plik

WSTĘP

Obecnie coraz częściej mówi się i pisze temat młodzieży. Wielu psychologów, socjologów i

pedagogów  zajmuje się przewidywaniem, kim stanie się dzisiejsza młodzież, jaki będzie miała styl
życia  i  system  wartości,  jakie  preferencje.  Niewielu  jednak  zastanawia  się  nad  tym,  czym
właściwie  jest  „młodzież”.  Odpowiedź  wcale  nie  jest  prosta,  mimo  że  intuicyjnie  bardzo  łatwo
ustalamy zakres znaczeniowy tego pojęcia.

W obecnym artykule zostaną przedstawione różne teoretyczne koncepcje autorów, którzy

starali się ująć w ramy pojęciowe termin „młodzież”. Przegląd tych koncepcji pozwoli chociaż w
części odpowiedzieć na to pytanie.

ROZWÓJ BADAŃ NAD MŁODZIEŻĄ

Badania naukowe dotyczące istoty i problemów młodzieży rozpoczęły się na szerszą skalę

dopiero  po  drugiej  wojnie  światowej.  Rozwój  tych  badań  przyśpieszy ł  się  znacznie  w  latach
sześćdziesiątych  XX  wieku,  kiedy  to  przez  wiele  państw  Europy  przetoczyła  się  fala  buntów
młodzieży, przede wszystkim studenckiej (1). Wstrząs wywołany tymi wystąpieniami spowodował
koncentrację  zainteresowań  ekspertów  na  problemach  młodzieży  i  wzrost  liczby  publikacji
dotyczących omawianej grupy wiekowej.

W klasycznej już koncepcji fenomenologicznej Helmuta Schelskiego (2) „młodzież” jest

określeniem  stanu  przejściowego  między  przeciwstawnymi  biegunami:  dzieciństwa  i  dorosłości;
jest  to  przejście  między  grupami  pierwotnymi  i  wtórnymi.  Stan  ten  charakteryzuje  potrzeba
uzyskania  pewności  zachowań,  która  realizowana  jest zwykle poprzez oddanie się jakiejś idei lub
przez podjęcie wysiłków mających na celu uporządkowanie swojego życia; możliwe jest też jedno
i  drugie.  Według  H.  Schelskiego  grupą  decydującą  o  strukturze  i  zachowaniach  młodego
pokolenia  są  młodzi  robotnicy  i  pracownicy  umysłowi,  a  nie  młodzież  ucząca  się.  Dążenie
młodzieży do uzyskania pewności zachowań spowodowane jest przez niezagospodarowaną przez
żadną instytucję lukę, jaka powstaje między grupą pierwotną i wtórną.

W ujęciu funkcjonalnym Samuela N. Eisenstadt´a (3) (pojęcie „wiek” rozumie on raczej jako

dyspozycję do pełnienia ról) młodzież to jednostki, które z racji wieku są w stanie przejściowym
między  dwoma  procesami  socjalizacji:  pierwotnym,  określającym  typy  nastawień
charakterystycznych  dla  „wspólnoty”  i  wtórnym  –  dotyczącym  typów  nastawień
charakterystycznych dla „społeczeństwa”. Jednostki te z powodu niedostatecznego przygotowania
przez  socjalizację  pierwotną  do  pełnienia  ról  i wyboru odpowiednich wartości we współczesnym
świecie  tworzą  grupy  rówieśnicze.  Grupy  rówieśnicze  zaspokajają  potrzebę  przynależności  i
emocjonalnego  bezpieczeństwa,  a  jednocześnie  przygotowują  do  przejmowania  wartości  i  ról
dorosłych,  tworząc  strefę  łącznikową  między  dwoma  procesami  socjalizacji  i  umożliwiając
utrzymanie równowagi w społeczeństwie.

