadzorować materiałów, lecz powinien reagować na

skargi osób, którym dane treści nie odpowiadają. Może albo wyzna

czyć własne kary, od drobnych sankcji do całkowitego odcięcia nie

poprawnego klienta, albo nawet złożyć doniesienie o nim przedsta

wicielom prawa (patrz: Rozdział 6).

* Przestępstwa takie jak włamanie do systemów zabezpieczeń czy ataki na

systemy komputerowe to poważniejszy problem, lecz nie da się go rozwiązać

przez zakazanie anonimowości (patrz: Rozdziai 10).

Przestępstwa w świecie niewirtualnym

W innych przypadkach samo wysłanie nie podlega karze, choć treść

może dotyczyć przestępstwa, na przykład podczas dyskusji o zbrod

ni, która rzeczywiście miała miejsce. Stróże prawa mają wówczas

uzasadniony interes w odszukaniu nadawcy, choćby dla zdobycia do

wodów.

Przypuśćmy więc, że gdzieś popełniono prawdziwe przestępstwo.

Co byście wówczas zrobili? Fakt, że anonimowość jest dopuszczalna,

nie oznacza, że policja nie może użyć wszelkich dostępnych środ

ków, by ją obejść. W sensie technicznym istnieje szeroki zakres ano

nimowości. Komercyjne usługi sieciowe oferują bardzo ograniczony

zakres anonimowości. Możesz przybrać fałszywe nazwisko i oczywi

ście założyć sobie kilka kont, lecz America Online i CompuServe

w zasadzie znają swych klientów - przecież co miesiąc wysyłają im

rachunki. Zwykle istnieje jakiś ziemski adres, karta kredytowa, ra

chunek bankowy, na podstawie których można dotrzeć do fizycznej

osoby.

Istnieje jednak druga skrajność: jeśli jakaś osoba zdoła się pod

szyć zdalnie pod kogoś innego - a to jest przestępstwo - wówczas

prawie niemożliwe okazuje się jej wyśledzenie. W takich sytuacjach

usługi komercyjne, dostawcy Internetu oraz remailerzy pomagają na

ogół organom oficjalnym, jednak - poza Stanami Zjednoczonymi -

problem polega raczej na nadmiernie agresywnej ingerencji władz,

nadal obawiających się nowego środka przekazu.

Dość łatwo jest wyśledzić nawet „naprawdę anonimowych" użyt

kowników. Większość przestępców sieciowych - na szczęście dla de

tektywów - uporczywie powtarza swe czyny, wysyła na przykład na

trętne listy do kilku wybranych osób lub wielokrotnie przekazuje

pewne utwory do paru stałych miejsc. Zarówno w świecie wirtual

nym, jak i rzeczywistym, tropienie kryminalistów należy do normal

nych obowiązków policji. Zwykle taki przestępca w końcu głupio

wpada - w obu światach. Ucieka z miejsca czynu samochodem; logu

je się z domu; przez dłuższy czas jest podłączony do Sieci i można go

namierzyć (jeden z włamywaczy komputerowych zasnął na klawia

turze i kilka godzin wysyłał sygnał „ppppp"); zwierza się znajome

mu lub z kimś współpracuje; niewykluczone też, że istnieją świadko-

wie przestępstwa. Przeważnie policja nie jest zdana wyłącznie na

sieciowe metody schwytania podejrzanego. Nie ma powodu zakazy

wać anonimowości tylko dlatego, że wykorzystują ją przestępcy.

Pierwsza linia obrony

Obecnie dostawcy Internetu, zwłaszcza serwisy on-line, takie jak

America Online czy CompuServe, stosują rozmaite zabezpieczenia

lub określają warunki usługi dotyczące poufności danych klientów.

Chodzi im o uniknięcie kłopotów. Wolą nawet skasować konta klien

tów niż mieć do czynienia z prawem*.

Operatorzy Internetu nie przekazują szczegółowych informacji do

ogłoszeniodawców - bardziej z powodów komercyjnych niż etycz

nych - lecz każdy śledczy, mający nakaz sądu, może sprawdzić, co

właściciel konta robił przez kilka ostatnich dni, co wysyłał i otrzy

mał, czego szukał, co kupił. Sami klienci zwykle nie mogą odkryć

tożsamości drugiej osoby, choć mogą prosić o zablokowanie przesy

łek od dowolnego nadawcy.

Dostawcy Internetu powinni ujawniać klientom swą politykę

w tej dziedzinie. Gdy pojawiają się trudności, trzeba najpierw

ostrzec ludzi i przy odrobinie szczęścia usunąć problem, nim osią

gnie on takie rozmiary, że będą się tym musiały zająć organy ściga

nia. Jeśli policja poprosi o dane, o co powinni zapytać operatorzy,

nim ujawnią tożsamość klienta? Czy powinni go przestrzec? W zasa

dzie nie mają wyboru, ale reguły postępowania ciągle są niejasne. Co

powinna robić policja? Jakie zawiadomienie ma dostawca przekazać

klientowi i czy w ogóle musi to robić? Polityka dostawcy Internetu

powinna być jasna i spójna. Ponadto powinny istnieć procedury re

akcji na rozmaite skargi, na przykład osób otrzymujących spamy czy

inną nie chcianą pocztę albo twórców czy wydawców, utrzymują

cych, że naruszono ich prawa autorskie.

* Niestety, mogą być pociągnięci do odpowiedzialności, gdy skasują czyjeś

konto. America Online usiłowała zablokować pocztę agresywnych spamerów,

by ochronić własnych klientów, lecz nakazano jej zaprzestania tych praktyk,

powołując się na wolność słowa i prawo ludzi do otrzymywania koresponden

cji, którą mogliby być zainteresowani.

Na czym polegało przestępstwo?

Obecnie wskazuje się na Internet jako na czynnik odgrywający ważną
rolę we wszelkiego rodzaju okropnych zbrodniach. Jesienią 1996 roku
w pewnej węgierskiej wiosce eksplodowała bomba umieszczona w bu
telce po keczupie. Policja natychmiast zwróciła się do miejscowego do
stawcy usług Internetu, nakazując mu podanie nazwisk i adresów
wszystkich klientów. Mogliby zażądać przekazania całej poczty elektro

nicznej i prawdopodobnie by to zrobili, gdyby szybko nie wykryto rze
czywistego sprawcy: był nim kilkunastoletni chłopiec, który gromadził
książki z chemii i instrukcje budowy bomb, ale nie miał internetowego
konta.

Równie dobrze policja mogłaby w lokalnych sklepach spożywczych

wypytywać o ludzi kupujących ten szczególny gatunek keczupu.

Ostatnio społeczeństwo belgijskie wyrażało swe zaniepokojenie wo

bec częściowych zaniedbań policji w sprawie dotyczącej wykorzystywa
nia i zamordowania kilku dziewczynek. W rozmowach na ten temat wy
mieniano często Internet, lecz doprawdy trudno tu dostrzec jakiś
związek. W tym samym mniej więcej czasie londyński „Observer" zamie

ścił serię artykułów o pornografii dziecięcej. Rok wcześniej podobne
wzburzenie w Stanach Zjednoczonych wywołał opublikowany przez ty
godnik „Time" artykuł, którego tezy później podważono.

W Ameryce istniała sekta Brama Niebios, dej członkowie nieźle zara

biali, projektując strony WWW, ale przecież nie była to „sekta interne
towa", jak ją określały niektóre media. Tamci ludzie traktowali Sieć je

dynie jako narzędzie, natomiast ich przesłanie było mieszaniną
fantastyki naukowej, filmowych opowieści i pseudoreligii.

Odnoszę niekiedy wrażenie, że twórcy opowieści z dreszczykiem, za

miast Siecią, powinni zająć się fabrykami samochodów, gdyż prawie
wszyscy przestępcy i szaleńcy z nich korzystają. To oczywiście przewrot

ny argument: ludzie rozumieją samochody, a Internet jest ciągle strasz
ny i tajemniczy. ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^

Chcąc nie chcąc, dostawcy Internetu znajdą się kiedyś w pułapce

konfliktu między interesem klientów a przestrzeganiem prawa.

Przypomina to sytuację amerykańskich banków: nie lubią one prze

kazywać rządowi informacji o dużych transakcjach gotówkowych,

ale robią to w zamian za przywileje, które dostają jako banki. W isto

cie to dostawcy usług internetowych, a nie oficjalne organy pań-

stwowe, są w stanie gwarantować poprawne zachowanie swych

członków, co pozwoli pokonać wiele problemów prawnych.

Czy silna anonimowość może stać się powszechna?

W pewnych przypadkach anonimowość bardzo trudno złamać, ale

są to sytuacje rzadkie. Z punktu widzenia stróżów prawa najpoważ

niejsze problemy związane są nie z anonimowością czy treściami pu

blikowanymi przez nieznane osoby, lecz z tajnością - w sytuacji gdy

ludzie o znanej tożsamości komunikują się ze sobą tajnie. Anonimo

wość stanowi problem w przypadku przestępstw związanych z sa

mym przesyłaniem, tajność dotyczy zaś sytuacji, gdy korzysta się

z Sieci, prowadząc działalność przestępczą w świecie rzeczywistym:

przygotowując ataki terrorystyczne, morderstwa, zarządzając karte

lem narkotykowym (patrz: Rozdział 10).

Musimy radzić sobie z niekorzystnymi skutkami anonimowości,

ale nie możemy zakazać jej całkowicie. Lepiej nam się funkcjonuje

w obecnej, niezbyt ostro zarysowanej sytuacji, która sprzyja wolno

ści i wymaga pewnych kompromisów. Wszelkie próby zautomaty

zowania procesu przyznawania anonimowości spowodowałyby, że

stałaby się ona mniej lub bardziej wykrywalna i z pewnością korzy

stający z niej użytkownicy zwracaliby na siebie uwagę. Jeśli wybuja

ła anonimowość stanie się problemem, będzie dość czasu, by się nim

zająć. Jednak według mnie grozi nam niebezpieczeństwo z innej

strony - zbyt wiele nadzoru państwa, zbyt mało prywatności.

Anonimowość a odpowiedzialność przed innymi

Istnieje konflikt między społeczną potrzebą otwartości i jawności

a prawem jednostki do anonimowych wypowiedzi. Osoby występują

ce publicznie muszą być gotowe do społecznego rozliczenia, ryzykują

jednak odwet ze strony tych, którzy mając władzę, korzystają z niej

w sposób nieusprawiedliwiony. Przy rozwiązaniu tego dylematu po

winno się uwzględnić prawo do prywatności i anonimowości, ale

w otoczeniu otwartym i przejrzystym. W naprawdę sprawiedliwym

społeczeństwie krytycy nie muszą się skrywać za parawanem anoni

mowości, ale w państwie niesprawiedliwym (cokolwiek by to miało

Anonimowość a występowanie pod pseudonimem

Zdefiniujmy najpierw anonimowość i prywatność; mają one wiele ele

mentów wspólnych, lecz się nie pokrywają. Anonimowość to brak tożsa
mości; prywatność to kontrola nad wykorzystaniem poufnych informacji
na temat określonej jednostki. Prywatność oznacza, że informacja o da
nej osobie i informacja na temat jej komunikacji z innymi osobami

i grupami jest poufna. Prywatność jest umową między mającymi tożsa

mość jednostkami a tymi, którzy zajmują się przechowywaniem - lecz
nie są właścicielami - informacji o danej osobie i jej działaniach.
W idealnej sytuacji informacja może być wykorzystana tylko przez nie
których ludzi do określonych celów i nie jest publicznie ujawniana. Jed
nostka może zachować sporo prywatności, formalnie tub w inny sposób,
nie tracąc całkowicie tożsamości.

Ola odmiany anonimowość powoduje, że tożsamość danej jednostki

nie jest ujawniana, nawet podczas jej wystąpień i działań na forum pu
blicznym. Anonimowość daje ludziom prywatność, ale to nie to samo;

jednostka anonimowa nie ma tożsamości.

Istnieją również pseudonimy: ktoś przybiera inne nazwisko i ustana

wia fałszywą tożsamość w świecie wirtualnym. Jeśli Joe Klein napisałby
drugą powieść i przy tym nie zostałby ujawniony, dorobiłby się stałego
pseudonimu. Można uważać, że każdy z nas zaczyna występować pod
pseudonimem, a kończy jako osoba pod swoim nazwiskiem...

Anonimowość pozwala zwrócić uwagę społeczeństwa na treść prze

kazu, bez odnośników do formułującego go człowieka lub do jego po
przednich wypowiedzi, ale również bez odpowiedzialności tej osoby.
Nie da się nic powiedzieć na temat reputacji kogoś anonimowego; na
tomiast osoba występująca pod pseudonimem może sobie wyrobić jed
ną lub kilka reputacji albo ukryć poprzednią.

Istnieje również sytuacja pośrednia - nie dbamy o to, kim jest dana

osoba. Lecz chcemy znać jej listy uwierzytelniające i wiedzieć, na czym
polegają jej żywotne interesy. Czy doktor Alice rzeczywiście skończyła
medycynę, czy tylko ambitni rodzice nadali jej imię Doktor? Czy Fred
rzeczywiście używa wyrobów Cudu Techniki czy tylko jest przebranym
sprzedawcą? Czy Juan istotnie ma dwadzieścia jeden lat, jak utrzymuje?

Poza serwerami oferującymi usługi zapewniające anonimowość ist

nieje wiele grup newsowych, w których pewne osoby wysyłają listy ano
nimowo lub pod pseudonimem. Tę anonimowość zabezpiecza umowa -

jak w Oracle - a nie środki techniczne. I w tej sytuaq'i często nie mamy

pewności. Jeśli bowiem dostajemy list od Henry'ego Higginsa, co to dla

nas znaczy, skoro i tak nie znamy go osobiście? Ale nawet jeśli byłoby

inaczej, skąd mamy wiedzieć, czy to nasz stary znajomy Henry?

W prawie każdej rzeczywistej społeczności - w przeciwieństwie do

środowisk, gdzie ludzie mogą się wypowiadać, lecz nie inwestują wspól

nie w dane środowisko - każdy stopniowo buduje swą tożsamość i repu

tację. Czy ktoś, kto w rzeczywistości jest draniem, a w świecie wirtual

nym udaje miłego człowieka, prezentuje fałszywe oblicze, czy tylko

wyraża w ten sposób swą prawdziwą osobowość? Czyż wielu z nas ujaw

nia w istocie swą prawdziwą naturę, której się wstydzi lub z innych po

wodów nie umie okazać?

znaczyć), może on być przydatną ochroną dla osób głoszących niepo

pularne idee, obawiających się silnych, wpływowych elementów.

