Wykład 22

Wykład 22

Ks. Mirosław Łanoszka

Bóg jest zbawieniem (Księga Izajasza)

Prowadzący: W ostatnim czasie spotykaliśmy się z biblijnymi pismami mądrościowymi. Od dzisiaj aŜ
do zakończenia naszych wykładów towarzyszyć nam będą księgi prorockie Starego Testamentu. Czy
ta literatura zajmuje jakieś szczególne miejsce w Piśmie Świętym?

Wykładowca: W Biblii hebrajskiej księgi prorockie znajdują się między jej pierwszą częścią, czyli Pię-
cioksięgiem  (Tora),  a  ostatnią  grupą  tekstów,  zwanych  Pismami  (Ketubim).  StaroŜytna  tradycja  Ŝy-
dowska bezpośrednio po Pięcioksięgu umieściła sześć ksiąg (Joz, Sdz, 1-2 Sm, 1-2 Krl), określając je
mianem „proroków wcześniejszych”, które my nazywamy Historią deuteronomiczną (Dzieło deutero-
nomistyczne),  a  po  nich  przekazała  zbiór  tzw.  „proroków  późniejszych”,  składający  się  z  czterech
wielkich ksiąg prorockich: Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i Dwunastu Proroków (Oz, Jl, Am, Ab, Jon,
Mi, Na, Ha, So, Ag, Za, Ml). Jednak, w odróŜnieniu od naszego kanonu, śydzi nie zaliczają do korpu-
su literatury prorockiej dwóch ksiąg: Daniela i Lamentacji, które umieścili w trzeciej części swojej Bi-
blii,  czyli  w  Pismach,  a  Księgi  Barucha  wcale  nie  przyjęli  do  biblijnego  zbioru.  Ten  Ŝydowski  układ
ksiąg, w działalności proroków, akcentuje ideę, zgodnie z którą, prorok jawi się jako osoba interpretu-
jąca, dokonujące się wokół niego wydarzenia w świetle BoŜego objawienia, a takŜe staje się dla narodu
duchowym przewodnikiem na ścieŜkach Ŝycia. W chrześcijańskim kanonie biblijnym, księgi prorockie
znajdują się po pismach mądrościowych, tworząc ostatni zbiór literatury starotestamentowej. Układ ten
jest oparty na Biblii greckiej, czyli Septuagincie (LXX), uzupełniony o pewne poprawki, które znala-
zły się w łacińskim przekładzie Wulgaty. Umieszczenie ksiąg prorockich przez tradycję chrześijańską,
odwołującą się do Septuaginty, na samym końcu Starego Testamentu, wskazuje, w odróŜnieniu od ka-
nonu  hebrajskiego,  Ŝe  podstawowym  celem  misji  proroka  jest  zapowiadanie  wydarzeń  mających  na-
dejść, a wówczas same teksty prorockie stają się pomostem i bezpośrednim przygotowaniem do przy-
jęcia orędzia Nowego Testamentu, który je wypełnia. Prorocy w swoich mowach odsłaniali odwieczne
plany Boga, a takŜe przekazali świadectwo swojej wiary. Według pism Nowego Testamentu wiele wy-
powiedzi  prorockich  realizuje  się  w  osobie  i  Ŝyciu  Jezusa  Chrystusa  oraz  w  rzeczywistości  Jego  Ko-
ś

cioła. Niektóre proroctwa oczekują jeszcze na swoje dopełnienie w czasie sądu ostatecznego, którego

dokona Bóg nad całym stworzeniem. W nauczaniu prorockim dostrzegamy dwie istotne myśli. Jedna z
nich oscyluje wokół zapowiedzi kary i potępienia, by w ten sposób wstrząsnąć człowiekiem i wezwać
kaŜdego, kto doświadcza grzechu i jego skutków, do powrotu do Boga, poza którym nie ma zbawienia.
Druga myśl przekazuje słowa o przebaczeniu i obietnicy nowego Ŝycia, którego jedynym źródłem jest
takŜe Bóg. W nauczanie proroków, które dotykało wszystkich wymiarów Ŝycia narodu wybranego,
uwidoczniła się mądra pedagogia BoŜa, która stopniowo prowadziła lud izraelski ku pełni prawdy, ob-
jawionej w osobie Jezusa Chrystusa.

Prowadzący: Otwieramy zatem Księgę Izajasza. Co moŜemy powiedzieć o osobie i Ŝyciu tego proroka?