Według Friedrich´a H. Tenbruck´a (przedstawiciela teorii działań) (4) młodzież jest „...w swej

istocie grupą społeczną, która (...) z kolei jest w różnoraki

sposób

powiązana wspólnotą

świadomości,  jednolitością  tworzących  ją  i  oddziałujących  na  nią  sił  i  warunków,  jak  również
stycznościami  między  grupami”.  Tenbruck  traktuje  więc  młodzież  jako  grupę  społeczną,  która
może  istnieć  tylko  dlatego,  że  jej  członków  łączy,  między innymi, pewna wspólnota zachowań,
wartości  i  świadomości.  Grupa  ta  posiada  również  swój  aspekt historyczny i jej proces rozwoju
zależny  jest  od  ogólnego  rozwoju  struktur  społecznych.  Dlatego  też  zgodnie  z  tym  procesem
Tenbruck  prognozuje,  że będzie ona wyodrębniać się z reszty  społeczeństwa, następnie wejdzie
w  fazę  partnerstwa  ze  społeczeństwem,  a  wreszcie  osiągnie  dominację  nad  nim.  Autor  na

poparcie swoich prognoz wskazuje na procesy, które można już obecnie zaobserwować w
społeczeństwie postindustrialnym, takie jak:

– uleganie stałemu rozszerzaniu fazy młodości, aż do sytuacji, w której ludzie przez większą

część swojego życia zaliczają się do młodzieży,

– radykalizacja fazy młodzieńczej we wszystkich krajach wysoko uprzemysłowionych, która

objawia się przez takie postawy jak: niestałość, impulsywność i niepewność, labilność i
bezkształtność oraz pragnienie nowych doznań,

– wyraźne usamodzielnienie się i wyizolowanie młodzieży, rozwój subkultur,
– „zdziecinnienie” kultury jako całości, kult młodzieńczości ogarniający wszystkie dziedziny

życia społecznego. Subkultura młodzieży staje się dominująca w społeczeństwie,

– upodobnianie się do siebie młodzieży z krajów uprzemysłowionych.
Tenbruck ostrzega (5), że mimo wyizolowania się nowoczesnej młodzieży ze społeczeństwa, jej

role społeczne pozbawione są jasnych konturów, a oczekiwania wobec niej reszty społeczeństwa
nie  są  dokładnie  sprecyzowane.  Powoduje  to  niepewność  i  wzmożoną  podatność  na  wpływy
społeczne.  Taki  stan  rzeczy  jest  skrzętnie  wykorzystywany  przez  reklamę  i  media  w  celu
manipulowania  młodymi  ludźmi  dla  własnych  celów.  Również  tendencja  młodzieży  do
autonomiczności  powoduje,  że  jej  socjalizacja  przebiega  w  grupach  rówieśniczych, co ma mieć
wpływ na obniżenie  jej jakości i rozpad osobowej struktury młodego człowieka.

KONCEPCJE ANTROPOLOGICZNO-KULTUROW E ADOLESCENCJI

W ujęciu antropologiczno-kulturowym Margaret Mead (6) określa młodzież jako jednostki,

które z racji wieku oraz otaczającej i odciskającej swe piętno kultury dostosowują do niej swoje
wartości i zachowania. Z drugiej strony autorka ta zauważa, że młodość to także pewien sposób
pojmowania  swojej  tożsamości.  Mead  wyróżnia  trzy  kategorie  kultur:  postfiguratywną,
kofiguratywną  i  prefiguratywną.  W  kulturze  postfiguratywnej  istnieją  trwałe  wzorce  orientacji  i
identyfikacji.  Stan  obecny  jest  doświadczany  jako  niezmienny  i  quasi-naturalny.  Istniejącego
porządku  nikt  nie kwestionuje i nie próbuje zmieniać. W takiej kulturze młody człowiek staje się
tym,  kim byli jego przodkowie; nie ma więc problemów z odszukaniem swojej tożsamości, gdyż
jest  ona  do  niego  przypisana  i  jest  on  jej  świadomy.  Kulturowych  umiejętności  pozwalających
zapewnić sobie byt adolescent uczy się od swoich rodziców. Kultury postfiguratywne są kulturami
przedpiśmiennymi,  a  więc  wiedza  nagromadzona  przez  przodków  przekazywana  jest  ustnie,  a
późniejsze pokolenia muszą ją poznać na nowo i na nowo ująć w języku. Kultury kofiguratywne
to kultury, w których starsi mają jeszcze wpływ na styl życia i sposób zachowania się młodzieży,
ale  pokolenia  charakteryzują  się  już  odmiennością  wzorców  i  sposobu  myślenia.  Cechą
charakterystyczną jest konflikt pokoleń, świadoma rezygnacja młodych ludzi z dotychczasowych
ideałów  i  poszukiwanie  innych.  W  kulturze  tej,  na  skutek  rozproszenia  i  atomizacji
przedstawianych  jej  treści  młodzież  odczuwa  wrażenie,  że  żyje  w  świecie  ulegającym
nieustannym  przemianom.  Nowe  pokolenie  socjalizuje  się  w