By społeczeństwo zdrowo funkcjonowało, jego członkowie muszą

być znani. W szczególności firmy działające publicznie, urzędnicy,

ludzie zaufania publicznego powinni mieć ograniczone prawo do

prywatności i anonimowości. Nawet firmy prywatne powinny w za

sadzie ujawniać swych właścicieli, zwłaszcza gdy dostają zamówie

nia od rządu czy innych wpływowych organizacji. Ponadto ci, którzy

ujawniają istotne informacje na temat osób i organizacji publicz

nych, muszą znaleźć przy tym prawną ochronę, ale równocześnie

powinni być gotowi, by przyjąć prawną odpowiedzialność.

Należy wyważyć obie te tendencje - szczególnie w przypadku

przeciwników reżimów czy korporacji. Jak powinniśmy chronić oso

by ujawniające nieuczciwość, a jednocześnie zapewnić ochronę ofia

rom nieprawdziwych czy mściwych donosów? Mogą istnieć społecz

ności, w których wszystko uchodzi, a nieustraszeni dziennikarze

gonią za sensacją. W takim środowisku nie ufa się informacji, ale

materiały publikowane poza nim przestrzegać będą zapewne wyż

szych standardów rzetelności i odpowiedzialności.

Sieci zaufania

W przeciwieństwie do osoby występującej anonimowo, ktoś skrywa

jący się pod pseudonimem ma stałą tożsamość i w razie czego można

go pociągnąć do odpowiedzialności. Czym jest w istocie pseudonim?

Chodzi o to, czy na podstawie nazwiska możemy danego człowie

ka znaleźć. Osobę podającą prawdziwe nazwisko, lecz strzegącą

swej prywatności, równie trudno wytropić jak postać posługującą

się pseudonimem, ale zostawiającą mnóstwo „śladów". Zatem wy

stępowanie pod pseudonimem jest podobne do anonimowości; wy

stępuje w rozmaitych natężeniach. Właściwie postawione pytanie

nie powinno brzmieć: „Czy to naprawdę Fred Bloggs?", lecz: „Czy

w razie potrzeby można znaleźć Freda Bloggsa?". Albo: „Czy infor

macje na temat jego wiarygodności kredytowej są dokładne?".

Nikt nie powinien się przejmować, jeśli Fred Bloggs używa przy

branego nazwiska, lecz odpowiada za wszystko, co pod przybranym

nazwiskiem robi. Problemy powstają wówczas, gdy pod przykrywką

pseudonimu chce się schować przed odpowiedzialnością za to, czym

się zajmuje pod innym nazwiskiem, lub ukryć sprzeczność intere

sów. Nie ma w tym nic złego, jeśli Fred kupuje akcje Cudu Techniki,

chyba że jest to Fred Jones, pracujący dla firmy, która w tajemnicy

chce przejąć Cud Techniki.

Albo na przykład Juan podaje się za właściciela toyoty i na forum

dyskusyjnym w Sieci rozpowszechnia informacje, jakoby miał kłopo

ty ze swym autem, a w rzeczywistości pracuje dla konkurencyjnego

koncernu i rozpowszechnia kłamstwa w jego interesie. Albo Alice za

chwala herbatę ziołową Cudowne Źródło, lecz nie ujawnia, że firma

płaci jej prowizję za reklamę.

Takie wypadki zdarzają się również w rzeczywistym świecie, lecz

ludzie w Sieci są bardziej łatwowierni i nie wiedzą dobrze, z kim wy

mieniają korespondencję. Zgodnie z przepisami Federalnej Komisji

do spraw Handlu i Komisji Papierów Wartościowych to, co robią Juan

i Alice, jest nielegalne, lecz raczej nie wytoczy się im procesu. Fred

natomiast może być ścigany, jeśli jego podstęp zostanie odkryty.

Jak moglibyśmy zapobiec ich działalności bez wciągania w to biu

rokratycznego i kosztownego systemu prawnego? W większości wy

padków powinien zadziałać wolny rynek i zdrowy rozsądek konsu

mentów.

Podobnie jak to ma miejsce z innymi środkami przekazu, ludzie

zaczną odróżniać źródła rzetelne od nierzetelnych. Gdy potrzebny

jest nam adres dobrego lekarza, nie pytamy o to nieznajomego, lecz

osobę, której rozsądkowi i etyce ufamy. Spodziewamy się, że nie wy-

bierze przypadkowego adresu z książki telefonicznej, ale uczciwie

nam kogoś poleci albo przekaże nam adres swojego znajomego, któ

ry chorował na to samo co my, i zna świetnego doktora.

Prawdopodobnie ani Ty ani Twój przyjaciel nie zadzwonicie do

miejscowej izby lekarskiej. Ludzie polegają na istniejącej sieci zaufa

nia, a nie na hierarchiach. Nie ma jednego scentralizowanego miej

sca, z którego pochodziłyby wszelkie rekomendacje, istnieje nato

miast zdecentralizowana Sieć.

W jaki sposób demaskować złych lekarzy, fryzjerów, marnych or

ganizatorów? Niektórzy z nich nigdy nie zostaną zdemaskowani, in

ni, całkiem dobrzy, mogą sobie zrujnować reputację z powodu jednej

czy dwóch wpadek. Tak dzieje się w rzeczywistym życiu.

W życiu wirtualnym takie struktury zaufania nadal są rzadkie;

trudno je zbudować, gdyż w Sieci ludzie znacznie łatwiej zmieniają

miejsce, częściej mamy my tu do czynienia z osobami, których nie

znamy, i dlatego właśnie potrzebne są struktury zaufania - niektóre

o charakterze komercyjnym, inne działające w ramach rozmaitych

lokalnych społeczności. Kierownicy wspólnot zrozumieją koniecz

ność stosowania pewnej kontroli jakości, a członkowie społeczności

będą mieli gdzie złożyć zażalenie.

Wiele społeczności może domagać się jakiegoś systemu identyfi

kacji i certyfikacji, dotyczącego ról ludzi, a nie ich tożsamości. Nie

musi to być system scentralizowany, lecz godny zaufania. Na przy

kład w witrynach WWW poświęconych zdrowiu musimy mieć pew

ność, że ludzie opisujący swe doświadczenia z rozmaitymi lekami

nie pobierają za swe opinie wynagrodzenia od przemysłu farmaceu

tycznego. Czy muszę znać biografię każdej osoby, której słucham?

Nie. W życiu rzeczywistym również spotykamy wielu ukrytych

sprzedawców Zarządzający witryną powinien stymulować tego ty

pu regulacje. Poza tym pewność można zyskać podczas moderowa

nych dyskusji, ale kto moderuje dyskusje?

Komunikat

Prowadzi nas to do zagadnienia wplatania reklamy w materiał

dziennikarski. W wolnym świecie istniała w tej sprawie jasność, sko

ro media miały jednoznaczne oblicze: poważne gazety wyraźnie

zaznaczały, gdzie jest reklama, a gdzie tekst redakcyjny, unikały rów

nież propagandy rządowej.

Sprawa staje się bardziej skomplikowana, gdy wydawcami nie są

jedynie domy prasowe czy stacje telewizyjne - publikować może każ

dy, kto ma dostęp do poczty elektronicznej czy witryny WWW. Z cza

sem czytelnicy nauczyli się dostrzegać różnice między „New York Ti

mes" a „National Enąuirer", widzowie - między Chanie Rosę a Hard

Copy.

W jaki jednak sposób mogą określić różnicę między Juanem,

który dorabia jako sprzedawca Cudownych Tabletek na Serce, a Alice,

kardiologiem mającym wieloletnie doświadczenie kliniczne? Listy

Alice są uprzejme, dzięki czemu wydaje się ona osobą komunikatyw

ną, choć nie sprawia wrażenia eksperta, natomiast „doktor Juan" wy

pełnia swe wypowiedzi imponującymi terminami medycznymi. Czy

podpisy pod listami powinny być prawnie regulowane? W dawnych

czasach, odwiedzając gabinet Juana, zobaczylibyście na ścianach tan

detne dyplomy pełne przedziwnych łacińskich słów. W gabinecie Ali

ce również wisiałyby dyplomy - ale prawdziwe. A jak to wygląda

w Sieci? Jakie mechanizmy pozwalają uwiarygodnić informacje?

W przyszłości akademie medyczne prawdopodobnie udostępnią

w Sieci listy swych absolwentów, by każdy mógł sprawdzić wiary

godność lekarzy. Czy w Sieci osoby podające się za kogoś, naprawdę

są tymi osobami?

Uczciwość zaczyna się od własnego podwórka

Wszystkie te wątpliwości spowodują, że użytkownicy będą ciążyć

ku jasno określonym społecznościom lub poszukają legalnych ety

kiet opisujących ich sieciową działalność. Jeśli zaglądamy do witryny

medycznej, nie interesuje nas, z jakiego kraju pochodzi Juan i jak jeź

dzi samochodem, chcemy wiedzieć, czy jest lekarzem, czy otrzymał

dyplom uczelni, na którą się powołuje, i czy dostaje od firm farma

ceutycznych prowizję za to, że wychwala określone lekarstwa.

Jawność dotyczy nie tylko tych spraw finansowych. Bardzo istot

ne jest pytanie o konflikt interesów. Czy dana osoba ma ukryty po

wód, by wypowiadać określone poglądy lub formułować propozy

cje? Czy ukończyła Oxford, jak twierdzi? Czy była doradcą prezesa

Shella albo rządu brazylijskiego?

Co łączy ją ze sprzedawcą czy instytucją? Czy wypowiada się po

zytywnie o Harvardzie tylko dlatego, że jej syn chciałby tam studio

wać? Czy Alice mówi miłe rzeczy o Juanie dlatego, że Juan jest preze

sem klubu, do którego ma ona zamiar wstąpić? Sytuacja podana

w ostatnim przykładzie nie podlega żadnym regulacjom, ale to wła

śnie w takich wypadkach tracimy zaufanie. Dlatego sądzę, że osta

tecznie ludzie przyłączą się do społeczności, których członkowie są

znani.

Z życia wzięte

Gdy piszę ten rozdział o anonimowości, przychodzi do mnie list od

nieznajomego, podpisującego się ******. Nie mam pojęcia, kto to taki,

choć on (?) sporo o mnie wie. To wszystko mógł gdzieś wyczytać, ale

ja go prawdopodobnie nie znam. On orientuje się w mojej sytuacji

rodzinnej, wie nieco o moich związkach z Rosją, robi aluzje, które

tylko ja mogłabym odczytać. Co jeszcze mogę powiedzieć? Jeśli ma

na moim punkcie obsesję, z pewnością przeczyta również te słowa.

Carly Simon śpiewa: „Jesteś próżny i na pewno sądzisz, że to piosen

ka o tobie." Ale to o tamtym drugim. I tyle! Nie obraził mnie, o nic

nie prosił, miałam jedynie przeczytać jego dość inteligentne dywa

gacje.

Co powinnam zrobić? E-mail dotarł z komercyjnego serwisu, mo

głabym więc wytropić tę osobę, gdybym chciała. Ale po co? Prosić,

by przestała? Zrobię tak, gdy zacznie to być dokuczliwe. Po pierw

sze, mogłabym automatycznie filtrować i usuwać wszystkie przesył

ki od tej osoby. Jeśli słałaby rzeczywiście nieprzyjemne listy albo

groźby, mogłabym się zwrócić do jej operatora, by ten poprosił ją

o zaprzestanie. Ale najlepiej to po prostu zignorować.

A jednak skóra mi cierpnie. Muszę to porównać z kilkoma anoni

mami, pochodzącymi z innego źródła, które otrzymałam po jednej

z konferencji. Wspominano w nich o dwóch innych osobach - jedna

z nich również brała udział w konferencji. Czy listy mógł wysłać

człowiek, którego tam spotkałam? Popsuły mi one wspomnienia mi

nionych trzech dni. Tamte przesyłki były niesmaczne i obraźliwe,

lecz w pewnym sensie mniej kłopotliwe niż ta, która właśnie nade

szła. Piszący niewiele o mnie wiedział, znał tylko moją płeć, komen

tarze były obrazowe i wstrętne, ale nie miały wiele wspólnego ze

mną osobiście. Ponadto byłam jedną z trzech znanych w interneto

wym świecie osób zaatakowanych w ten sposób przez anonima -

należy uznać, że epistoły pochodziły od niego, ale nie były przezna

czone specjalnie dla mnie. A teraz, to naruszenie prywatności przez

kogoś anonimowego sprawiło, że skóra mi ścierpła.

To koszty, jakie ponoszę. Jestem znana i obecnie obcy mogą mnie

niepokoić anonimami. Mogę odfiltrować ich korespondencję, do

puszczając jedynie listy od znajomych, ale to byłoby śmieszne. Praw

dopodobnie stanę się jeszcze bardziej widoczna i będę dostawać

więcej e-mailów - pomocnych i inspirujących, ale również obraźli-

wych i takich, na które szkoda czasu. Coraz bardziej zdaję sobie spra

wę z kosztów, jakie muszę ponosić. Mam jednak wybór.

Wybór tego, co chciałabym zachować. Inni ludzie mogą dokonać

własnego wyboru. Ja chciałabym mieć tajny adres pocztowy dla

przyjaciół. Może przyłączyć się do jakichś wspólnot pod przybranym

nazwiskiem, aby uniknąć wszelkich dociekań, jakie snują ludzie, sły

sząc moje prawdziwe nazwisko. Anonimowość to dla niektórych

sposobność niepokojenia mnie czy innych ludzi, ja natomiast mogę

dzięki niej skryć się przed natrętami.

Co zrobię, gdy zaczną rozsyłać kłamstwa nie tylko do mnie, lecz

szerzej po świecie? Wtedy dopiero stanie się to kłopotliwe.

Mam nadzieję, że wystarczy mi hartu ducha, by żyć tak, jak tu

opisuję. Mam również nadzieję, że ludzie zmądrzeją. Czym innym

jest przeczytać kłamstwo na swój temat w „New York Timesie",

a czym innym w „National Enąuirer". Inaczej jest, jeśli wypowie je

znajomy, a inaczej gdy ktoś, kto nawet nie odważa się podać swego

nazwiska. Dlaczego miałabym poświęcać mu uwagę?