Wykładowca: „Izajasz” po hebrajsku to Jesza jahu lub w skrócie Jesza ja, co oznacza „Zbawieniem
jest Bóg (Jahwe)”. Widzimy wyraźnie, Ŝe juŜ samo imię proroka wyraŜa najwaŜniejszy wymiar misji
Izajasza, który z woli Boga, stał się dla swojego narodu znakiem zapowiadającym zbawienie. Izajasz
swoje posłannictwo realizował w Jerozolimie w drugiej połowie VIII w. przed Ch. (od 740 do ok. 700
r. przed Chr.). Był to niespokojny czas, naznaczony zbrojnymi konfliktami, które w ówczesnym regio-
nie StaroŜytnego Bliskiego Wschodu, wywoływała Asyria. Przypomnijmy w tym miejscu, Ŝe w historii
narodu wybranego dokonał się juŜ podział zjednoczonej monarchii, w wyniku którego zaistniały dwa
niezaleŜne królestwa: Północne (Izrael) i Południowe (Juda). Hebrajski tekst Księgi Izajasza informuje
nas, Ŝe jego ojciec nazywał się Amoc, którego imię zostało transkrybowane w Septuagincie tak samo,
jak znanego proroka Amosa. Jednak ojciec Izajasza, Amoc, jest osobą zupełnie róŜną niŜ wspomniany
prorok Amos. Izajasz był człowiekiem Ŝonatym (Iz 8,3) i posiadał dwóch synów, którzy nosili z naka-

zu  BoŜego  symboliczne  imiona,  zapowiadające  przyszłe  wydarzenia,  które  miały  się  stać  udziałem
ludu izraelskiego (Iz 7,3; 8,3). Izajasz swoją działalność rozpoczął ok. 740 r. przed Chr. (Iz 6,1), w ro-
ku śmierci króla Ozjasza, kiedy to został powołany na proroka. W czasie jego działalności Asyria do-
prowadziła do upadku królestwo Północne (722 r. przed Chr.), przesiedlając znaczną liczbę mieszkań-
ców Izraela na własne terytorium. Misja proroka trwała co najmniej do 701 r. przed Ch., kiedy to Iza-
jasz  był  świadkiem  asyryjskiego  oblęŜenia  Jerozolimy,  która  w  cudowny  sposób  została  ocalona  (Iz
37).  StaroŜytna  tradycja  Ŝydowska  (Talmud  jerozolimski;  Talmud  babiloński)  podaje,  Ŝe  Izajasz  za-
kończył swoje Ŝycie śmiercią męczeńską przez przecięcie piłą za panowania bezboŜnego króla Manas-
sesa.  Pomimo  tego,  Ŝe  prawdziwość  nauczania  proroka  potwierdziło  nadejście  zapowiadanych  wyda-
rzeń,  to  jednak  w  czasie  jego  Ŝycia,  głoszone  przez  niego  orędzie  nie  spotkało  się  z  powszechnym
przyjęciem. Wypowiedziane przez Izajasza proroctwa były przechowywane i przekazywane jedynie w
kręgach jego uczniów (Iz 8,16-20). Trzeba było czekać prawie dwieście lat, aby na nowo odkryć, jak
bardzo aktualne jest przesłanie proroka. Dopiero upadek królestwa Południowego (Juda) i jego stolicy,
Jerozolimy, po którym nastąpiło wygnanie babilońskie (586 r. przed Chr.), spowodował, Ŝe w słowach
Izajasza  znaleziono  zarówno  wyjaśnienie  dziejów  narodu  wybranego,  jak  i  orędzie  nadziei  na  przy-
szłość. Wówczas to zbiory oryginalnych mów Izajasza, działającego w VIII stuleciu przed Chr., zosta-
ły zebrane oraz uzupełnione o pewne dodatki, jak wypowiedzi innych proroków, którzy kontynuowali
jego misję podczas deportacji babilońskiej oraz po powrocie do Jerozolimy (538 r. przed Chr.). Egze-
geza nowoŜytna, pod  koniec XVIII w., wyróŜniła w liczącej 66 rozdziałów  Księdze Izajasza trzy za-
sadnicze  części:  rozdziały  1-39,  nazywane  nieraz  księgą  Protoizajasza  (z  gr.  „pierwszy  Izajasz”);  na-
stępnie rozdziały 40-55, których autora określa się umownie Deuteroizajaszem (z gr. „drugi Izajasz”)
oraz  ostatnia  część,  czyli  rozdziały  56-66,  przypisywane  innemu  anonimowemu  prorokowi,  nazywa-
nemu  Tritoizajaszem  (z  gr.  „trzecim  Izajaszem”).  Obecnie  podkreśla  się,  Ŝe  Księga  Izajasza  stanowi
jedną kompozycję, składającą się z kilku warstw, gdzie przesłanie proroka Izajasza, w sposób spójny i
zintegrowany, odsłania BoŜy plan względem Izraela. Słowo BoŜe zapowiedziane przez proroka zostało
potwierdzone i zrealizowane w wydarzeniach historycznych.

Prowadzący: O czym naucza prorok Izajasz w pierwszej części swojej księgi?