rodzinach

dwupokoleniowych, a

rodzice pozostawiają dzieciom możliwość poszukiwania własnych norm, których one poszukują w
grupach  rówieśniczych.  Skutkiem  takiego  stanu  rzeczy  jest  rozchwiany  system  wartości  i
niepewność zachowań. Sytuację tę często wykorzystują specjaliści od mediów i reklamy. Kultury
kofiguratywne  tworzą  się  pod  wpływem  katastrof  naturalnych,  rozwoju  techniki  i  przemysłu,
podbojów,  wędrówek  ludów  lub  przemian  religijnych,  czyli  w sytuacjach, kiedy ciągłość kultury
zostaje zakwestionowana lub przerwana. Wreszcie  – kultura prefiguratywna, to kultura, która ma
dopiero  nadejść. Jej cechą szczególną jest to, że nastawiona jest na przyszłość. Wpływ na styl

życia i zachowania wywiera tu młode pokolenie, a nie ludzie starsi. Odpowiedź na pytanie, czy w
kulturze tej wytworzą się instytucjonalne mechanizmy komunikacji między pokoleniami łagodzące
globalny konflikt między nimi zależy zatem od ludzi młodych.

Mead sądzi, że obecne społeczeństwa rozwinięte (przede wszystkim według modelu

zachodniego) znajdują się w fazie przełomu między kulturą kofiguratywną a prefiguratywną.
Dlatego też można w nich dostrzec zarówno elementy kultury odchodzącej w przeszłość, jak i tej,
która nadchodzi.

Traktowanie kultury jako dominującego czynnika w postrzeganiu młodzieży postuluje też Józef

Chałasiński,  który  pisze,  że  „młodość, to nie jest naturalny stan fizjologiczny i hormonalny, lecz
element  kultury,  „instytucja  społeczna”  (7),  której  kształt  zależy  od  struktury  i  kultury
społeczeństwa.  Młodość  charakteryzuje  się  swobodą,  zwolnieniem  z  pewnej  odpowiedzialności
społecznej, zależnością ekonomiczną i stanem przedmałżeńskim. Według cytowanego autora, to
nie wiek, ani inne kryteria biologiczne, ale zwyczaje społeczne określają czas trwania tego okresu,
charakter  i  granice  swobody.  Społeczeństwa  jasno  i  klarownie  określają  wzory  osobowo -
społeczne,  obowiązki  i  przywileje  obowiązujące  młodzież,  gdyż  umożliwia  im  to  rozwój  i
zachowanie kultury, którą stworzyło (8).

MŁODOŚĆ A MŁODE POKOLENIE

Innym podejściem do problematyki młodzieży jest koncepcja pokolenia Karla Mannheim´a

ogłoszona  w  latach  czterdziestych  XX  wieku  w  artykule  „O  problemach  młodych  ludzi  we
współczesnym społeczeństwie”, powszechnie znanym i cytowanym przez wielu autorów z Polski,
jak  i  ze świata (9). Według Mannheim´a (10)  – pokolenia nie tworzy sam fakt narodzenia się w
tym  samym  czasie,  ani  fakt  bycia  w  tym  samym  czasie  dorosłym,  czy  dzieckiem.  Dopiero
możliwość świadomego przeżycia tych samych wydarzeń społeczno-historycznych i tych samych
treści życia (czyli obcowania z tym samym kręgiem kulturowym) tworzy pokolenie. Osoby z tego
samego  pokolenia  charakteryzują  podobne  motywy,  postawy,  orientacje  i  hierarchię  wartości.
Według  tej koncepcji pokolenia są tą siłą, która kształtuje społeczeństwo i rozwija jego kulturę.
Zmiany  pokoleń  ulegają  przyspieszeniu  i  dynamizacji  tym  szybciej,  im  szybciej  zmienia  się
społeczeństwo,  a  tym  samym  środowisko  społeczno-kulturowe  i  technologiczne  (11).  Według
Manheima  wyzwolenie  potencjalnych  sił