Bezpieczeństwo

¥ w

yobraźmy sobie, że auta sprzedawane są bez zamków. Musie

libyśmy kupować oddzielne zamki i prosić w salonie samochodo

wym, by wstawili je w drzwi, albo robilibyśmy to domowym spo

sobem. Gdyby producenci samochodów się nie zorientowali, powsta

łaby sieć specjalistycznych warsztatów. Podobnie było kiedyś

z radiami samochodowymi; tu jednak fabryki szybko zareagowały.

Zamki w autach wstawiano od razu, gdy tylko zaczęto produkować

dające się zamykać samochody.

Przykład aut bez zamków wydaje się absurdalny, lecz tak właśnie

wygląda obecnie sytuacja w dziedzinie software'u. Wysyłamy e-mail

jak otwartą kartkę pocztową, a nie jak list w zaklejonej kopercie.

W systemie Windows możemy zabezpieczyć się prostym hasłem, ale

niczym poza nim - drzwi zamknięte, ale klucz w zamku nie przekrę

cony. Wiele osób zostawia włączone komputery na noc; są wówczas

łatwo dostępne dla ekip sprzątających czy kogoś, kto się pod nie

podszywa. Ponadto hasło nie jest niezawodnym zabezpieczeniem.

Lepsza metoda polega na systemie pytanie-odpowiedź, gdy użyt

kownikowi zadawane są wybrane losowo z pewnego zbioru pytania,

na które tylko on zna odpowiedź. Gdyby ktoś obcy podpatrzył jeden

proces logowania, nie mógłby zalogować się na inną sesję bez dodat

kowych informacji.

Można szyfrować przesyłki elektroniczne i stosować inne środki

ochronne, lecz nie jest to łatwe. Standardowe programy e-mailowe -

Mail Microsoftu, cc:Mail, Eudora - nie oferują szyfrowania. Jest do

stępne w Lotus Notes, ale domyślnie jedynie między użytkownikami

Notes w tym samym systemie. Chcąc mieć większą gwarancję bez

pieczeństwa, użytkownik sam musi zestawić kilka pakietów, jednak

potrzeba bezpieczeństwa nie jest zbyt popularna wśród użytkowni

ków. Większość ludzi zetknęła się parę razy z wirusami komputero

wymi; skłoniło ich to do kupna programu antywirusowego. Wiedzą

również, że czasami system może się zawiesić, nauczyli się więc ro

bić kopie zapasowe, rzadko jednak przechowują ważne dane w bez

piecznym miejscu. Firmy ubezpieczeniowe prawie w ogóle nie pyta

ją o zabezpieczenia komputerów, które objęte są ubezpieczeniem

w ramach polisy.

Ta beztroska, jeśli chodzi o ochronę komputerów, zderza się

z dość nieracjonalnymi niekiedy obawami na temat bezpieczeństwa

w Sieci. Niewiele się jednak w tej sprawie robi. Ludzie nie przywią

zują wagi do bezpieczeństwa wewnętrznego - nie czują w tym wy

padku zagrożenia - obawiają się jednak Internetu, gdyż uważają, że

tu problem jest nie do rozwiązania. Większość ludzi i firm traktuje

Sieć jako miejsce niebezpieczne, nie podejmuje więc wcale ryzyka.

Przypomina to zachowanie ludzi, którzy nigdy nie wożą ze sobą du

żej gotówki, by ograniczyć potencjalne straty.

Jak na ironię, większość sieciowych wpadek wydarza się nie w sa

mym Internecie, lecz na końcach połączenia, gdzie niepowołane oso

by włamują się do systemu lub skąd wyciekają pewne dane. Infor

macja przepływa w Sieci, lecz poza nią jest również zagrożona.

Sieciowe niebezpieczeństwa nie ograniczają się do komunikacji

i operacji w samej Sieci. Sieć po prostu zwiększa ilość wykorzystywa

nych przez nas informacji, ilość interesów załatwianych drogą elek

troniczną; wzrasta też prawdopodobieństwo, że ktoś obcy wtargnie

do systemu i narobi szkód.

Ludzie nie zabezpieczają komputerów, dopóki nie pojawią się kło

poty, a takie podejście jest skuteczne jedynie wówczas, gdy rzeczy

wiście nie ma problemu. Obecnie dbanie o bezpieczeństwo kompute-

rów nie należy do codziennej rutyny. Wielu ludziom taki stan rzeczy

wystarcza, nie sygnalizują występujących kłopotów. W Sieci potrze

bujemy bezpieczeństwa, by osiągnąć poziom zbliżony do systemu

kart kredytowych, by można było wszędzie ze sobą zabrać pieniądze

i informacje o znacznej wartości, by dało się bezpiecznie i wygodnie

przeprowadzać transakcje, by można było ufać temu, co ludzie sami

o sobie mówią.

Sprzeczne odczucia

Przeważnie nie publikuje się informacji o złamaniu zabezpieczeń.

Dotknięte tym firmy nie chcą rozgłosu. Producenci komputerów ofe

rują wprawdzie narzędzia zabezpieczające i fachowe doradztwo,

niechętnie jednak opowiadają szeroko o problemach bezpieczeń

stwa. Podobnie jak linie lotnicze udają, że zagadnienie to nie istnie

je. Wyjątkiem są firmy specjalizujące się w zabezpieczaniu kompute

rów, oferujące programy antywirusowe i „ściany ogniowe". Szacuje

się, że straty, których firmy nigdy nie ujawniają, sięgają setek milio

nów dolarów - obejmują zarówno szkody z powodu utraty danych,

zerwanych kontraktów, nadużyć, zmarnowanego czasu pracy czy

ujawnienia lub uszkodzenia informacji. Bezpośrednie szkody finan

sowe są niewielkie, znam jednak trzy przypadki, gdy banki straciły

ponad 10 milionów dolarów. O licznych przypadkach się w ogóle nie

informuje.

Co powoduje, że ludzie zyskują świadomość niebezpieczeństwa?

Najczęściej nieprzyjemne doświadczenia. W mym rodzinnym domu

w sielskim Princeton, w New Jersey, nigdy nie zamykaliśmy drzwi na

klucz. Pewnego dnia w lecie wyjechaliśmy na weekend i po powrocie

okazało się, że drzwi zostawiliśmy po prostu uchylone - było to

w epoce „przedklimatyzatorowej". Prawie zupełnie nas to nie zanie

pokoiło: nic się przecież nie stało, nikt nie wszedł do środka. Później

jednak przestępczość w Princeton - tak jak w całej Ameryce - wzro

sła. Teraz w tym samym domu rodziców założony jest system alar

mowy i wszyscy używamy kluczy.

Czy to oznacza, że dopiero gdy przydarzy się katastrofa, o której

będzie głośno, producenci zaczną standardowo oferować systemy

zabezpieczające? Mam nadzieję, że nie.

Złożoność systemów bezpieczeństwa

Jedną z grup usiłujących zapobiec katastrofom w systemie bezpie

czeństwa w Sieci, a równocześnie zwrócić na to większą uwagę, jest

Highlands Forum, grupa dyskusyjna sponsorowana przez Departa

ment Obrony. W sferze jej zainteresowań mieści się wpływ rozwoju

informacji na bezpieczeństwo narodowe. Chodzi w takim samym

stopniu o wojnę informacyjną, normy społeczne, jak i gospodarkę

i bezpieczeństwo państwowej infrastruktury informacyjnej. Nie cho

dzi o to, jak prowadzić wojnę czy zapewnić pokój, lecz o pytanie:

„O co właściwie walczymy?". Grupa, której uczestnikami są głównie

ludzie biznesu, naukowcy oraz wojskowi, spotyka się nieregularnie

w takich miejscach jak Instytut w Santa Fe czy Akademia Marynarki

w Annapolis.

Na jednym z ostatnich spotkań nowemu przewodniczącemu Pre

zydenckiej Komisji Ochrony Newralgicznych Infrastruktur (Presi-

denfs Commission on Critical Infrastructure Protection) przedstawi

liśmy zagrożenia bezpieczeństwa w infrastrukturze informacyjnej.

Podkreślaliśmy między innymi, że „infrastruktura informacyjna" to

nie tylko to, co rząd posiada i nad czym zwyczajowo sprawuje kon

trolę: infrastruktura telekomunikacyjna, sieci energetyczne, Bank Re

zerw Federalnych i banki kliringowe. W jej skład wchodzą też wszel

kie środki łączności naziemne i powietrzne, prywatni dostawcy

Internetu i ich serwery, komputery osobiste wraz z oprogramowa

niem - głównie Microsoftu; należą do niej serwery prywatnych firm

i ogólnopaństwowy system kontroli przestrzeni powietrznej. Szerzej

- należą do niej wszyscy, którzy mają dostęp do tych systemów:

urzędnicy bankowi, operatorzy komputerowi, programiści, dzieci ko

rzystające z internetowego konta rodziców - i oczywiście ten nieza

dowolony facet wyrzucony ostatnio z pracy.

Im intensywniej wykorzystujemy ten system, tym bardziej jeste

śmy narażeni w sytuacji, gdy stanie się coś złego. Poprzednio tylko

banki potrzebowały komputerów - obecnie większość domów han

dlowych, fabryk czy wind przestaje działać, gdy zawiodą ich kompu

tery. Urzędy państwowe, firmy, szpitale, agencje ubezpieczeniowe

przechowują olbrzymie bazy danych zawierających ważne informa

cje o obywatelach; plany operacji militarnych przeprowadza się na

komputerach; na komputerach bazują krajowe i międzynarodowe li

nie wysokiego napięcia, rynki finansowe, systemy telekomunikacyj

ne. To wszystko zagrożone jest zarówno przez złośliwe ataki z ze

wnątrz, jak i od środka, przez trudne do przewidzenia katastrofy, na

przykład pożar budynku, w którym stoją komputery, awarie przecią

żonej sieci elektrycznej, uszkodzenie oprogramowania systemowego.

Z zapewnieniem bezpieczeństwa nie poradzą sobie pojedyncze

osoby czy firmy. Słabe ogniwo zagraża wszystkim, którzy są w da

nym łańcuchu. Może to być przekaźnik w centrali telefonicznej lub

zawodny system komputerowy, pozwalający wedrzeć się osobie nie

powołanej i dotrzeć do danych klientów banku, do listy płac w przed

siębiorstwie, do laboratorium badawczego. Przypomina to dbałość

o zdrowie publiczne: musisz myć ręce, ale również liczysz na to, że

osoba stojąca obok Ciebie nie będzie Ci kichać w twarz, że w fabryce

pasteryzują puszki, że w biurowcu pomyślano o wyjściach ewaku

acyjnych. To po prostu obowiązki społeczne, których przestrzegamy.

Potrzebne są nam podobne wzajemnie uzupełniające się zacho

wania chroniące infrastrukturę informacyjną. Nie wykonają tego siły

centralne, monitorujące wszystko, co im podlega, z góry na dół, jak

w wojsku. Nie osiągnie się tego również przepisami, jak w przypad

ku ochrony środowiska. Potrzebne jest nam podejście takie, jak

w ochronie zdrowia. Przyda się więc podobna do Centers for Disease

Control (Centrów Kontroli Epidemiologicznej) jednostka zajmująca

się bezpieczeństwem - istnieje taka struktura: Internet Engineering

Task Force. Potrzebujemy jednak również systemu immunologiczne

go, rozpoznającego i zwalczającego intruzów, nawet tych w nowym

przebraniu. Ponadto, co jest trudniejsze, system powinien zauwa

żyć, gdy uprawnione osoby wewnątrz prowadzą nienormalne, nie

pożądane działania.

Rządy a kodowanie

Podobnie jak Highlands Forum, rząd amerykański troszczy się o bez

pieczeństwo, ale sądzę, że podąża złą drogą. Popiera pogląd, że nale

ży spowolnić rozwój i używanie technik szyfrowania, choć raporty

różnych organizacji naukowych i gremiów doradczych reprezentują

przeciwne stanowisko. Rząd nałożył ograniczenia na eksport technik

Elementarz szyfrowania

Szyfrowanie określa wszelkie kodowanie: alfabet Morse'a, umówione sy
gnały, którymi porozumiewasz się z przyjacielem, a nawet język nie
miecki - używaliśmy go w rodzinie, by nie rozumieli nas nieznajomi.
Nigdy się nie dowiem, ilu ludzi znających niemiecki obraziliśmy w ten
sposób.

Komputer potrafi dokonywać automatycznego kodowania i wszelkie

wysyłane z niego informacje można łatwo zaszyfrować. Dawniej odbior
cy należało podać klucz, pozwalający odszyfrować tekst. Teraz dzięki
nowym algorytmom można przesłać komunikat do każdego, korzystając

z tzw. klucza publicznego odbiorcy. Ludzie dbający o bezpieczeństwo
włączają go teraz do w swych listów. To ten długi ciąg znaków następu

jący po — - B E 6 I N PGP SIGNATURE——, jaki spotykamy w niektórych

e-mailach.

klucz publiczny to w istocie wielocyfrowa liczba. Dla uproszczenia za

łóżmy, że litery w tekście także zamieniliście na wielocyfrowa liczbę -
i tak są liczbami z technicznego punktu widzenia. Następnie dokonuje
cie skomplikowanych obliczeń z tymi dwiema liczbami. Przesyłacie wy

nik, a oryginalny tekst można otrzymać po zestawieniu klucza prywatne
go, odpowiadającego kluczowi publicznemu. Każdy więc może użyć
klucza publicznego do zakodowania wiadomości, lecz jedynie właściciel
odpowiedniego klucza prywatnego może to odkodować. Bardzo sprytne.

I odwrotnie: jeśli ktoś przekazuje swój klucz publiczny i koduje wia

domość kluczem prywatnym, każdy może użyć klucza publicznego, by
sprawdzić, że wiadomość pochodzi od podpisanego nadawcy. Korzysta

jąc z dwóch kLuczy, można utajnić tekst i zagwarantować tożsamość za

równo nadawcy, jak i odbiorcy. Zakodowany komunikat nie może być
niepostrzeżenie zmieniony przez kogoś, kto nie posiada obu kluczy.

Pomysł prosty, a każda przesyłka jest niemal całkowicie bezpieczna,

o ite w roli klucza używa się dostatecznie długich liczb.