Wykładowca: Pierwsza część tego dzieła (1-39) to Księgą sądu nad Judą i Izraelem. Znajdują się tam
przede wszystkim mowy samego Izajasza, wygłoszone do mieszkańców królestwa Judy. Bardzo waŜ-
nym momentem początkowym tej księgi jest opis powołania proroka (Iz 6). Fragment ten opowiada o
głębokim duchowym przeŜyciu Izajasza, w czasie którego doświadczył czym jest świętość Boga, tzn.,
Ŝ

e jest On całkowicie róŜny od stworzenia oraz wolny od wszelkiej niedoskonałości moralnej. Wyda-

rzenie to wpłynęło w sposób fundamentalny na kształt nauczania prorockiego Izajasza. Stając w blasku
najwyŜszej  świętości  Boga,  prorok  odkrywa  stan  własnej  grzeszności  i  niegodności.  Zdając  sobie
sprawę z realności ludzkiego grzechu, Izajasz wie, Ŝe w tej sytuacji moŜe zwrócić się jedynie ku Bogu
i  działać  na  rzecz  Jego  zbawczej  obecności  pośród  swoich  rodaków.  Prorok,  wytykając  grzechy  spo-
łeczności izraelskiej, jednocześnie uczy ich, Ŝe Bóg domaga się od swojego ludu postawy solidarności
wobec  ubogich  i  najsłabszych.  Orędzie  głoszone  przez  Izajasza  nie  tylko  dotyczyło  kwestii  sprawie-
dliwości we wspólnocie narodu wybranego. Wywoływane raz po raz przez odradzające się imperium
asyryjskie konflikty zbrojne, sprawiały, Ŝe prorok zajmował się równieŜ sprawami natury politycznej.
Tak zwana wojna syro-efraimska (koalicja Syrii z królestwem Izraela przeciw Judzie w latach 734-732
przed Chr.), która zagroziła bezpieczeństwu Jerozolimy, a kilkadziesiąt lat później asyryjskie oblęŜenie
tego Świętego Miasta (Sennacheryb; 701 r. przed Chr.), stały się tłem dla prorockich zapowiedzi, znaj-
dujących się w tzw. Księdze Emmanuela (Iz 6-12). Księga ta rozpoczyna się opisem powołania Izaja-
sza (Iz 6), a kończy  się pieśnią uwielbienia  modlącego się ludu za doświadczone BoŜe zbawienie (Iz
12).  Centralna  część  tej  księgi  składa  się  z  trzech  sekcji,  zapowiadających  królewskiego  Mesjasza,
Emmanuela (Iz 7; 9; 11). Pierwsza z nich mówi o jego narodzinach (Iz 7). To tam znajdują się bardzo
dobrze znane nam słowa, mówiące, Ŝe cudownie nowonarodzone dziecię stanie się znakiem zbawczej
obecności Boga pośród swojego ludu, przeŜywającego róŜne zagroŜenia: „Oto panna pocznie i porodzi
syna,  i  nada  mu  imię  Emmanuel!  (Iz  7,14).  Druga  sekcja  ukazuje  radość  z  pojawienia  się  na  świecie
tego cudownego dziecka (Iz 9,1-6), a trzecia kreśli obraz jego rządów, zapowiadając nadejście króle-

stwa pokoju (Iz 11,1-9). ChociaŜ elementem dominującym w pierwszej części Księgi Izajasza (1-39)
są zapowiedzi dotyczące sądu i kary, które przyjdą jako konsekwencje popełnianych grzechów, to jed-
nak Księga Emmanuela umacnia wiarę i nadzieję, Ŝe ostatnim słowem Boga, skierowanym do swojego
ludu i całego rodzaju ludzkiego będzie zbawienie. Dla wspólnoty chrześcijańskiej radosne zapowiedzi
Emmanuela wypełniły się w sposób doskonały w osobie Jezusa Chrystusa, który przyniósł ludzkości
ostateczne zbawienie.

Prowadzący: A jakie jest przesłanie drugiej części Księgi Izajasza?

Wykładowca: Druga część Księgi Izajasza (40-55) nazywa się Księgą Pocieszenia, została napisana w
czasie wygnania babilońskiego, w połowie VI w. przed Chr., przez nieznanego nam z imienia proroka,
określanego Deuteroizajaszem. Tragiczne doświadczenie niewoli babilońskiej, które pozbawiło Izraeli-
tów własnej ziemi, Świętego Miasta, jakim była dla nich Jerozolima, a takŜe zniszczenie świątyni, ka-
zało  stawiać  wygnańczej  społeczności  szereg  pytań  o  sens  tego  wszystkiego.  Deuteroizajasz  patrzy
jednak na te wydarzenia z perspektywy wiary, która pozwala mu odkryć, właśnie tam na wygnaniu, Ŝe
jest  tylko  jeden,  prawdziwy  Bóg,  Stwórca  całego  wszechświata,  który  pragnie  wszystkich  obdarzyć
swoją sprawiedliwością i zbawieniem. Prorok, interpretując aktualną sytuację przesiedlonych do Babi-
lonii Izraelitów, ogłasza, Ŝe perski władca Cyrus stanie się narzędziem BoŜego wybawienia, pozwala-
jąc społeczności Ŝydowskiej na powrót do własnej ziemi (Iz 45,1-8). A więc Bóg posłuŜył się pogani-
nem,  przedstawionym  jako  BoŜy  sługa,  by  przynieść  ocalenie  Izraelitom.  Pobyt  w  Babilonie,  pośród
róŜnych  narodów,  sprawił,  Ŝe  Deuteroizajasz  uświadamia  społeczności  izraelskiej,  Ŝe  oni  teŜ  zostali
wybrani przez Boga by stać się sługą dla zbawienia wszystkich ludzi. Jednak zbawienie wieczne, przy-
niesie dopiero całemu światu idealny sługa Boga, który dokona tego dzieła, składając ofiarę z własne-
go Ŝycia. Ten waŜny temat autor podejmuje w ramach czterech poetyckie utworów, nazywanych Pie-
ś