młodego

pokolenia zależy od typu, charakteru oraz

okresu  historycznego, w jakim dane społeczeństwo się znajduje. Podstawowym warunkiem, jaki
musi  być  spełniony,  żeby  siły  młodych  jednostek  mogły  być  uwolnione,  jest  transformacja
społeczeństwa statycznego w dynamiczne. W społeczeństwach statycznych, tradycyjnych zmiany
zachodzą  powoli  i  opierają  się głównie na doświadczeniach starej generacji. Społeczeństwa takie
zalecają  młodzieży  utrzymywanie  i  kultywowanie  tradycji  oraz  stosują  reproduktywne  i
receptywne  metody  nauczania,  a  często  też  celowo  zaniedbują  potencjał  tkwiący  w  młodym
pokoleniu.  Przeciwieństwem  są  społeczeństwa  dynamiczne,  które  dążą  do  współpracy  z
młodzieżą,  gdyż  są  żywo  zainteresowane  szybkim  rozwojem.  Dlatego  też  tworzą  jej możliwości
integracji  i  skupiania  się  w  grupach  i  organizacjach  wywierających  wpływ  na  bieg  wydarzeń,  a
także wykorzystują cechy młodego pokolenia do przełamywania zastanego porządku społecznego
(12).  Szybka  zmiana  społeczna  zwiększa  aktywność  młodszych  pokoleń,  które  z  racji „wtórnej
otwartości”  szybciej  znajdują  się  w  nowej  rzeczywistości  i  wpływają  na  starsze  pokolenia
zmuszając  je  do  większej  otwartości.  Mannheim  uważa  (13), że napięcia, jakie powstają między
dwoma  skrajnymi  pokoleniami,  łagodzone  są  przez  konfrontacje  zbliżonych  do  siebie
międzypokoleń.  Międzypokolenie  jest,  z jednej strony, podobne w swoim myśleniu do pokolenia

wcześniejszego, a z drugiej – posiada cechy pokolenia tego, które nadchodzi; umożliwia to
utrzymanie równowagi i ciągłości w wymianie pokoleniowej.

Koncepcja Mannheim´a stanowiła przełom w dotychczasowym myśleniu o pokoleniu, które

przestało być traktowane

sensu stricto

jako zjawisko biologiczne i związane z wiekiem, ale wynik

skomplikowanych procesów społecznych (11).

W całkiem inny sposób zdefiniował młodzież Florian Znaniecki. Określał on ją jako „zbiorowość

osobników, którzy dopiero wchodzą w społeczne role ludzi dorosłych” (14). W ujęciu tym młodzi
ludzie są przedmiotem oddziaływania ze strony pokolenia starszego, które dokonuje rozdziału ról
społecznych wśród młodego pokolenia według określonych przez siebie kryteriów (15).
Podobnego zdania jest austriacki badacz L. Rosenmayer (16). Wymienia on pięć atrybutów
pojęcia „młodzież”. Są to:

1. młodość określana jako faza życia określona przez cechy społeczno-indywidualne, której

początkiem jest rozpoczęcie dojrzewania płciowego jednostki,

2. ograniczenie społecznych uprawnień,
3. rozproszona pozycja w strukturze, tzn. zmienność pozycji zależna od warstwy i klasy, do

której młody człowiek przynależy,

4. witalność i dynamizm życiowy,
5. wspólnota wartości spowodowana wspólnym przeżyciem i przyjęciem jako własne ważnych

doświadczeń, co powoduje poczucie pokoleniowej tożsamości z innymi osobami młodymi.

Według L. Rosenmayer´a młodzi ludzie nie są zainteresowani kultywowaniem wartości

wyznawanych przez starszych, ale wprost przeciwnie – dążą do ich zmiany.

DEFINICJE UWZGLĘDNIAJĄCE WIEK

Istnieją też definicje młodzieży, które za kryterium podstawowe przyjmują kryterium

biologiczne – wiek. Podaje się w nich dokładne przedziały lat (odnoszące się do określonych
fazowych teorii rozwoju człowieka), w których można mówić o osobie, że jest w okresie
„młodości”, „dojrzewania” czy „dorastania”. Na przykład:

– według St. Baleya wiek dojrzewania mieści się w przedziale między 13, a 20 rokiem życia,
– według M. Kreutza młodość dotyczy okresu między 11 i 21 rokiem życia,
– według M. Żebrowskiej wiek dorastania to czas między 12 i 18 rokiem życia.
Ponieważ ustalenia te są arbitralne i sztuczne, a rozwój człowieka przebiega raczej w sposób

płynny niż skokowy większość ekspertów podchodzi sceptycznie do tego typu definicji (1 7).