Tę samą technikę stosuje się nie tylko dla utajnienia przesyfti, lecz

również dla zapewnienia jej nienaruszalności i autentyczności. Szyfrem
przesyła się nie listy miłosne, tajne dokumenty czy kompromitujące
materiały, lecz sumy pieniędzy i nazwiska odbiorców, czego nie można
zmieniać, a co potrzebne jest w elektronicznych transakcjach. Bez od
biorcy i z niewielkimi technicznymi zmianami, taki komunikat może być
użyty zamiast elektronicznej zapłaty, pokrywanej ostatecznie przez
bank. Przesyłki mogą zawierać również rozkazy, zobowiązania i inne do
kumenty, których autentyczność musi być gwarantowana.

Co ciekawe, szyfrowanie to jedna z niewielu zaawansowanych tech

nik, która nie ma również destrukcyjnego dziatania. Co najwyżej, może
chronić przestępców przed ich wykryciem i utajnić podejrzane transak
cje finansowe.

kodowania, co powstrzymuje producentów od ich rozwijania, trud

no jest bowiem tworzyć dwie wersje każdego produktu - jedną

przeznaczoną na rynek krajowy, drugą na eksport. Rząd chce rów

nież uregulować korzystanie z podwójnych kluczy, wprowadzić sys

tem „depozytu" - użytkownik musiałby złożyć duplikat klucza u au

toryzowanego agenta, co miałoby zastąpić sprawowanie pieczy nad

własnym bezpieczeństwem przez samego użytkownika.

Rządy Rosji i Francji również są zaniepokojone szerokim stosowa

niem szyfrowania i próbują wprowadzić rozmaite restrykcje. Chodzi

nie tylko o eksport czy depozyt kluczy, lecz również wyraźne ograni

czenia na ich używanie. Unia Europejska nadal próbuje wypracować

spójne stanowisko. W Japonii natomiast prawo do prywatności za

gwarantowane jest w konstytucji, napisanej przecież po drugiej

wojnie światowej pod patronatem amerykańskiego generała

Douglasa MacArthura. Wiele innych rządów nie zajęło się jeszcze

tym problemem. Obserwują to, co zrobią kraje przodujące technicz

nie, na przykład Stany Zjednoczone.

Dlatego w tej sprawie, jak i w wielu innych dotyczących Interne

tu, amerykańskie stanowisko jest tak istotne.

Podstawowym argumentem rządu przeciwko szyfrowaniu jest to,

że policji trudno będzie wykryć i śledzić przestępców, jeśli ludzie bę

dą przesyłali utajnione wiadomości przez Internet. Niegdyś prze

stępcy przechodzili zieloną granicę, zostawiając fizyczne ślady, obec

nie mogą nie wykryci prowadzić swe interesy przez Sieć. Rządy

obawiają się, że terroryści będą działać bez przeszkód, handlarze

narkotyków - swobodnie prowadzić interesy, kryminaliści - przygo

towywać przestępstwa i prać pieniądze, a tymczasem stróże prawa

będą się temu bezsilnie przyglądać. Organizacje przestępcze potrafią

działać tajnie na całym świecie, przekraczają granice, przekazują in

formacje, knują w zaciszu. Można sobie wyobrazić, że z innego, nie-

praworządnego kraju terroryści zdalnie atakują bank lub rząd, po
wodując zamieszanie.

Ta wizja przemawia do wyobraźni. Przestępcy będą przecież korzy

stać z Sieci razem z nami. To są obawy uzasadnione, chodzi tylko o to,

czy mamy do czynienia z nowym, unikalnym niebezpieczeństwem,

które należy powstrzymać, czy po prostu z nieuniknionym wykorzy

staniem nowego narzędzia przez przestępców, których należy po

wstrzymać, ale nie kosztem ograniczenia naszej codziennej wolności.

Argument za szyfrowaniem

Jeśli zakaz szyfrowania miałby być skuteczny w zwalczaniu prze

stępstw - a nie będzie skuteczny - wówczas warto byłoby go wziąć

pod uwagę. W istocie jednak powszechne stosowanie szyfrowania -

podobnie jak zamykanie samochodów na klucz - pomoże zapobiec

przestępstwom. Osoby indywidualne, firmy, instytucje państwowe,

jak również sami przestępcy, otrzymają środek obrony. Można tu

strawestować znane powiedzenie: „Jeśli szyfrowanie wyjmiemy

spod prawa, tylko wyjęci spod prawa będą z niego korzystać". Hand

larze narkotyków czy terroryści znajdą pozbawionych skrupułów

programistów, którzy stworzą dla nich skuteczne systemy kodowa

nia, natomiast reszta społeczeństwa pozbawiona będzie korzyści

wynikających z szyfrowania w celach legalnych, między innymi do

obrony przed kryminalistami. Ci, którzy używaliby kodowania do

ukrycia swych występków, wykorzystają fakt, że szyfrowanie nie

jest powszechnie dostępne i będą szpiegować innych, sprzeniewie

rzać własność, podszywać się pod kogoś.

W otwartym społeczeństwie zawsze istnieją przestępcy, któ

rym udaje się uniknąć kary ze strony systemu państwowego.

W państwach totalitarnych przestępczy jest sam system państwo

wy. Spędziłam sporo czasu w Rosji i bardziej martwię się o to, by

zapewnić obronę słabym przeciw silnym, nie zaś dostarczać do

datkowych narzędzi rządowi. Zarówno rząd, jak i obywatele mogą

być dobrzy i źli, lecz rząd ma zawsze więcej władzy. Niektórych

przestępców nie udaje się złapać, gdyż służby państwowe nie mo

gą podsłuchać ich rozmów, lecz oni i tak wpadają przez własną

głupotę, zdradę członka gangu lub podczas próby przekupstwa

policji. Im większa jest grupa kryminalistów, tym mniej okazuje

się ona szczelna.

W praktyce oznacza to, że oficjalnie powinno się zachęcać do ko

rzystania ze skutecznych technik kodowania. Szyfrowanie stanowi

jedno z niewielu silnych, lecz zarazem całkowicie defensywnych na

rzędzi współczesnej techniki. Strzeże ono informacji i prywatności,

wspiera bezpieczny handel w Sieci, gwarantuje poufność, nienaru

szalność komunikacji, prywatność jednostki, nie wspominając o za

bezpieczeniu łączności policji. Bez tego Sieć nigdy nie stanie się bez

piecznym środowiskiem, którego istnienie pewnie przepowiadają

politycy i firmy komputerowe. Stanowisko rządu, dające się streścić

w słowach: „możecie szyfrować, jeśli my lub upoważniona agenda

będzie przechowywała klucze", ogranicza możliwość pozostawienia

spraw prywatnych naprawdę prywatnymi i oddaje klucze w ręce lu

dzi, których sami sobie nie wybraliśmy.

Z punktu widzenia polityczno-handlowego szyfrowanie to docho

dowy rynek, z którego Stany Zjednoczone są szybko wypierane

przez inne kraje, zwłaszcza Japonię, gdzie prawo jest bardziej libe

ralne. Siemens, wielka firma niemiecka, sprzedaje silne systemy za

bezpieczające z Irlandii, nie skrępowana ograniczeniami obowiązu

jącymi amerykańskich konkurentów. W praktyce nie można się

spodziewać, że na świecie zostanie powstrzymany rozwój technik

szyfrowania. Osiągniemy jedynie to, że obywatele amerykańscy

i amerykańskie firmy - zarówno producenci, jak i użytkownicy -

stracą związane z tym korzyści.

Obecnie słyszy się jednak również inne poglądy. Biały Dom prowa

dzi kampanię opartą na „Zasadach globalnego handlu elektroniczne

go" Iry Magazinera (przypis na s. 123). Dokument ten podkreśla, że

silne systemy zabezpieczeń, w tym szyfrowanie, są niezwykle ważne

dla rozwoju handlu w Sieci, choć w zasadzie opowiada się za pomy

słem depozytu klucza. To dobrze, choć w zasadzie nie ma w tym ni

czego dziwnego. Ciekawe, że na Highlands Forum niektórzy wojsko

wi - w przeciwieństwie do stróżów prawa - patrzą na kodowanie

z nowej perspektywy. Nie uważają już, że brak szyfrowania pomaga

w chwytaniu przestępców, lecz widzą zagrożenie dla solidności całej

infrastruktury informatycznej, którą usiłują chronić. W Kongresie ist

nieją różne projekty przepisów uwzględniających oba stanowiska.

Macierz bezpieczeństwa komputerów I

Szeroko zdefiniowane bezpieczeństwo komputera zateży od dwóch
współdziałających czynników: systemu technicznego i norm społecz
nych. Formułując to inaczej: istnieją celowe i przypadkowe naruszenia
bezpieczeństwa. Należy również uwzględnić, co jest wewnątrz, a co na
zewnątrz systemu.

Naruszenia bezpieczeństwa Techniczne Społeczne
Nie zamierzone Błędy, załamanie systemu, Zgubione hasła,

wirusy, luki Wędy, beztroska

Celowe

Złamanie kodu, konie
trojańskie, wirusy

Rozgoryczam
pracownicy,

źli ludzie

Oczywiście wszystkie te czynniki oddziałują wzajemnie. Luki w sys

temie wykorzystywane są przez złych ludzi. Beztroscy pracownicy mogą
przyczynić się do powielenia wirusów stworzonych celowo przez ludzi
o wątpliwym morale. Dobre środki bezpieczeństwa na nic się zdadzą
w rękach złych pracowników, w tym urzędników państwowych, których

opiece musimy zawierzyć zgodnie z prawem. Żadne techniczne środki
nie pomogą, jeśli pracownicy beztrosko obchodzą się z hasłem.

Jak do tego doprowadzić?

Co jeszcze powinniśmy robić w sprawie bezpieczeństwa, poza wyko

rzystywaniem (lub zakazywaniem szyfrowania)?

Podobnie jak w ochronie zdrowia, nie możemy mieć nadziei na

doskonałe bezpieczeństwo w Sieci. Zawsze pojawią się techniczne

odpowiedniki lokalnych epidemii czy wypadków, lecz powinniśmy

unikać ogólnego społecznego narażania się w Sieci. Wiele zależy od

jednostek, dlatego bezpieczeństwo powinno być zapewnione oddol

nie przez każdego obywatela, a nie odgórnie przez wszechmocne -

i niekiedy przekupne lub nadgorliwe - agendy rządowe. Na począt

ku dwudziestego wieku dokonano olbrzymiego postępu w ochronie

zdrowie dzięki temu, że lekarze nauczyli się myć ręce i sterylizować

narzędzia. Potrzebne jest nam podobne podejście do bezpieczeń-

stwa, a ze strony urzędników - popieranie praktyk odpowiadających

myciu rąk.

Jak tego dokonać? Najpierw powinno się udostępnić odpowied

nie, łatwe w obsłudze produkty. Jak jednak zachęcić do ich kupowa

nia i używania? Robienie reklam, w których znani ludzie zachwalają

bezpieczeństwo swych sieci, niczego prawdopodobnie nie zmieni.

Skuteczniejsza metoda przypomina raczej bezpieczne inwestowanie,

a nie bezpieczny seks.

Jak stworzyć otoczenie, w którym bezpieczeństwo jest normą?

Każda jednostka ma pewną kontrolę nad swym bezpieczeństwem, ale

nie musi być wcale fortecą - byłoby to przecież ograniczenie wolno

ści, aczkolwiek dobrowolne. Ludzie nie muszą ukrywać swej tożsa

mości w Sieci, powinni mieć możliwość swobodnego komunikowania

się bez narażenia na atak, powinni móc ufać spotkanym osobom.

Istnieje sposób wprowadzenia takiego systemu i przy odrobinie

szczęścia uda się tego dokonać. Najpierw jednak potrzeba małych

nieszczęść - akurat tyle, by przekonać ludzi do podjęcia środków

przeciw komputerowym i sieciowym zagrożeniom.

Bezpieczeństwo i tak kosztuje

Jest rok 2004. Renegocjujesz warunki polisy ubezpieczeniowej dla

swej firmy, prowadzącej usługi sieciowe i sprzedającej między in

nymi krawaty w żółwie. Otworzyłeś właśnie nowe centrum danych

na Barbadosie, gdzie są wykwalifikowani pracownicy i niskie podat

ki. Agent ubezpieczeniowy Alice wydobywa przenośne urządzenie

z bezprzewodowym podłączeniem do Sieci. Dociska palec do jego

powierzchni, potem prosi o Twój odcisk palca - sprawdzenie tożsa

mości. Po sekundzie ładuje Twoje dane: w ostatnich latach nie odno

towałeś prawie żadnych strat, z wyjątkiem tego nieszczęśliwego

zdarzenia, kiedy musiałeś przerwać działalność na dwa dni, wów

czas gdy były pracownik usunął zdalnie ze swego nowego domu

w Peru kilka istotnych zbiorów. Po tym wypadku założyłeś silniejszą

„ścianę ogniową", by powstrzymać intruzów, i wprowadziłeś nowy

system uaktualniania praw dostępu.

Potem Alice wypytuje: jakie masz zabezpieczenia poza „ścianą

ogniową"? Czy regularnie szyfrujesz informacje i przesyłki? Jak za

bezpieczasz dane klientów? Kto ma dostęp do sieci wewnętrznej?

Czy stosujesz najnowsze techniki identyfikacji - odciski palców lub

skanowanie oka - by potwierdzić tożsamość upoważnionych pra

cowników i uniknąć znanych niebezpiecznych pułapek w postaci do

myślnych albo wędrujących haseł. Czy korzystasz z programów fil

trujących, zapobiegających przedostaniu się wirusów i obraźliwych

materiałów oraz uniemożliwiających pracownikom przesyłanie po

ufnych informacji na zewnątrz? Czy listy płac są trzymane w innym

miejscu niż dane o klientach i czy są zaszyfrowane? Czy pracownicy

potrafią zapobiec temu, by obcy nie siadali przy komputerach w fir

mie i nie buszowali po systemie? Czy robione są kopie zapasowe,

które przechowuje się w innym miejscu? Czy strzeżesz kluczy szy

frujących? Kto robi oprogramowanie? Czy stosowane tu techniki za

bezpieczania były ostatnio weryfikowane? Czy stosujesz praktyki

ochrony prywatności? Czy chcesz ubezpieczyć straty z powodu na

ruszenia prywatności?

No cóż, myślałeś o tym wszystkim, ale jesteś tak zajęty. Ponadto

związane jest to z kosztami... a ostatnio, gdy załatwiałeś polisę

ubezpieczeniową, agentka nie zadawała tylu dociekliwych pytań.