niami o słudze Pana. Fragmenty te tworzą pewną całość, która przyjmuje kształt rozwijającego się

dramatu. W pierwszej pieśni Bóg przedstawia swego wybranego sługę, mówiąc o jego powołaniu i
wielkiej misji, polegającej na utrwalenia prawdziwej religii w świecie. Druga pieśń ma charakter opo-
wiadania autobiograficznego, w którym sam sługa opowiada o swojej drodze w realizowaniu zbawczej
misji, skierowanej do Izraela i pogan. Trzecia pieśń stanowi wyznanie sługi, na temat doświadczanego
cierpienia podczas pełnienia swojej misji. Czwarta pieśń, stanowiąca kulminacyjny moment tego dra-
matu, ukazuje cierpienie niewinnego sługi oraz jego śmierć, która ma charakter wynagradzający za
grzechy innych. Wspomniane Pieśni o słudze Pana stanowią proroctwa, do których odwoływał się sam
Jezus Chrystus, a takŜe tradycja nowotestamentowa, mówiąc o ich wypełnieniu w misji i odkupieńczej
ś

mierci Syna BoŜego.

Prowadzący: Jakie treści zawiera trzecia część Księgi Izajasza?

Wykładowca: Ostatnia część Księgi Izajasza (56-66), nazywa się Księgą Tryumfu, a jej nieznanego z
imienia autora określa się Tritoizajaszem. Jest to zbiór róŜnych prorockich wypowiedzi z okresu po
powrocie Izraelitów z deportacji babilońskiej. Wcześniejsze zapowiedzi Deuteroizajasza (40-55), uka-
zujące nowy exodus, tym razem z Babilonii, jako wydarzenie o wiele wspanialsze niŜ wyjście z Egip-
tu, zostały zrealizowane w wyniku dekretu perskiego króla Cyrusa (539 przed Chr.), który pozwolił na
powrót Ŝydowskim repatriantom. Jednak po powrocie okazało się, Ŝe Izraelici w własnej ziemi do-
ś

wiadczają braków natury materialnej, a odradzająca się wspólnota jerozolimska to ludzie słabi, wraca-

jący do starych grzechów. Niewola babilońska, ukazywana jako sąd BoŜy nad Izraelem skończyła się,
zbawienie powinno być blisko, a rzeczywistość nie bardzo to potwierdzała. Bóg jednak, nie cofa swo-
jego słowa, ale w obecnej sytuacji poucza swój lud, Ŝe pełna realizacja Jego obietnic zbawczych doko-
na się w nowej wspólnocie wierzących, która odrodzi się moralnie i duchowo, a swoje Ŝycie oprze na
prawie BoŜym. Tritoizajasz, kontynuując i aktualizując w nowych okolicznościach przesłanie Izajasza,
naucza  o  miłości  Boga  i  Jego  wielkim  pragnieniu,  aby  zbawieniem  objąć  cały  świat.  Nowe  działanie
zbawcze  Boga  ma  charakter  eschatologiczny.  Zapowiadane  przyszłe  zbawienie  doprowadzi  do  odno-
wienia  całego  wszechświata  („nowe  niebo  i  nowa  ziemia”;  Iz  65,17),  po  wcześniejszym  usunięciu  z
niego  wszelkiego  zła  i  będzie  miało  zasięg  powszechny,  obejmujący  „wszystkie  narody  i  języki”  (Iz

66,18). Centrum odnowionego porządku będzie zajmowała opromieniona BoŜym światłem i chwałą
nowa Jerozolima, przemieniona obecnością samego Boga.

Prowadzący: Co aktualnego pozostaje dla nas z przesłania Księgi Izajasza?

Wykładowca: Księga Izajasza to „zwiastunka dobrej nowiny” (por. Iz 40,9; 52,7) o Bogu, który jako
pasterz troszczy się o swoją trzodę, przynosząc jej zbawienie. Nie jest zatem zaskoczeniem, Ŝe wypo-
wiedzi, zawarte w tym dziele są często cytowane w Nowym Testamencie w odniesieniu do osoby Je-
zusa Chrystusa, Jedynego Zbawiciela kaŜdego człowieka. To właśnie Księga Izajasza stała się inspira-
cją dla rozumienia terminu „Ewangelia” jako dobrej nowiny o zbawieniu. JeŜeli uświadomimy sobie,
Ŝ

e najwaŜniejszym celem Ŝycia człowieka jest osiągnięcie zbawienia, to prorok Izajasz, bardzo wyraź-

nie wzywa nas do zmiany własnego Ŝycia, abyśmy postępując zgodnie z BoŜą wolą osiągnęli obiecane
zbawienie. Izajasz ogłasza, Ŝe „poza Bogiem nie ma zbawcy!” (Iz 43,11).