Podobne stanowisko dotyczące kryteriów opisu młodzieży zostało przyjęte w Encyklopedii

Socjologii,  gdzie  pod  hasłem  „młodzież”  czytamy,  że:  „O  przynależności  do  grupy  młodzieży
decyduje  kryterium  biologiczne-wiek...”  (18).  Jednak  „...w  naukach  społecznych  przyjęto,  że
okres młodzieńczy trwa od zakończenia dzieciństwa do uzyskania dojrzałości społecznej. Istnieją
pewne  trudności  z  uściśleniem tego okresu. Uznaje się więc, że czas rozpoczęcia młodzieńczego
etapu życia wyznacza dojrzewanie płciowe, a za oznakę wyjścia z grupy młodzieży przyjmuje się
założenie  rodziny  albo  podjęcie  pracy  zawodowej...”  (19).  Opisując  hasło  „młodzież”  Koseła
zwrócił  też  uwagę  na  to, że obecnie możemy mówić o młodzieży w coraz to młodszym wieku,
gdyż  na  skutek  dobrego  odżywiania  w  okresie  prenatalnym  i  w  czasie  dzieciństwa  dojrzewanie
biologiczne  rozpoczyna  się  bardzo  wcześnie  (obecnie  rozpoczyna  się  ono  około  sześć  lat
wcześniej niż w pierwszej  połowie XIX w.) (19).

JEDNOSTKOWE PODEJŚCIE DO POJĘCIA „MŁODZIEŻ”

Odmienne podejście do problematyki młodzieży prezentuje Kurt Lewin, twórca teorii pola. W

jego  koncepcji  topologicznej  młodzież  jest  określana  jako  jednostki  znajdujące  się  w  fazie
przejściowej,  w  okresie  zmiany  przynależności  grupowej.  Ze  względu  na  niejednoznaczne
ustrukturalizowanie poznawcze przestrzeni życiowej, jest ona różnie traktowana przez inne osoby
ze  swego  środowiska,  co  prowadzi  do  niepewności  i  utraty  orientacji,  do  konfliktów  i  napięć w
zachowaniu  oraz  do  pogorszenia  samopoczucia (20). K. Lewin skupia się w swoim podejściu do
młodzieży  bardziej  na  jednostce  niż  na  całych  grupach,  jak  robi  to,  na  przykład,  Tenbruck.
Według  niego  jednostkę  trzeba  analizować  indywidualnie,  gdyż  jej  zachowanie  jest  zależne  od
struktury przestrzeni życiowej i otoczenia kulturowo-społecznego.

Na jednostce skupia się też Erik H. Erikson, który w swojej koncepcji psychoanalitycznej

określa  młodzież  jako  jednostki  znajdujące  się  w  instytucjonalizowanym  stanie  przejściowym
między  dzieciństwem  a  dorosłością,  w  trakcie  którego  określone  zostają  ostateczne  ramy
tożsamości człowieka (21). Na okres ten przypada dojrzewanie biologiczne, poszukiwanie własnej
tożsamości, a także niepokój, dezorientacja, podatność na ideologie i indoktrynację oraz wiązanie
się  w  grupy  skupiające  się  wokół  idei  i  doktryn  (22).  Erikson  w  swojej koncepcji przyjmuje za
Freudem  fazowy  model  rozwoju  człowieka.  Cechą  tego  modelu  jest  to,  że  daną  fazę
charakteryzuje pewien specyficzny dla niej poziom dojrzałości organów i ich systemów, co wiąże
się  z  nowymi  potrzebami,  które  mają  charakter  popędów  (23).  Z  każdą  z faz wiąże się konflikt
wewnętrzny lub zewnętrzny, który człowiek musi rozwiązać, aby móc przejść do następnej (24).
Fazę  przypadającą  na  wiek  młodzieńczy  Erikson  formułuje,  jako  konflikt  między  tożsamością  a
niepewnością  roli  (dziecka,  a  dorosłego).  Pozytywne  rozwiązanie  tego  kryzysu  umożliwia
utworzenie  się  tożsamości,  czy  jaźni,  która  krystalizuje  się  w  oparciu  o  identyfikacje  z
wcześniejszych  okresów  życia,  to  znaczy  – ufności z pierwszej fazy (konflikt ufność-nieufność) i
na  łączeniu  wczesnych  faz dzieciństwa z okresem latencji. Negatywne rozwiązanie tego konfliktu
skutkuje  niezdolnością  zdecydowania  się  na  jakąś  tożsamość  i  możliwością  utraty  własnej
indywidualności  (25).