Ma pan rację - odpowiada Alice. Mówi, że firmy ubezpieczeniowe

mają za sobą ciężkie lata z powodu wielu naruszeń systemów kom

puterowych. Jej firma pokryła koszty procesu sądowego, skierowane

go przeciw jednostce służby zdrowia, której zbiór danych o pacjen

tach został rozesłany w Internecie przez rozwścieczonego ucznia

liceum, wówczas gdy nie przeszedł on testów antynarkotykowych.

W kompanii telefonicznej jakiś intruz skasował wszystkie rachunki

za kwiecień 1999 roku. Kompania odzyskała swoje 100 milionów, lecz

to nie klienci je zapłacili, lecz firma ubezpieczeniowa. Wydarzyło się

tysiące nie tak głośnych wypadków, w których mniejsze firmy lub

osoby prywatne poniosły straty związane z komputerami i Siecią

i otrzymały odszkodowania od firm ubezpieczeniowych. W przeszło

ści na rynku ubezpieczeniowym panowała konkurencja i firmy nie

mogły sobie pozwolić na rezygnację z klientów nie dbających o za

bezpieczenie komputerów. Jednak po paru złych latach branża ubez

pieczeniowa doszła do wniosku, że należy ograniczyć ryzyko.

Teraz ma pan wybór: albo będzie pan nadal beztroski i zapłaci pan

olbrzymią stawkę, albo poprosi pan specjalistów komputerowych,

by przeprowadzili audyt systemu zabezpieczeń i zastosuje się pan

do ich wskazówek.

Tworzenie rynku zabezpieczeń

W taki sposób możemy stworzyć silne środowisko bezpieczeństwa

bez odgórnych przepisów, nie nadążających za ostatnią techniką,

bez drakońskiego systemu, w którym rząd odpowiada za wszystko,

w tym również za Twój zapasowy klucz szyfrujący.

Pomysł jest bardzo prosty: zamiast regulacji prawnych, należy

upowszechniać wymagania przy ubezpieczaniu się od ryzyka oraz

ujawniać informacje o tych, którzy mając do czynienia z klientami,

nie posiadają ubezpieczenia.

W systemie ochrony danych prywatnych zawieramy umowę ze

stroną, której powierzamy nasze dane podczas dokonywania trans

akcji, w systemie zabezpieczenia obcy ludzie narażeni są na czyny ze

strony innych obcych. Rzecz polega nie na tym, by wszystkich oskar

żać i obarczać odpowiedzialnością, gdy bezpieczeństwo zostanie na

ruszone, lecz by stworzyć system zapobiegający ryzyku. Oznacza to

nastawienie firm i specjalistów ubezpieczeniowych na działanie

zmniejszania strat - w przeciwieństwie do „zarządzania ryzykiem",

czyli rozkładania ciężaru finansowego. A więc należy przede wszyst

kim unikać strat, a nie redystrybuować ich koszty, gdy straty

powstaną. Branża ubezpieczeniowa ma już w tej dziedzinie pewne

doświadczenie. W Stanach Zjednoczonych firmy zawierały ubezpie

czenia od ognia, odkąd Benjamin Franklin założył prywatną firmę

Ubezpieczenia Domów Zniszczonych przez Pożar i skłonił lokalnych

urzędników oraz właścicieli domów do zapobiegania stratom - pole

gało to na egzekwowaniu przepisów budowlanych i przeciwpożaro

wych. Z biegiem lat, gdy pożary nadal wybuchały, przepisy stale się

zaostrzały. Przemysł ubezpieczeniowy dał również impuls do powo

łania Laboratorium Ubezpieczycieli (Underwriters Laboratory), które

testuje pod względem bezpieczeństwa produkty codziennego użyt

ku, zwłaszcza urządzenia elektryczne.

Wraz ze wzrostem świadomości użytkowników Sieci firmy ubez

pieczeniowe postąpią podobnie i w tej dziedzinie. Już teraz czołowi

ubezpieczyciele, na przykład Chubb Corporation, kształci ekspertów

potrafiących ocenić systemy zabezpieczeń w korporacjach, a IBM za

łożył w Internecie obóz treningowy dla ubezpieczycieli, rozumiejąc,

że bezpieczny handel elektroniczny może jedynie poprawić interesy.

Biorą w tym udział dwa inne sektory. Społeczność finansistów -

inwestorzy - coraz bardziej będą się interesowali takim rodzajem ry

zyka. Nawet ubezpieczenie go ma wpływ na ceny akcji, rating obli

gacji i inne oceny zdecentralizowanych „władz". Niektórzy analitycy

ubezpieczeniowi wyspecjalizują się w tej dziedzinie, a specjaliści od

przemysłu będą zasięgali ich opinii przy ocenianiu firm - zwłaszcza

z branży finansów, telekomunikacji i informatyki. Zainteresowanie

grupy finansistów zwiększy dbałość o bezpieczeństwo, a równocze

śnie firmy ubezpieczeniowe podniosą ceny za jego zaniedbanie.

Mniejsze firmy, które nie muszą zbierać kapitału, nie potrzebują się

wcale tym wszystkim martwić, choć wskazane jest, aby wykupiły

polisę.

Istnieje również szeroka publiczność. Jako konsument możesz zo

stać obdarowany wirusem przez znajomego lub przez nieprzyjazne

go obcego. Juan może komuś podać swoje hasło do jakiejś usługi on-

-line, a potem okaże się, że dostał olbrzymi rachunek do zapłacenia

albo jeszcze gorzej - zostanie posądzony o przesyłanie obraźliwych

tekstów. Ze strony biznesu potencjalne ryzyko jest znacznie większe.

Każdy z klientów Alice może stracić pieniądze, tajemnice handlowe,

narazić informacje o swych klientach, wystarczy, że ktoś pobierze

poufne dane pracowników, dopuści do tego, że system zostanie za

mknięty i nie obsłuży konsumentów. Firmy, mające do czynienia

z klientami, muszą ich zapewnić o swej solidności, zarówno jeśli

chodzi o świadczone usługi, jak i o obchodzenie się z danymi usługo

biorców. Ze względu na stosowane praktyki bezpieczeństwa firmy

będą oceniane nie tylko przez inwestorów, lecz również przez po

stronnych obserwatorów reprezentujących klientów, na przykład

nadzorcę praktyk prywatności TRUSTe i innych konkurentów TRUSTe

sprawdza praktyki bezpieczeństwa oraz kontroluje dobre intencje.

Wspieranie techniki

Poza powszechną wiedzą specjalistyczną potrzebujemy narzędzi dla

specjalistów. Oznacza to nie tylko techniki szyfrowania, lecz również

produkty i systemy zawierające techniki zabezpieczenia w taki spo

sób, by ich stosowanie byio łatwe. Oznacza to również godne zaufa

nia produkty.

Wolny rynek dziaia w zasadzie w kierunku poprawy niezawodno

ści i solidności produktów. Niestety nie we wszystkich dziedzinach

zdołał tego dokonać. Z wielu powodów, głównie historycznych,

użytkownicy komputerów, zwłaszcza pecetów, tolerują takie buble,

przez które linie lotnicze, firmy produkujące tostery czy fabryki sa

mochodów dawno by zbankrutowały.

Ta część bezpieczeństwa zależy przede wszystkim od dobrego

projektu i solidnego wykonania produktu. Problem w tej branży po

lega na tym, że gdy wszystko niemal dobrze działa, producenci za

czynają wprowadzać modyfikacje, zgodnie z syndromem Doliny

Krzemowej (patrz: Rozdział 3, s. 69). Do produktu dodaje się ulepsze

nia, które wprawdzie nie całkiem jeszcze funkcjonują, lecz już moż

na się nimi pochwalić w reklamie. Potężni, doświadczeni, nie do

puszczający do wpadek klienci nie kwapią się z zakupem, gdyż

wiedzą, że nowe systemy są nie wypróbowane i zawodne. Dlatego

Bill Gates miał rację, nazywając banki dinozaurami (choć później to

odwołał) - w tej sytuacji nie mogą sobie one pozwolić na stałe mo

dyfikacje.

Jak Sieć sprzyja solidności produktów?

Chodziłoby przede wszystkim o to, by nowe techniki działały nieza

wodnie. Nastąpi to wówczas, gdy klienci zwiększą wymagania. Cały

ten proces może być jednak przyśpieszony dzięki szybkiemu obiego

wi informacji w Internecie - wiadomości o produktach złych rozejdą

się szybciej niż dotychczas. Wytwórcy chętnie rozpowszechniają in

formacje o produktach dobrych. Wymowny przykład, pierwszy

z wielu odnosi się do sytuacji z 1995 roku, kiedy to Intel za wcześnie

wystartował z zawodnym procesorem. Kilku uczonych rozesłało

wiadomość, że w pewnej sytuacji obliczenia procesora dają błędne

wyniki. Początkowo Intel zignorował tę wiadomość - a potem miał

kłopoty. Wkrótce informacja rozeszła się po całej Sieci i firma wymie

niła w końcu procesory wszystkim, którzy się zgłosili, zwracała

koszty i przeprosiła za nieodpowiednie potraktowanie całej sprawy.

Obecnie podobne przypadki są powszechne. Nie powodują aż ta

kiego zamieszania, lecz opinia o złym produkcie rozchodzi się szero

ko, zmuszając firmy do poprawy, a przede wszystkim do unikania

błędów w przyszłości.

Niestety, rozwój również nabrał tempa, więc ogólna solidność wy

robów pozostaje na tym samym, niskim poziomie. Podczas pisania tej

książki jeden z plików, zawierający rozdział o kierowaniu, ciągle za

wieszał MS Worda i nie udało mi się dociec dlaczego. Ponadto wiele

problemów z niezawodnością wynika nie z winy pojedynczego produ

centa - pojawiają się one wówczas, gdy łączy się rozmaite systemy.

Czasami wdrażający je inżynierowie nie mają odpowiedniego do

świadczenia, często systemy, pracujące dobrze samodzielnie, w zesta

wie zachowują się w nieprzewidziany sposób. Ogólnie rzecz ujmując,

systemy zabezpieczenia są niezręczne w użyciu i nieznormalizowane.

Problem tkwi w tym, by znaleźć własne miejsce w wyścigu między

ekscytującą nową techniką a nudną starą niezawodnością.

Niewinna beztroska plus złe intencje

Większość naruszeń bezpieczeństwa to wina osób beztroskich lub

złych, a także kombinacji obu tych przypadków. Wszędzie ludzie usi

łują wedrzeć się do systemu, by zdobyć cenne dane, tajemnice albo

po prostu narobić zamieszania. Pierwszą linią obrony jest hasło,

„ściany ogniowe", rozmaite bariery, lecz często nie na wiele się one

zdają, gdyż stosuje się je dość beztrosko. Ludzie wybierają sobie ła

twe do odgadnięcia hasła: własne nazwisko, datę urodzenia, imię

dziecka. Jeśli nie masz innego pomysłu, wybierz drugie, trzecie lub

ostatnie litery wyrazów ulubionego powiedzenia, tytuł książki, do

rzuć kilka cyfr. Nie stosuj ulubionych słów. Ja na przykład nigdy nie

używam „R2DFILIDA". Ale to i tak byłoby lepsze od Esther czy

NOSYDE. Niektórzy zapisują sobie hasło w notatniku, a nawet - co

gorsza - w komputerze. Przekazują je innym i rzadko je zmieniają.

Zagrożenia wewnętrzne

W rzeczywistości większość zagrożeń czyha wewnątrz firmy - ze

strony kolegów, zwolnionych pracowników, zaufanych klientów,

tych osób, które mają dostęp do systemu. Gdy rosyjskiej Dumie ra

dzono na temat Internetu, deputowani wyrażali troskę o to, by nie

dopuścić cudzoziemców. Obecnie rząd amerykański i większość firm

zdaje sobie sprawę, że zagrożenia istnieją wewnątrz. Ich źródłem są

nie tylko szkody umyślnie wyrządzone przez niezadowolonych pra

cowników, ale również beztroskie lub bezmyślne zachowanie.

Zapewnienie wewnętrznego bezpieczeństwa jest trudne, gdyż

należy ufać zatrudnionym, by mogli wykonywać pożyteczną pracę.

Jeden sposób to wykryć złych ludzi; drugi, znacznie lepszy - wy

kształcić własnych, dobrych ludzi. Firmy ufające swym pracowni

kom pozyskują zwykle ludzi lojalnych i uczciwych - choć w efekcie

stają się również bardziej wrażliwe na ciosy. Najlepszą strategią jest

ograniczenie potencjalnych szkód dzięki kontroli informacji również

wewnątrz firmy. Lista płac powinna być trzymana oddzielnie od ca

łego systemu księgowego; informacje cenne dla konkurencji i tajem

nice handlowe można przekazać tylko osobom, którym są takie dane

naprawdę potrzebne. To zabiegi dość proste, lecz rzadko stosowane.

Wszystko zależy od zdrowego rozsądku. W zabezpieczeniach nie

chodzi o to, by ludzi do niczego nie dopuszczać, lecz by określić, któ

rych ludzi trzymać z daleka.

Pomysł

na życie

mych poglądów i rozumienia świata. Czytelnik tej książki sam teraz,

w kontekście własnego życia, może się zastanowić nad poruszonymi

problemami i podjąć działania.

Tak jak dziecko nie może otrzymać wykształcenia przez Sieć, tak

Ty nie możesz oczekiwać, że na podstawie książki uformujesz swe

sieciowe życie. Mam jednak nadzieję, że udało mi się namalować

pejzaż nowego świata w taki sposób, że stał się on bardziej zrozu

miały, a jego struktura - wyraźniejsza.

W Sieci spotykamy wiele zjawisk znajomych z fizycznego otocze

nia: ci sami ludzie, te same emocje i motywy, te same słabości. Sieć

umieszcza nas jednak w nowej sytuacji. Władza przesuwa się z cen

trum ku jednostkom i małym organizacjom, wszystko jest płynne,

następują ciągłe zmiany, granice państwowe nie mają znaczenia.

Rynek informacji i uwagi działa niemal tak gładko jak rynek pie

niężny.

W każdej dziedzinie sieciowego życia rosną możliwości jednostki

- ale również zwiększa się pole potencjalnych konfliktów między

jednostkami realizującymi swe prawa. W pracy, w nauce, w życiu

prywatnym mamy bogatszy wybór. Istotniejszy jest też nasz głos

nie tylko przy dokonywaniu wyboru, lecz również w kształtowaniu

organizacji i ludzi, z którymi mamy do czynienia. Możesz ustanowić

własne zasady, na jakich uczestniczysz w tym życiu. W dziedzinie

własności intelektualnej stajesz się nie tylko konsumentem, także

twórcą, uczestnikiem komercyjnego i niekomercyjnego procesu inte

lektualnego. Możesz ustalić własne standardy dotyczące treści,

ochrony prywatności, anonimowości, bezpieczeństwa.