Ks. Piotr Łabuda

Dzieje Apostolskie – historia początków Kościoła

Prowadzący: Jak w sposób najkrótszy moŜna opisać drugą część dzieła Łukaszowego – Dzieje Apo-
stolskie.

Wykładowca: Księga  Dziejów  Apostolskich  jest kompozycją wyjątkową. Opisuje dzieje pierwotnego
Kościoła  od  wniebowstąpienia  Jezusa,  aŜ  po  czas  głoszenia  Dobrej  Nowiny  na  krańcach  świata  –  w
Rzymie.  Ten  jednak  zapis  nie  jest  tylko  zwykłym  przekazem  historycznym.  Jest  to  Łukaszowy  zapis
historii zbawienia. Łukasza nie tylko w Ewangelii, ale równieŜ w księdze Dziejów  Apostolskich, po-
kazuje specyficzną historię, która jest historią teologiczną, czyli taką historią, która ukazując aspekty
historyczne,  równocześnie  przedstawia  ich  znaczenie  teologiczne.  Łukasz  łączy  specyfikę  wydarzeń
historycznych, z wydarzeniami teologicznymi.

Prowadzący: A zatem wiemy, Ŝe autorem Dziejów Apostolskich jest św. Łukasz. Na jakiej podstawie
tak moŜemy uwaŜać?

Wykładowca: O Łukaszu, jako o autorze Dziejów Apostolskich mówi sama księga Dziejów, jak rów-
nieŜ i tradycja pierwszych wieków.

wiadectwa zewnętrzne

Za najstarsze dzieło potwierdzające Łukaszowe autorstwo Dziejów Apostolskich uwaŜa się Kanon
Muratoriego (około 180 r.), gdzie czytamy, iŜ: „Dzieje zaś wszystkich Apostołów spisane są w jednej
ksiąŜce. Łukasz zacnemu Teofilowi napisał, poniewaŜ w jego obecności poszczególne rzeczy się dzia-
ły, osobno cierpienia Piotra jasno przedstawia, tak teŜ podróŜe Pawła dąŜącego z Rzymu do Hisz-
panii”

. Tak więc Kanon Muratoriego przekazuje tradycję, Ŝe Łukasz był lekarzem i towarzyszem

Pawła (por. Kol 4,14). Rzeczywiście w dziele Łukaszowym znajdujemy medyczne słownictwo, co
wydaje się wskazywać na jego medyczne wykształcenie, chociaŜ według innych autorów takie słow-
nictwo i wyraŜenia moŜna znaleźć równieŜ i u innych ówczesnych pisarzy, którzy nie byli lekarzami.
Stąd teŜ niektórzy wskazują, iŜ takie słownictwo moŜe być jedynie wskazaniem dobrego wykształcenia
autora

. Kanon Muratoriego równieŜ potwierdza, co znajdujemy takŜe w Dziejach, iŜ Łukasz był towa-

rzyszem Pawła (por. Kol 4,10-12; Flm 23n.; 2 Tm 4,9-12). Tłumaczy to w dziele Łukasza specyficzne
zasadniczo dla Pawła idee teologiczne. Choć naleŜy takŜe wspomnieć w Dziejach Apostolskich brak
innych, waŜnych dla Pawła tematów.

E. Dąbrowski, Glossy i odkrycia biblijne, Warszawa 1954, s. 126n.

W. Rakocy, „Będziecie moimi świadkami...” (Dz 1,8)(Dzieje Apostolskie), w: Wprowadzenie w myśl i wezwanie Ksiąg

Biblijnych. Dzieje Apostolskie. Listy św. Pawła, red. J. Frankowski, Warszawa 1997, s. 19.

RównieŜ  w  pochodzącym  z  końca  II  wieku  przekazie  Tertuliana,  znajdujemy  informację,  iŜ  autorem
Dziejów  Apostolskich  jest  Łukasz.  Z  tego  samego  okresu  pochodzi  równieŜ  świadectwo  Klemensa
Aleksandryjskiego.  Kolejnym  waŜnym  komentatorem  potwierdzającym  Łukaszowe  autorstwo  Dzie-
jów Apostolskich jest przekaz Orygenesa, który wywodził się ze środowiska aleksandryjskiego. Rów-
nieŜ  Euzebiusz  z  Cezarei  mówiąc  o  Łukaszu,  jako  autorze  Dziejów,  zalicza  to  pismo  do  ksiąg,  które
zawsze przez wszystkich były przyjmowane do kanonu ksiąg Nowego Testamentu. W jego przekazie
czytamy: „Na pierwszym miejscu naleŜy umieścić Ewangelię w poczwórnej formie, po której następu-
ją Dzieje Apostolskie [...] Łukasz, który był rodem z Antiochii, z zawodu lekarzem, a stale towarzyszył
Pawłowi  i  z  innymi  apostołami  się  nie  tylko  przejściowo  spotykał,  złoŜył  dowód,  Ŝe  się  od  nich  na-
uczył leczenia dusz, bo pozostawił nam dwie przez Boga natchnione księgi. Jedną z nich jest Ewange-
lia; napisał ją, jak zapewnia, według tego, co mu podali ci, którzy od początku byli naocznymi świad-
kami Słowa, a z którymi niegdyś przestawał. Druga księga – to Dzieje Apostolskie, które ułoŜył juŜ nie
z tego, co słyszał, ale z tego, co na własne oczy widział”