Chociaż Erikson przedstawia okres dorastania jako czas zmagań z konfliktem, którego

negatywne rozwiązanie może skutkować zaburzeniem prawidłowego rozwoju człowieka, nie
potwierdzają tego badania D. Offer´a, które pokazują, że większość młodych ludzi bez problemu
przechodzi kryzys rozwojowy i nie musi on się wiązać z zaburzeniami emocjonalnymi, które
przeżywa od 10 – 20 % dorastającej młodzieży (26).

Na młodym człowieku uwagę koncentruje również E. Duvall (27). Przedstawiając 8 faz życia

rodziny  – w fazie 5 przedstawił młodzież jako jednostki powiązane coraz bardziej słabnącą więzią
z  rodziną,  których  podstawowym  zadaniem  jest  separacja  od  rodziców  bez  poczucia  winy  z
powodu  ich  porzucenia.  To  faza,  w  której  rodzice  powoli  wycofują  się  z  roli  autorytetów  i
pozwalają  młodym  ludziom  na  coraz  więcej  swobody,  wykorzystywanej  przez  młodzież  na
eksperymenty  z  nowymi  rolami  społecznymi.  W  związku  z  tym  cała  rodzina  powinna  stać  się
otwarta  na  nowe  wartości  i idee, jakie wnoszą do systemu rodzinnego młodzi ludzie. Nastolatek
stara się wówczas zyskać niezależność nie tracąc przy tym więzi z rodziną, na którą zawsze może
liczyć  i  w  czym  rodzice  powinni  młodego  człowieka  upewnić.  Tylko  to  umożliwi  adolescentowi
spokojne  przejście  z  roli  dziecka  do  roli  dorosłego  i  pozwoli  rodzinie  osiągnąć  następną,  6  fazę
zwaną  „fazą  pustego  gniazda”,  kiedy  to  młody  człowiek  opuści  swoją  rodzinę  i  założy  własną
(27).

I. Namysłowska (28) opisuje natomiast młodzież szerzej, jako grupę społeczną, wobec której

społeczeństwo  ma  zobowiązania  zarówno  edukacyjne,  jak  i  związane  z  poszukiwaniem  i
otrzymaniem  pracy.  Namysłowska  zwraca  też  uwagę  na  charakteryzujące  młodzież  duże
możliwości związane z konsumpcją ogólnodostępnych na rynku dóbr materialnych, o co zabiegają
producenci kierując swoją ofertę właśnie  do tej grupy wiekowej.

Na koniec warto wspomnieć o koncepcji dorastania łączącej w pewnym stopniu kryterium

wiekowe z indywidualnymi cechami jednostki. Według tej koncepcji okres dorastania rozpoczyna
się w momencie rozpoczęcia dojrzewania, a jego koniec jest zależny od indywidualnych cech
osoby (29). Zgodnie z tą teorią wyróżnia się trzy fazy:

– okres wczesnego dorastania (11-13 lat),
– środkową fazę dorastania (14-16 lat),
– okres późnego dorastania (17-19 lat).
Przedstawiony obecnie przegląd koncepcji pokazuje, jak trudno ująć w ramy pojęciowe

problemy adolescencji, oraz określić dokładny czas trwania tego okresu. Wspólna dla wszystkich
przedstawionych tu koncepcji jest opinia, że na omawiany okres życia wywierają znaczący wpływ
czynniki biologiczne, psychologiczne oraz społeczne, w tym – w dużym stopniu – kulturowe.

Podziękowania: serdeczne podziękowania dla prof. dr. hab. Tomasza Wolańczyka (Klinika

Psychiatrii Wieku Rozwojowego AM w Warszawie) oraz prof. dr. hab. Marii Libiszowskiej –
Żółtkowskiej (Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji UW) za pomoc oraz wsparcie
merytoryczne.