Dlaczego Ty?

Pisząc tę książkę, przypomniałam sobie ironiczną uwagę Oscara Wil

de^: „Kłopot z socjalizmem polega na tym, że zabiera on tyle wie

czorów w tygodniu". Innymi słowy, polityka i ogólny dobrobyt to

niezłe pomysły, lecz zbyt wdzierają się w nasze normalne życie.

W Sieci jest inaczej. Polityka i ogólny dobrobyt stanowią część ży

cia. Wybory, których dokonujesz, mają wpływ na innych, gdyż ten

nowy świat zależy od jego obywateli, a nie od swej historii. W Sieci

dokonane przez Ciebie wybory i działania mają wpływ na kształt ży

cia ludzi w sieciowym środowisku, potencjalnie znacznie większy

niż w świecie ziemskim. Na Ziemi wybierasz - głosując czy kupując

produkty - w ramach tego, co oferują ustabilizowane instytucje,

a wynik jest sumowany centralnie. W Sieci zasięg Twych działań jest

szerszy; Twoje zachowanie kształtuje styl wspólnoty, w której ży

jesz; Twoje wybory dotyczące jawności i bezpieczeństwa oraz ocze

kiwania wobec innych kreują zaufanie i otwartość.

Nawet w ziemskich warunkach „rząd" to nie tylko akty prawne,

fundusze i zarządzanie programami. Rząd nadaje również ton moral

ny i wpływa na to, co obywatele uważają za właściwy styl zachowa

nia. Niestety, rządy nie zawsze dobrze sprawują władzę. Jednak opi

sywany przeze mnie sieciowy rząd - działający przez agendy, które

obywatele sami naprawdę wybrali i którymi sterują - ma szanse do

brze funkcjonować, jeśli odpowiednio się do tego zabierzemy. I mu

simy to zrobić. Dla nas samych. Zarówno firmy w przyszłości, jak

i ciała zarządzające w Sieci skoncentrują się na projektowaniu zasad

i ich wdrażaniu, mniej zaś na administrowaniu, regulacji i rutyno

wych procedurach.

Idealizm realistyczny

Po zapoznaniu się z przedstawioną tu opinią niektórzy mogą stwier

dzić: „Ten idealny scenariusz nigdy nie zostanie zrealizowany. Ludzie

są bierni. Wielu z nich nie potrafi nawet czytać. W każdej gazecie do

noszą o kolejnej strasznej zbrodni, przekupnych politykach, bez

względnych biznesmenach. Bogaci są chciwi, biedni - leniwi."

To prawda, przeglądając gazety, zastanawiam się, skąd u mnie ty

le nadziei na nowe, lepsze życie w Sieci. Ale przecież ta książka nie

zawiera opisów - zawiera przepisy. Mówi o tym, czego Ty możesz

dokonać. Dlatego kieruję ją do osób indywidualnych, nie do rządów

czy firm, choć jest przeznaczona dla osób indywidualnych w rządach

i firmach. W jakiejkolwiek dziedzinie działasz - obecnie masz więk

sze możliwości, by zmienić wszystko na lepsze.

Gdy zaczniesz eksplorować Sieć, musisz ufać sobie i swemu zdro

wemu rozsądkowi. W świecie zdecentralizowanym nie możesz już

zostawić decyzji komuś innemu. Sieć ma i potrzebuje mniej szero

kich zasad niż inne środowiska, jej kształt zależy bardziej od roz

sądku i zaangażowania obywateli. Ogólnie rzecz ujmując, światu

rzeczywistemu kształt nadają instytucje, Sieci natomiast - obywa

tele.

Ty masz jedynie korzystać z możliwości Sieci. Są one jak Biblia na

półce, jak maszyna treningowa w piwnicy - niewiele warte, jeśli się

z nich nie korzysta. Sieć to narzędzie służące do osiągnięcia pewne

go celu; przyśpiesza pracę oraz pozwala uniknąć zbędnego wysiłku,

byśmy mogli robić coś, co sprawia nam większą satysfakcję. Teraz

masz więcej wolności i więcej odpowiedzialności we wszystkich sfe

rach życia - organizując swą obecną pracę, szukając nowego zajęcia,

współdziałając z rządem, zawiązując nowe przyjaźnie.

W Sieci istnieje mnóstwo możliwości wyboru treści, zasobów,

sklepów, grup dyskusyjnych. Większość tych rzeczy jest za darmo.

Zwłaszcza przyjemności. To bogactwo wyboru może Cię przytła

czać. Dawniej życie było prostsze - możliwości było niewiele, a na

strukturę mogłeś łatwo narzekać, gdyż i tak nie miałeś nadziei na

wygraną.

Teraz wygrałeś i świat czeka na Twoje propozycje. Możesz nie

skorzystać z tej możliwości, ale prawdopodobnie nawet wtedy bę-

dziesz wieść dość przyjemną egzystencję. Sieć oferuje przecież

wspaniaie możliwości każdemu konsumentowi, ułatwiając codzien

ne życie.

Gdy masz wybór, wówczas rezygnacja z dokonania wyboru jest

również wyborem.

Największą szansą, jaką daje Sieć, jest to, że pozwala nie tylko do

konywać wyborów, lecz jednocześnie coś tworzyć. Okazuje się wy

jątkowo elastyczna - umożliwia budowanie wspólnot, tworzenie

idei, wymienianie informacji, komunikowanie się z innymi ludźmi.

Od Ciebie zależy, jak to wykorzystasz. Masz swe własne zaintere

sowania i zdolności. Mam nadzieję, że to, co zrobisz w Sieci, zmieni

Twoje życie ziemskie, gdyż mniej chętnie będziesz akceptował to, co

zastałeś, i zdobędziesz pewność co do swych szans zbudowania ży

cia bardziej odpowiadającego Tobie i Twej rodzinie. Ważne jest okre

ślenie własnych priorytetów.

Przykładem niech będzie Marek Car, osoba, której zadedykowa

łam tę książkę. Urodzony w Polsce w czasach komunistycznych,

szedł własną drogą. Został ekspertem komputerowym i dziennika

rzem oddanym prawdzie, choćby była niewygodna. Kilka lat spę

dził w Rosji jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej. Opisywał

między innymi rozwój rynku komputerowego w Rosji. Wrócił do

Polski i został doradcą do spraw informatyki pewnego polityka,

niegdyś lokalnego, któremu pomógł kiedyś zainstalować macinto-

sha. Ten lokalny polityk - Waldemar Pawlak - został premierem

Polski. Marek zainicjował w Polsce program Internet dla Szkół, pio

nierskie przedsięwzięcie połączenia polskich uczniów ze sobą

i przyłączenia ich do świata. Gdy Pawlak stracił władzę, Marek,

przekonany, że Sieć to medium zarówno społeczne, jak i komercyj

ne, zaczął pracować jako szef i redaktor naczelny w Polska Online,

w firmie, w którą zainwestowałam. Nadal aktywnie działał w pro

gramie Internet dla Szkół. Na początku 1997 roku zginął w wypad

ku samochodowym.

W swym krótkim życiu dokonał znacznie więcej, niż wielu z nas

dokona w życiu znacznie dłuższym.

Nie, nie wszyscy możemy być bohaterami. Marek nie obnosił się

zresztą ze swymi zasługami, ustalił po prostu, co jest dla niego naj

ważniejsze i pracował, by osiągnąć zamierzone cele.

Zaprojektuj zasady żyda

W Sieci nie chodzi o to, by wszyscy robili to samo, lecz by każdy

wniósł własny wkład do swych sieciowych wspólnot. Rozmaitość

podejść sprawia, że Sieć - i życie - są tak ekscytujące i bogate. Nie

chciałabym, by wszyscy czynili dobro w ten sam sposób. To właśnie

totalitarna strona socjalizmu tak rozczarowała Oscara Wilde'a i wie

lu innych.

Istnieją jednak podstawowe prawa - nazwijmy je zasadami pro

jektu - które sprawdzają się w rozmaitych sytuacjach. Większość

z nich ma niewiele wspólnego z samą Siecią, choć w Sieci nabierają

szczególnych cech. Te zasady leżą u podstaw poruszonych przeze

mnie zagadnień. Mają budować zaangażowanie, jawność, przejrzy

stość, uczciwość, szacunek dla siebie i innych.

Jak większość zasad projektowania, są dość ogólne. Tajemnica po

lega na tym, jak je stosować w praktyce. I jak większość zasad, mogą

i powinny być naruszane w niektórych sytuacjach. I to jest właśnie

pierwsza zasada:

Kieruj się własnym sądem

Zasada obowiązuje oczywiście również poza Siecią. Jednak wiele

osób w nowym otoczeniu zdaje się na opinie innych ludzi. Owszem,

powinno się korzystać z ich wiedzy, ale równocześnie należy formo

wać własny pogląd. Jak wielokrotnie próbowałam pokazać, technika

nie zmienia większości relacji między ludźmi, nie zmienia też tego,

co dobre i co złe.

Sieć oferuje po prostu wyjątkowe możliwości znalezienia czegoś,

co nam odpowiada lub zmiany tego, co nam nie odpowiada - obojęt

nie, czy chodzi o towary, czy o grupy znajomych, czy też o sprzedaw

cę, który ma respektować naszą prywatność. Jeśli jesteście rodzica

mi, możecie nadzorować, co oglądają Wasze dzieci i gdzie chodzą do

szkoły. Jeśli szukasz pracy, znajdziesz pracodawcę, który ci odpowia

da, i zajęcie, które poważasz. Czy w Twojej firmie szanują klientów?

Jeśli nie, zmień pracę. Pamiętaj, że wolny rynek nie polega wyłącznie

na pieniądzach. Masz wybór.

Ujawnij informacje o sobie

Powiedz ludziom, kim jesteś i za czym się opowiadasz. Wyjaśnij swe

poglądy i interesy. O to samo pytaj ludzi i organizacje, z którymi

masz do czynienia. Jawność jest pomocna, zwłaszcza w Sieci. Zda

jesz sobie sprawę z tego, jak mylnie możemy interpretować pewne

zjawiska pozbawione kontekstu. Nie zakładaj, że osoba, z którą

masz do czynienia, wie, kim jesteś i zna motywy Twego postępowa

nia. Gdy odpowiadasz komuś na pytanie, wyjaśnij, czy starasz się je

dynie być pomocnym, czy załatwiasz właśnie interesy. Jeśli się

z ludźmi nie zgadzasz, daj im to uprzejmie do zrozumienia - często

możesz usłyszeć ciekawą replikę.

Nie traktuj tajnych informacji jako źródła władzy. Ich gromadze

nie nie przysporzy Ci siły; stajesz się po prostu bardziej narażony na

zdemaskowanie.

Ufaj, lecz sprawdzaj

Lepiej być naiwnym niż głupcem, ale najlepiej mieć pewność, że lu

dzie, z którymi mamy do czynienia, są godni zaufania. Sieć dostarcza

coraz więcej sposobów sprawdzenia wiarygodności ludzi i organiza

cji. Przyczyń się do tego własną uczciwością, gdy ludzie chcą się wię

cej o Tobie dowiedzieć lub zwracają się do Ciebie po referencje. Mu

sisz jednak uwzględnić to, że Twoje wypowiedzi mogą być

cytowane.

Korzystaj z narzędzi uwierzytelniania, takich jak TRUSTe. Upew

niaj się, że wiesz, z kim się komunikujesz. Ponieważ staje się to co

raz łatwiejsze, zacznij szyfrować swą pocztę dla bezpieczeństwa

własnego i adresatów.

Wnoś swój wkład do społeczności,

które Ci odpowiadają, lub buduj własne

Stań się aktywnym członkiem wspólnot, do których przystępujesz.

Budowanie wspólnoty przy współpracy z innymi daje mnóstwo sa

tysfakcji. Jeśli nie potrafisz znaleźć środowiska, w którym mógłbyś

zrealizować swe cele, stwórz własne. Sama biorę udział w przedsię

wzięciu bezpłatnej wysyłki do Rosji poprzez Internet informacji me

dycznych, które są tłumaczone na miejscu. Większość pozytywnych

działań zaczyna się od jednej osoby, która dostrzegła ich potrzebę

i możliwość realizacji oraz przekonała innych, by się przyłączyli. Do

bra społeczność może sprawić wiele satysfakcji.

Broń własnych praw i respektuj prawa innych

Złota zasada „nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe" jest szczególnie

odpowiednia w Sieci. To najważniejsze prawo w stosunkach dwu

stronnych. Pamiętaj, że Sieć również innym ludziom oferuje większy

wybór i większą siłę.

Decyduj, jakie treści mają docierać do Ciebie i Twych dzieci, jaką

korespondencję akceptujesz. Poproś swego dostawcę usług interne

towych o narzędzia ułatwiające odpowiednią selekcję.

I oczywiście nie pozwól, by inni - w tym ja również - mówili Ci,

co robić.

Nie wdawaj się w głupie potyczki

Jeśli zapomnisz o tej zasadzie, widzialność w Sieci prawdopodobnie

Ci o niej przypomni. Często ludzie wdają się w śmieszne batalie, na

które obserwatorzy patrzą z zażenowaniem. Na ogół w Sieci łatwiej

jest uniknąć konfliktu niż w realnym życiu. Możesz odmówić czyta

nia listów od określonych osób i nie daj się sprowokować, jeśli rezy

gnujesz ze sprzeczki. Nie pozwól, by listy prezentowane na forum

publicznym z powrotem Cię w nią wciągnęły.

Jeśli ktoś lub coś Cię razi albo irytuje, nie musisz akceptować

wszystkiego w całości. W wielu przypadkach możesz ominąć niepo

prawnego jegomościa. Nie musisz go pokonać. A może jednak sta

wisz mu czoło?

Zadawaj pytania

To najlepszy sposób nauki. Pracując jako dziennikarka przekonałam

się, jak wiele mogę się nauczyć, zadając pytania i słuchając odpowie

dzi, nawet jeśli wcześniej wydawało mi się, że znam dane zagadnie-

nie. Trzeba być pokornym i gotowym okazać niewiedzę. To zadziwia

jące, jak wiele ludzie skłonni są przekazać, jeśli Ty gotów jesteś słu

chać. Na tym zbudowałam swą karierę. Tylko nie zadawaj dwukrot

nie tego samego pytania! Sieć to wspaniałe forum do zadawania

pytań, gdyż istnieje duże prawdopodobieństwo, że znajdziesz kogoś,

kto zna odpowiedź.