Na Łukasza, jako autora Dziejów wskazuje równieŜ św. Hieronim. Pisze on, iŜ: „Łukasz, lekarz, antio-
cheńczyk, jak moŜna wnosić z jego pism, był doskonałym znawcą języka greckiego, uczniem św. Paw-
ła i towarzyszem jego podróŜy. Wydał takŜe drugie znakomite dzieło, Dzieje Apostolskie, którego hi-
storia rozciąga się na dwuletni pobyt św. Pawła w Rzymie, tj. od czwartego roku panowania Nerona. Z
tego naleŜy wnioskować, Ŝe w tym mieście została ta księga napisana”

Podsumowując moŜna powiedzieć, iŜ staroŜytne świadectwa potwierdzają, iŜ Łukasz jest autorem
Dziejów Apostolskich. Ponadto zaświadczają wielokrotnie, iŜ był on lekarzem i towarzyszem św. Paw-
ła. Wielu teŜ Ojców ponadto stwierdza, iŜ pochodził on z Antiochii.

wiadectwa wewnętrzne

Nie tylko tradycja pierwszych wieków kościoła potwierdza, Ŝe autor Dziejów Apostolskich był czło-
wiekiem wykształconym w kulturze i literaturze greckiej. Na jego wykształcenie wskazuje język, ja-
kim się posługuje w swoim dziele, słownictwo czy teŜ doskonała znajomość realiów pierwszej wspól-
noty wierzących. Łukasz zna takŜe Septuagintę oraz określenia ściśle lekarskie

. Poza wypowiedziami

Euzebiusza i Hieronima, takŜe św. Paweł wspomina, o „Łukaszu, lekarzu najmilszym” (Kol 4,14; por.
2 Tm 4,11; Flm 24).

MoŜna takŜe z duŜą pewnością wykazać, iŜ autor Dziejów Apostolskich jest to ta sama osoba, która
napisała trzecią Ewangelię, oraz towarzyszyła Apostołowi Narodów. MoŜna zauwaŜyć, Ŝe tylko w tych
dwóch księgach Nowego Testamentu auto umieszcza prologi oraz dedykację Teofilowi. RównieŜ ana-
liza tekstu pozwala stwierdzić bliskość Dziejów i trzeciej Ewangelii. Szczególnie waŜnymi są te same
idee teologiczne występujące w tych dziełach, sposób pisania, zwroty i słowa, które są obecne w obu
dziełach

Mówiąc o pochodzeniu autora moŜna stwierdzić, iŜ trudno określić skąd Łukasz pochodził. Według
ś

wiadectw staroŜytnych pochodził on z Antiochii. Dzieje Apostolskie wymieniają to miasto 13 razy.

Autor zna osoby wysyłane do Antiochii, tamtejszych proroków i nauczycieli, hellenistę z Antiochii,
proroka Agabosa. Wie równieŜ, iŜ właśnie w Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcija-
nami. MoŜna zatem przypuszczać, Ŝe skoro znał tak wiele szczegółów z Ŝycia tej gminy, to mógł po-
chodzić z tamtych okolic. Co do tego zdania wśród komentatorów są podzielone. Przyjmuje się jedynie
raczej zgodnie, iŜ był on chrześcijaninem pochodzenia pogańskiego.

Historiae Ecclesiae 4,19: PG 20,472.

De vir. Ill., 7: PL 23,650.

Autorzy wskazują tu na Hipokratesa, Galena, Dioskoridesa czy Pedaniona. Szczegółowe badania na temat lekarskiego

wykształcenia autora Dziejów prowadzili m.in. W. K. Hobarth, A. von Harnack, A. Plummer, czy teŜ J. C. Hawkins; zob.
F. Jóźwiak, Dzieje Apostolskie, w: Wstęp do Nowego Testamentu, red. R. Rubinkiewicz, Poznań 1996, s. 281. Inni, jak
np. H. J. Cadbury wskazują, iŜ terminologia, którą posługuje się autor Dziejów, występuje takŜe u innych pisarzy tego
okresu, którzy nie byli lekarzami (np. w Septuagincie, u Józefa Flawiusza).

E. Dąbrowski, Dzieje Apostolskie, Poznań 1961, s. 46.

Prowadzący: Czy wiadomo gdzie i kiedy mógł Łukasz napisać Dzieje Apostolskie?

Wykładowca: Czas powstania Dziejów jest trudny do określenia. Wszystko bowiem zaleŜy od tego,
kiedy powstała trzecia Ewangelia i czy Dzieje Apostolskie powstały zaraz po niej.