Stań się producentem

Miło jest być konsumentem - pomagamy gospodarce i dostajemy po

trzebne nam wyroby. Nie przegap jednak wyjątkowej okazji, jaką da

je Sieć: zostań wytwórcą. Bez ponoszenia tych wszystkich nakładów

towarzyszących produkcji, bez fabryk, drukarni, stacji transmisyj

nych, infrastruktury państwowej. W Sieci wybierasz to, co inni Ci

oferują, ale również sam masz wybór: możesz zaproponować wła

sną ofertę.

Możesz na przykład stworzyć swoją witrynę WWW, więcej - wła

sną społeczność. Popatrz: z 79 tysięcy grup dyskusyjnych (jak mówią

ostatnie dane) większość powstała z inicjatywy jednostek występu

jących z jakimś pomysłem.

Bądź hojny

Ciotka Alice (autentyczne!) zawsze odgrywała w moim życiu bardzo

ważną rolę, wspierała, pocieszała, otaczała bezinteresowną miłością.

Nigdy się jej nie odwdzięczyłam, to byłoby niemożliwe. Ilekroć jed

nak jakaś młoda kobieta prosi mnie o przysługę, myślę o ciotce Alice,

mieszkającej w Winchester w Anglii. Jeśli więc ktoś wspaniałomyśl

nie wyświadcza Ci przysługę, nie martw się, że nie możesz mu bez

pośrednio odpłacić - przecież jeśli oczekiwałby odpłaty, przysługa

nie byłaby wspaniałomyślna. Okaż życzliwość komuś innemu. Gdy

pomagam ludziom, robię to często na cześć mej ciotki.

Nie jest to specyficznie sieciowa zasada, jednak w Sieci łatwiej

o wspaniałomyślność w sprawach małych, lecz istotnych: można

przekazać znajomym streszczenie, posłać list z gratulacjami do przy

jaciela czy rozesłać wiadomość, że masz do oddania kanapę, której

już nie potrzebujesz.

Oczywiście, z prawdziwą wspaniałomyślnością mamy do czynie

nia wówczas, gdy ponosimy jakieś koszty. Poświęcamy czas, poświę

camy zainteresowanie. To jedyna rzecz, jaką możesz ofiarować, która

pochodzi wyłącznie od Ciebie.

Wykaż poczucie humoru

Dość już okrzyków w rodzaju „W cyberprzestrzeni nikt nie wie, że

jesteś psem". Sieć to najlepszy sposób rozsiewania żartów. Każdego

dnia znajduję coś nowego. Sieć byłaby nudnym, sterylnym środowi

skiem, gdybyśmy nie mogli się nieco zabawić. Poczucie humoru to

nie tylko śmiech z dowcipów. Oznacza ono, że życia nie traktujemy

zbyt poważnie. Śmiej się z problemów, które właśnie rozwiązujesz.

Świat doskonały byłby nudny - świat niedoskonały stwarza nam

okazję do wesołości.

Wciąż popełniaj nowe błędy!

To moja ulubiona zasada; umieściłam ją w swym stałym e-mailowym

podpisie wraz z adresem i pozostałymi danymi. Mam przed sobą

wiele nowych błędów. Problem polega nie na tym, by ich unikać, lecz

by się na nich uczyć. Potem iść do przodu, popełniać nowe błędy

i znów się uczyć. Nowych błędów nie należy się wstydzić, jeśli się do

nich przyznajemy i wyciągamy wnioski.

Teraz sformułuj własne zasady

Bardzo proszę, jeśli chcesz, przyjmij powyższe zasady albo je po
praw. Powodzenia!

I od

odobnie jak Sieć moje życie również jest zdecentralizowane

i winna jestem podziękowania wielu ludziom z całego świata i z ca

łego mojego życia za pomoc w tworzeniu tej książki. Zacznę od mo

ich rodziców, wszystkich trojga, pięciu sióstr i brata, licznych dzieci

mojego rodzeństwa - mam nadzieję, że ta książka przyczyni się do

tego, by ich życie było lepsze. To właśnie rodzina zapewniła mi mi

łość i bezpieczeństwo - dzięki temu pragnę robić coś, by świat był

lepszy dla ludzi, których los obdarzył mniej hojnie. Moi rodzice da

wali mi wielką swobodę, ale równocześnie oczekiwali ode mnie od

powiedzialności. W Sieci dostrzegłam to samo: olbrzymi potencjał

i związaną z tym odpowiedzialność.

Mogłabym też zacząć od osób znajdujących się na drugim końcu

tej drogi: od redaktor Janet Goldstein, która pomogła mi przekształ

cić rękopis w książkę, zmuszając mnie do przejrzystego formułowa

nia poglądów w postaci spójnego przekazu. Mogłabym znacznie

więcej mówić o tym, jak była mi pomocna, ale ona słusznie uzna, że

się powtarzam. Steve Fenichell pomógł mi - nowicjuszce - przejść

przez kolejne etapy z mądrością i pewnością osoby, która robiła to

wcześniej. Chciałabym również podziękować Andrew Wyliemu,

agentowi, który wszystko zebrał i pomógł mi w intelektualnym pro

cesie tworzenia tego intelektualnego produktu. W tym czasie Daph-

ne Kis prowadziła moje interesy, dawała mądre rady i ułatwiała co

dzienne życie.

A między tym jest nie kończący się pochód przyjaciół i znajo

mych; o wielu z nich wspomniałam w tej książce, inni zostaną wy

mienieni w obszerniejszej wersji. Wprowadzili mnie do Sieci, dysku

towali o niej ze mną i zachwycali się nią, pokazali, jak się po niej

poruszać. Są wśród nich: Mitch Kapor, Stewart Brand i wszyscy inni

dyrektorzy Fundacji Elektronicznego Pogranicza, Lori Fena, Danny

Hillis, John i Ann Doerr (oraz Mary i Esther Doerr), Kris Olson, Brian

Smith, Susan Stucky, Larry Tesler, Colleen Barton, Jerry Kapłan, Vern

Raburn, Dottie Hall, Jerry Michalski, Bob i Amy Epstein, John Seely

Brown, John Gage i Jim Barksdale.

Za przeczytanie wstępnej wersji różnych rozdziałów niech przyj

mą podziękowania David Johnson, Shari Steele, Dave Farber, Saul

Klein, Virginia Postrel, Daphne Kis, William Kutik, Nick Donatiello

i Ira Magaziner - on jako ostatni z wielu ludzi radził mi, bym napisa

ła tę książkę, i właśnie dzięki niemu ostatecznie się zdecydowałam.

W Waszyngtonie, mojej najnowszej wspólnocie, bardzo dużo na

uczyli mnie Mikę Nelson, Sarah Carey, Jerry Berman, David Gergen,

Jim Fallows, Jeff Eisenach, Larry Irving, Kay Graham i wielu innych.

Może najważniejsza lekcja polegała na tym, że przekonałam się, iż

rząd to po prostu jeszcze jedna społeczność i większość jej członków

usiłuje robić właściwe rzeczy, nawet jeśli nie wszyscy mają jednako

wy pogląd, co to są te właściwe rzeczy. Spotkałam parę wyjątków -

od nich też się czegoś nauczyłam.

W Rosji wiele zawdzięczam Anatolijowi Karaczyńskiemu i Ninie

Grigoriewnej, Oldze Dergunowej, Bobowi i Ginger Clough (honoro

wym Rosjanom), Miszy i Maszy Krasnowom, Borysowi Nuraliewowi,

Jewgienijowi Weselowowi, Arkademu Borowskiemu, Marii Kamien-

nowej, Andriejowi Zotowowi, Saszy Galickiemu i wielu innym. Wy

kazywali cierpliwość, gdy z naiwnym zdziwieniem poznawałam ży

cie pozbawione tych wszystkich luksusów, wygód i zasad, jakie

dotychczas uważałam za oczywiste. Dali mi wiarę w naturę ludzką

i czasami się zastanawiam, dlaczego w Stanach Zjednoczonych nie

możemy lepiej rozwiązać naszych problemów. Pokazali mi również,

że czasami warto zmniejszyć tempo i spędzić wieczór przy kuchen

nym stole.

W Europie obserwowałam, jak tworzą się nowe społeczeństwa,

a establishment opiera się zmianom. Wiele działań podjęły nie rządy

jako takie, lecz twórcy ekonomicznej i informatycznej infrastruktury.

Wśród osób z Europy Środkowej, które mam zaszczyt zaliczyć do

swych przyjaciół i nauczycieli, są Bogdan Wiśniewski, Grzegorz Lin-

denberg, Jan Krzysztof Bielecki, Tomek Sielicki, Olaf Gajl, Piotr Sien

kiewicz, Marek Goschorski, Andreas Kemi, Peter Szauer, Janos Muth,

Gabor Bojar, Eduard Mika, Silviu Hotaran, Julf Helsingius i Roman

Stanek; a ponadto pochodzący z Chorwacji Miljenko Horvat, który

działa ponad granicami.

W rozmaitych innych dziedzinach pomogli mi zdobyć wiedzę Jim

Michaels, Jack Rosenthal, John Holland, Fred Adler, Tom Piper i oczy

wiście Ben Rosen.

Wreszcie, chciałabym podziękować wszystkim Billom, jakich zna

łam, za to, czego mnie nauczyli.

Wiecie, o kogo z Was chodzi.

AltaVista: altavista.software.digital.com

Amazon.com: www.amazon.com

Apple Computer: www.apple.com

Barnes & Noble: www.barnesandnoble.com

The Atlantic Montbiy: www.TheAtlantic.com

Catholic Telecom Inc. (CTI): www.cathtel.com

CitySearch: www.citysearch.com

The Center for Democracy and Technology (CDT): www.cdt.org

C | NET (news): www.compaq.com

The Commercial Internet Exchange: www.cix.org

Compaą: www.compaq.com

CompuServe: www.compuserve.com

Cyber Patrol: www.microsys.com/cyber/default/html

Cyber Promotions: www.cyberpromo.com

CYBERSitter: www.cybersitter.com

Cyberspace Law Institute: www.cli.org

Cygnus Solutions: www.cygnus.com

DejaNews: www.dejanews.com

Delta: www.delta-air.com

Digital City: www.digitalcity.com

EDventure Holdings: www.edventure.com

The Electronic Frontier Foundation: www.efF.org
The Federal Communications Commission (FCC): www.fcc.gov
The Federal Trade Commission (FTC): www.ftc.gov
Federal Express: www.fedex.com
The Firefly Network: www.firefly.com
First Monday (z artykułami Davida Sewella na temat Oracle

i Michaela Goldhabera o „ekonomii uwagi"): www.firstmonday.dk;
www.firstmonday.dk/issues2_6/sewell/index.html; www.firstmon-
day.dk/issues/issues/issues2_4/goldhaber/index.html

Forbes magazine: www.forbes.com
Fourll: www.fourll.com
Framework for Global Electronic Commerce: www.whitehouse.

gov/WH/New/Commerce/

GeoCities: www.geocities.com
The Global Business Network (GBN): www.gbn.org
The Guardian (UK): www.guardian.co.uk
Graphisoft: www.graphisoft.com
Harvard University: www.harvard.edu

The Harvard Crimson: hcs.harvard.edu/~crimson
The Harvard Lampoon: hcs.harvard.edu/~lampoon
IBM: www.ibm.com
Institute for Advanced Study: www.ias.edu
The Internet Archive: www.archive.org/flow/html
The Internet E-Mail Marketing Council (IEMMC): www.iemmc.org
The Internet Oracle: www.pcnet.com/~stenor/oracle

The Internet Privacy Working Group (IPWG):

www.cdt.org/privacy/ipwg/index.html

The Kickstart Project: www.benton.org

Jennifer Warf's Barbie Website: php.ucs.indiana.edu/~jwarf/

barbie/html

Laura Lemay (Cartoon): www.lne/com/lemay/cartoon/jpg
Lotus: www.lotus.com
Mattell*s Barbie Website: www.Barbie.com
MCI Mail: www.MCImail.com
Microsoft: www.microsoft.com

Netscape: www.netscape.com
NetDay: www.NetDay.org

Net Nanny: www.netnanny.com
Net Shepherd: www.netshepherd.com
Network Solutions Inc.: netsol.com
The New York Times: www.nytimes.com
Onsale: www.onsale.com
Pathfinder: www.pathfinder.com
Peacefire: www.peacefire.org
Platform for Internet Content Selection (PICS):

www.w3.org/pub/PICS

Playboy: www.playboy.com
Polska Online: www.pol.pl
Project 2000 (Owens Graduate School of Management, Vanderbilt

University): www.2000.ogsm.vanderbilt.edu

Reason FoundationjMagazine: www.reason.org
The Recreational Software Advisory Council (RSAC): www.rsac.org
Release 2.0: www.Release2-0.com
The Santa Fe Institute: www.santafe.edu

Scala ECE: www.scala.hu

The Scala Job Bank: www.scala.hu/job-bank

Science Applications International Corporation (SAIC):

www.saic.com

The Securities and Exchange Commission (SEC): www.sec.gov
Sidewalk: www.sidewalk.com
Slate: www.slate.com
Smart Valley: www.svi.org

SafeSurf: www.safesurf.com
Scientific American: www.sciam.com/0397issue/0397stefik
SurfWatch: www.surfwatch.com
Ticketmaster: www.ticketmaster.com
Totalnews: totalnews.com
TRUSTe: www.truste.org
The Wall Street Journal: www.wsj.com
The WELL: www.well.com

The White House (U.S.): www.whitehouse.gov
Wired: www.wired.com
Wisewire: www.wisewire.com
The Word Wide Web Consortium (W3C): www.w3.org

Książki:

Freeman Dyson: Disturbing the Universe. Basic Books, 1981.
Freeman Dyson: Infinite In AIIDirections. Harper & Row, 1988.

James Gleick: Chaos. Przeiożyi Piotr Jaśkowski. Zysk i S-ka, Poznań

1996.

Sherry Turkle: The Second Self Computers and the Humań Spirit. Simon

& Schuster, Nowy Jork 1985.

Artykuły:

Katie Hafher: The Weil, „Wired", nr 5/1997.
Todd Oppenheimer: The Computer Delusion, „The Atlantic Monthly",

nr 6/1997.

Mark Stefik: Systemy powiernicze, „Świat Nauki", nr 5/1997.

agencje

- globalne, jurysdykcja w Internecie

108,121

-, kierowanie działalnością komercyjną

124-128

AGSIS (Apex Global Information

Senrices) 119-120

Albania, brak jawności finansowej 125
Allen, Paul 158
AltaVista Search 177,185
Amazon.com 158
America Online 119
- a kopiowanie stron www 155
- a zapewnienie anonimowości

klientom 241

-, stosowane filtry 171,184
amerykańska kultura

a kultura Internetu 13

Amon, Dale o publikacji cytatów z list

dyskusyjnych 47

Anon.penet.fi (usługa anonimowego

rozsyłania poczty elektronicznej)
231-235

anonimowość {patrz też: prywatność)

231-251

- a jawność 249-250

- a sieci zaufania 246-248
- a usługa Anon.penet.fi 231-234
- a WELL 236-238
- a występowanie pod pseudonimem

245,246-248

- silna i słaba 232, 244
- w praktyce 228-230
- w społecznościach sieciowych 52-53
-, e-mail do autorki 250-251
-, funkcje i pojmowanie 225-235
-, rozsyłanie poczty 230-235
-, przestępstwa 240
-, przyczyny 226-228
-, wady i problemy 235-238
-, zapewnienie przez dostawców usług

internetowych 242-244

antymonopolowe prawa 127
Ardai, Charles 212
Australijska Komisja do spraw

Konsumentów i Konkurencji 126

autorskie prawo 34,131

- a korzystanie z cudzej własności

intelektualnej 46-47,132-134

- a przekaz cyfrowy 132
- a publikowanie cytatów z list

dyskusyjnych 45-48

-, kontrola społeczna 153-155
-, próby zastosowania do ochrony

prywatności 135

-, przestrzeganie i nieprzestrzeganie

133-134

-, sprawa sądowa: Dennis Erlich -

Kościół Scjentologiczny 233,
233(przypis)

Balkam, Stephen 173,186
banki

- a zaufanie 222-224
-, analogia do działalności dostawców

Internetu 111

-, pośrednictwo w transakcjach on-line

222-224

Barbie (lalka)

- strona www 74
Barksdale, Jim 22
Basmadjiev, Boris o publikacji cytatów

z list dyskusyjnych 48

Berman, Jerry 36, 205, 206-207
Berners-Lee, Tim 31
bezpieczeństwo

- a czynnik ludzki 267
- a czynniki społeczne i techniczne

261

- a kodowanie 259-261
- a rządy 256-259
- komputerów a Internet 252-254
-, elementarz szyfrowania 257-258

-, koszty 262-264
-, podejście społeczne 256, 261-262
-, sprzeczne odczucia 254
-, tworzenie rynku systemów 264-265
-, wspieranie techniki systemów

265-266

-, zagrożenia wewnętrzne 267-268
-, złożoność systemów 25-56
bomby
-, informacje o konstruowaniu

w Internecie 55

Borland International 30
Brama Niebios (sekta) 243
Brand, Stewart 147
Business Systems International 112

caching i mirroring 155-157
Car, Marek 271
Carlson, Steve o publikacji cytatów

z list dyskusyjnych 46, 48

Cassoni, Vittorio 75
Catholic Telecom 186
Centra Kontroli Epidemiologicznej 256
cenzura we wspólnotach sieciowych

{patrz też:

wolność słowa) 54-56

Centrum Demokracji i Techniki

(Center for Democracy
and Technology - CDT) 36

Chaos

Chihuly, Dale 129-131,144
Chiny (kontrola treści i dostępu

do Internetu) 122,165

Chubb Corporation 264
„ciasteczka" jako metoda zbierania

informacji 195-196

Clintonowska doktryna 104
Collabra, 69
CommerceNet 86(przypis), 200
Commercial Internet Exchange 32

Compaą Corporation 22
CompuServe 56,171,184,187,242
Cooke, John 34
Coopers & Lybrand 200, 212
CSC Index 144

Cyber Promotions 119,120
Cyber Patrol (Microsystems) 173, 174,

180,183-185

CYBERsitter (Solid Oak) 170,180,181-183
Cybertize E-mail 120
CyberYES/CyberNOT (listy) 173,183-184
cyfrowe certyfikaty 204

Cyfrowy Język Praw Własności (Digital

Property Rights Language) 139

Cygnus Solutions 149
Czechy 17, 29, 68
członkostwo, jako sposób na

uzyskiwanie dochodów z własności
intelektualnej 146-147

Dawkins, Richard 24
decentralizacja 15-17

- w zarządzaniu Internetem 104-105

DejaNews 64,195, 215
Delta Airlines 42
demokracja 15
Dickens, Karol 132
DigitalStyle 69
DimensionX 69

Discipline of Market Leaders (The)

144

Disturbing the Universe

(Freeman Dyson)

Doerr, John 87
Dolina Krzemowa 69-71, 266
domeny
-jako warstwa jurysdykcji 107-108,

112-115

- poziomu najwyższego 113
-, nazwy i rejestracja 109,112-115
Doraźny Komitet Międzynarodowy

(International Ad Hoc Committee) 114

Dyson, Freeman 26
Dyson, Esther 19-37
- a glosowanie 41-42, 41(przypis)
-, dorastanie 226-228
-, doświadczenia rynkowe 21-25
-, EDventure 35
-, o publikacji cytatów z list

dyskusyjnych 45-46, 48

-, pierwsze kontakty z Internetem 30-33
-, praca w Rosji i Europie Wschodniej

26-30

-, praca z EFF 31-32, 36-37
-, praca z NIIAC 33-34
-, przejęcie PC Forum 25-26
-, wykształcenie 20
-, zakup biuletynu „Release 1.0" 22

dzieci
- a kontrola treści 162-164
-, edukacja przy wykorzystaniu

Internetu 81-85

-, połączenie przez Internet

z rodzicami 95-96

-, połączenie przez Internet ze szkołą

i zasobami 91-92

-, Ustawa o Ochronie Prywatności

Dzieci i Władzy Rodzicielskiej 193

-, wzajemne połączenie przez Internet

90-91

e-mail 30-32, 35, 78
- darmowy (w zamian za

udostępnienie informacji o sobie)
211-213

- i publikacje cytatów z list

dyskusyjnych 45-48

-, anonimowe rozsyłanie 230-251
-, anonimowy do autorki 250-251
-, automatyczne podpisy 239(przypis)
-, brak zabezpieczeń 252-253
-, pobieranie opłat od nadawców

116-119

East-West High-Tech Forum 30, 45
Eastin, Delaine 99
edukacja 81-102

- a równość 84
- a wykorzystanie Internetu 85-87
- i multimedia 92
- i rynek 98-99
- i rynek informacji 100-101
- on-line (doświadczenia uczniów) 81-82
-, brak informacji 99-100
-, kontrola 97-98
-, połączenie dzieci z rodzicami przez

Internet 95-96

-, połączenie nauczycieli przez Internet

87-90

-, połączenie uczniów ze sobą przez

Internet 90-91

-, połączenie uczniów ze szkołami

i zasobami przez Internet 91-92

-, projekt GreatSchools 101-102
-, szkolne witryny www 83-85

edukacji potrzeba 82-83
- potencjalne zagrożenia 96-97
EDventure 35
EFF (Eletronic Frontier Foundation)

31-32,36-37,92,200,217

EIES (Electronic Information Exchange

System) 236-237

elektroniczne usługi intelektualne

145-146

Enerstar 185
Equifax 193, 198
Erlich, Dennis 233(przypis)
etykiety 173

-, standardy 168-69
-, oznaczanie treści 164-173
Euroazjatycka Fundacja 52
Europejska Unia 123(przypis), 258
Europejska Wspólnota 178,126
ewolucja i rynek 23-24
Excite 177

Federal Express 21-22, 221-222
Federalna Komisja do spraw Handlu

(Federal Trade Commission - FTC)
126, 192, 195, 247

Fena, Lori 36
Fenichell, Steve 60
Figallo, Cliff 237

filtry (filtrowanie) 15
i dostawcy Internetu 119-121
i kontrola pracowników 75-76
-, kooperatywne 178-179, 204

-, narzędzia 171-172
-, oprogramowanie blokujące jako

filtry 162-163

-, treści 164-166
Finlandia 231-235
Firely Network 204,223
firmy

- a atrakcyjność dla pracownika

72-73

- a efekty decentralizacji 15-17
- a outsourcing 68-69
- a wyrażanie opinii

przez konsumentów 42-43

-, syndrom Doliny Krzemowej 69-71
-, tendencje do zmniejszania 67-68
First Monday (pismo on-line) 157,

229-230

Fourll, 183(przypis), 210-211
Francja 56, 258
Front Page (narzędzie do projektowania

stron www) 69

Gage, John 86
Gates, Bill (patrz też: Microsoft

Corporation) 14, 266

generic Top-Level Domain (gTLD) 113
Getgood, Susan 183-184

Gieidy Papierów Wartościowych

w Europie Wschodniej 17

Gleick, James 26
Global Business Network (GBN) 146-147
Gore, Al 32, 33,129
GreatSchools projekt 101-102
Gumerman, George 52

handel (patrz też: rynkowe instytucje

a jawność w handlu) 124-128

- a nowe aspekty gospodarcze

własności intelektualnej 137-139

- a społeczności 49-50
-globalny 123-124
Haselton, Bennett 182
Heath, Donald 114
Helsingius, Johan (Julf) 227, 231-235

Highlands Forum 255
hiperlącza
- a własność intelektualna 157-158
-, do sprostowań nieprawdziwych

informacji 65

-, niesymetryczność 65(przypis)
Hoffman, Donna 173
http://www.dejanews.com 195
http://www.isys.hu/online-europe/ 48
http://www.lne.com/lemay/cartoon.jpg

http://www.NetDay.org 86(przypis)

http://www.svi.org 86(przypis)

IBM Corporation 136, 200

idee (jako obiekty) 24

Inflnite in AU Directions

(Freeman Dyson)

informacja
- a przestępstwa 240-242

- o konsumentach w Internecie 194-198

- o szkołach i edukacji 98-102
-, treść (patrz: treść, treści kontrola)

informacje niebezpieczne i tajne 54-56

informacji dwa rodzaje

o użytkownikach Internetu 197

- filtrowanie (patrz: filtrowanie)

innowacje

- w biznesie 69-71

- wprowadzane przez pracownika 71-72
InSoft 69
Integrated Media Promotions 120

intelektualna własność 129-161
- - a caching i mirroring 155-157
- - a hiperłącza 157-158

- - a proces intelektualny 140-141
- - a ramki 159-160
- - a uwaga ludzka 137-140,160-161
- - i czerpanie zysków 139-140
- -, kontrola w społecznościach 153-155
- -, modele biznesu umożliwiające

czerpanie zysków z zawartości
treściowej 141-152

- -, nowe aspekty gospodarcze

137-139

- - , prawo autorskie 34,130-135
—, płacenie twórcom 152-153
- -, wpływ Internetu 132,136

intelektualne usługi elektroniczne

145-146

intelektualny proces 140-141
- i wykorzystywanie własności

intelektualnej 142-153

inteligencja emocjonalna 75
Internet 9-10
- a anonimowość (patrz: anonimowość)
- a decentralizacja 15-17
- a edukacja (patrz: edukacja)
- a praca (patrz: praca)
- a prywatność (patrz: prywatność)
- a rządy (patrz: rząd)
- a własność intelektualna

(patrz:

intelektualna własność)

- a WWW (patrz: World Wide Web)
-, bezpieczeństwo

(patrz:

bezpieczeństwo)

-, filtrowanie spamów 119-121
-, kierowanie (patrz: kierowanie)
-, kontrola treści (patrz: treści kontrola)
-, kultura (patrz: kultura Internetu)
-, pierwsze kontakty autorki 30-32
-, poziom jurysdykcji i kierowanie

107-112

-, przepis na życie (patrz: Pomysł na

życie)

-, społeczności (patrz: społeczności)
-, usługi związane z pocztą

elektroniczną 118

-, zapewnienie prywatności klientom

242-244

-, znaczenie 14
Internet Archive 215
Internet E-Mail Marketing Council

(IEMMC) 120-21

Internet Engineering Task Force 256
Internet Explorer 171
Internet Oracle 154, 228-230
Internet Privacy Working Group (IPWG)

205

Internet Society 114
InternetWatch Foundation 178,180
inwestorzy
- a bezpieczeństwo 264-265
-, jawność finansowa dla ich ochrony

124-125

Irlandia 260
ISG 120

Jackon, Bill 101
Jackson,Steve 31
Japonia 258, 260
Jauss, Hans Robert 229
jawność
- a anonimowość 249-250
- a poczucie bezpieczeństwa

i prywatność jednostki 216-217

- dotycząca bezpieczeństwa 264-265
- finansowa dla ochrony inwestora

124-125

- - dla ochrony konsumenta 125-126
- informacji o sobie 274
-jako podstawowa wartość 126-127,

216-217

Jednolity Kodeks Handlowy (Uniform

Commercial Codę) 123(przypis)

jednostka (patrz też: anonimowość)

- a bezpieczeństwo 261 267-268
- a treść własności intelektualnej,

137-39

- a zaufanie (patrz: zaufanie)
- jako pracownik (patrz: pracownik)

ESTHER DYSON WERSJA 2.0

Internet - słyszeli już o nim chyba

wszyscy, choć na razie nie wszy

scy korzystają z dobrodziejstw

Sieci. Właśnie, czy Sieć ma tylko

same zalety?,*-—

Czy z coraz bardziej nieprzebra

nych zasobów Internetu można

korzystać wyłącznie w celach

informacyjnych, edukacyjnych

lub praktycznych? Przecież za

soby te zasilane są nie tylko

w zbożnych celach. A włamywa

cze, a poufność naszych danych,

które mniej lub bardziej świado

mie zostawiamy w Internecie?

Lawinowy rozwój Internetu, jego

ogólnoświatowy charakter i sto

sowanie tych samych technologii

powoduje, że dzisiejsze proble

my amerykańskich użytkowni

ków dotkną nas już jutro.

Esther Dyson - dziennikarka,

analityk i wydawca - obserwowała

powstanie amerykańskiego ryn

ku informatycznego i do dziś jest

znaną propagatorką idei Internetu.

Cena 26,50 zł

Informacje o naszych książkach można

znaleźć w witrynie internetowej

www.proszynski.com.pl