Na podstawie staroŜytnej tradycji moŜna wskazać dwie daty i miejsca powstania Dziejów Apostol-
skich. Według jednych komentatorów, Łukasz mógł napisać Dzieje Apostolskie po przybyciu wraz ze
ś

w. Pawłem do Rzymu. Być moŜe, jak wskazuje Euzebiusz, właśnie dlatego Łukasz opowiada jedynie

o początkach niewoli Pawła w Rzymie

. Jeśli tak, to naleŜałoby przyjąć, iŜ Dzieje Apostolskie powsta-

ły w latach 61-63 r. Za taką datą, według Hieronima, przemawia brak informacji w dziele Łukaszo-
wym o powstaniu Ŝydowskim zburzeniu świętego miasta i świątyni. Jeśli bowiem Łukasz notuje pro-
roctwo Agabosa (Dz 11,28), to dziwnym by było, gdyby nie napisał nic o zburzeniu świątyni. Według
innej tradycji Dzieje Apostolskie mogły powstać po śmierci Apostoła Narodów, a więc po 67 roku.
Wskazanie takie spotykamy u św. Ireneusza czy teŜ w Kanonie Muratoriego.

Większość jednak egzegetów przesuwa czas powstania Dziejów na okres późniejszy. Ustalając datę
powstania Dziejów trzeba pamiętać, iŜ są one kontynuacją trzeciej Ewangelii. A tymczasem, jako Ŝe
trzecia Ewangelia powstała po 70 roku, naleŜy zatem przyjąć, Ŝe równieŜ Dzieje Apostolskie powstały
po tym czasie.

Jednocześnie czytając dzieło Łukasza, moŜna odnieść wraŜenie, iŜ autor jest pozytywnie nastawiony
do Rzymian, co nie pozwala przesunąć daty poza rok 95, czyli prześladowanie za czasów Domicjana.
Z tych to racji większość komentatorów przyjmuje lata osiemdziesiąte jako czas powstania trzeciej
Ewangelii i Dziejów Apostolskich.

Miejsce napisania dzieła jest trudne do ustalenia. Na temat miejsca powstania nie wiemy niczego kon-
kretnego.  Przewijają  się  najczęściej  trzy  hipotezy:  Antiochia  –  skąd  miał  pochodzić  Łukasz  i  gdzie
osiadłby po śmierci Pawła; Efez – którym to miastem Łukasz jest szczególnie zainteresowany; Rzym –
jako  miejsce,  gdzie  kończy  się  apostolska  działalność  Pawła.  JednakŜe  ze  względu  na  zakończenie
Dziejów (Dz 28,30) wydaje się, Ŝe za najbardziej prawdopodobne  miejsce powstania Księgi Dziejów
Apostolskich moŜna przyjąć Rzym.

Prowadzący: Skoro księga Dziejów Apostolskich jest dziełem w pewien sposób innym od pozostały
pism Nowego Testamentu, to zapewne Łukasz musiał mieć szczególny cel.

Wykładowca: W przeszłości komentatorzy uwaŜali, iŜ Dzieje Apostolski są apologią Pawła, bądź teŜ
religii chrześcijańskiej, albo chcą ukazać, w jaki sposób Ewangelia dotarła do Rzymu

. Uznanie pierw-

szych sugestii nie odpowiada jednak całości księgi, ale jedynie jej ostatnim rozdziałom (Dz 22-28).
Nie odpowiada równieŜ prawdzie idea, iŜ Dzieje ukazują przyjście Ewangelii do Rzymu, gdyŜ kiedy
Paweł dociera do Rzymu, chrześcijaństwo istniało tam juŜ od lat (Dz 28,15). Dzieje Apostolskie uka-
zują zatem, jak Paweł dotarł do Rzymu, a nie jak dotarło tam chrześcijaństwo. Nie był to zatem zasad-
niczy cel napisania przez Łukasza Dziejów Apostolskich.

Wydaje się, Ŝe Łukasz pisząc swoje dzieło, miał kilka celów

. Przede wszystkim dominującym tema-

tem Łukaszowego dzieła jest rozprzestrzenianie się dobrej nowiny o zbawieniu od początku działalno-
ś

ci Jezusa aŜ po przybycie Pawła do Rzymu. Wynika to z geograficznego schematu dzieła, za którym

kryje się treść teologiczna. Teofil, będący na podstawie prologu, adresatem dzieła, znał dobrze rozwój
Kościoła. Łukasz chce jednak przez interpretację zdarzeń pokazać mu, iŜ są one wypełnieniem planów
BoŜych.

Historiae Ecclesiae

22,6.

Zob. H. Conzelmann, Die Mitte der Zeit. Studien zur Theologie des Lukas, Tübingen 1964

, s. 132n.; J.A. Fitzmyer, The

Gospel according to Lukę I-IX, AB 28, Garden City 1981, s. 10; W. Rakocy, „Będziecie moimi świadkami...”, s. 21.

Zob. W. de Boor, Dzieje Apostolskie, Warszawa 1980, s. 14n.

Sprawą nieobojętną takŜe dla Łukasza była sytuacja wspólnoty, złoŜonej w większości z chrześcijan
pochodzenia pogańskiego, do której sam autor naleŜał. Zadawali sobie oni pytanie, jak pogodzić obiet-
nice dane Izraelowi z obecnymi wśród nich konfliktami z Narodem Wybranym. Stąd teŜ Łukasz uka-
zuje ciągłość między Izraelem Jezusem i Kościołem. Potwierdzeniem i umacnianiem tej ciągłości jest
stale działający Duch Święty. Dzieje Apostolskie miały równieŜ umocnić judeochrześcijan, Ŝe ich de-
cyzja zostania chrześcijanami była właściwa. Adresat dzieła, czy to wywodzący się z Ŝydostwa, czy z
pogaństwa, moŜe mieć pewność co do swej wiary zakorzenionej w BoŜych obietnicach uczynionych w
Starym Testamencie. Cel więc autora jest związany tak z ukazaniem rozprzestrzeniania się Dobrej
Nowiny, ale równieŜ z doktrynalnym uzasadnieniem opisywanych zdarzeń.

Prowadzący: Skoro św. Łukasz przekazuje historię zbawienia, to czy Dzieje Apostolskie mają dla nas
wartość historyczną?

Wykładowca: Dzieje Apostolskie mają duŜą wartość historyczną. Jednak pamiętać naleŜy, iŜ nie są
one dziełem historycznym w naszym tego słowa rozumieniu. Autor nie zamierzał przedstawić dziejów
początku chrześcijaństwa. Niemniej opisuje fakty, pochodzące jedynie z wiarygodnych źródeł. Dzieło
Łukasza bliskie jest pod tym względem dziełom staroŜytnych historyków, którzy przywiązywali wagę
do poświadczenia swym dziełem pewnej prawdy.

Z prologu Łk 1,1-4 wynika jasno, Ŝe Łukasz chciał zbadać „wszystko dokładnie od pierwszych chwil”.
MoŜna zatem powiedzieć, iŜ Dzieje Apostolskie, opierają się na pewnych źródłach. Rzecz jasna, iŜ
Dzieje przedstawiają więcej konkretnych faktów, poniewaŜ w znaczącej ich części Łukasz sam uczest-
niczył.

RównieŜ  chociaŜ  Łukasz  nie  korzystał  z  listów  Apostoła  Pawła,  to  jednak  moŜna  stwierdzić  duŜą
zgodność  treści  obydwu  dzieł.  Spośród  zbieŜności  trzeba  wspomnieć  przede  wszystkim  te  momenty,
które dotyczą pierwotnego chrześcijaństwa w Palestynie: osoby Pawła, słownictwa tych autorów i nie-
których wspólnych idei. Rzecz jasna, są liczne tematy w Dziejach, które nie występują u Apostoła Na-
rodów (i odwrotnie).

Prowadzący: Czy przedstawione przez Łukasza wydarzenia mają swoje potwierdzenie w dziełach i
przekazach innych staroŜytnych pisarzy?

Wykładowca: Porównując informacje zawarte w Dziejach Apostolskich z innymi podobnymi pracami
tego okresu moŜna mówić o duŜej zgodności. W sposób szczególny co do faktów historycznych jest
duŜa zgodność pomiędzy Łukaszem a Józefem Flawiuszem. Pamiętać jednak naleŜy, iŜ mówimy tu o
zbieŜności, czy teŜ wzajemnym potwierdzaniu się tych dzieł, nie zaś o zaleŜności Łukasza od Flawiu-
sza, gdyŜ dzieła Ŝydowskiego historyka są znacznie późniejsze od Dziejów Apostolskich. Tym bar-
dziej waŜną staje się zgodność w ich relacjach, co do zdarzeń na terenach Palestyny, czy teŜ na ternach
imperium rzymskiego. Co waŜne, są to wiadomości pochodzące z odległych od siebie źródeł, a jednak
uzupełniają i potwierdzają się one wzajemnie.

Porównując fakty znajdujące się w Dziejach z danymi z historii powszechnej i archeologii wynika, iŜ
Łukasz był niezwykle dokładnie zorientowany w połoŜeniu i znaczeniu róŜnych miejsc, osób i zda-
rzeń.

Potwierdzeniem  historyczności  zdarzeń  Dziejów  Apostolskich  są  równieŜ  odkrycia  archeologiczne.
Wśród  waŜnych  potwierdzonych  faktów  naleŜy  wymienić:  informację  o  prokonsulu  Cypru  Sergiuszu
Pawle (Dz 13,7), przynaleŜności Ikonium nie do Likaonii, ale do Frygii (Dz 14,4-6), politarchowie w
Tesalonice  (Dz  17,8),  „pierwszy”  jako  tytuł  namiestnika  na  Malcie  (Dz  28,7).  RównieŜ  miasta  i  pro-
wincje rzymskie, szlaki lądowe i morskie, czy teŜ róŜne zwyczaje religijne i świeckie w Łukaszowym
opisie  są  przedstawione  z  duŜą  dokładnością  (zob.  Dz  13,13-14;  14,1-8).  Wszystkie  te  informacje  są
potwierdzane  przez  prace  archeologiczne.  MoŜna  zatem  stwierdzić,  Ŝe  Dzieje  Apostolskie  są  godne
zaufania pod względem historycznym.

Prowadzący: Skoro Dzieje są Księgą historyczną, to czy moŜna podać przedział czasowy o którym
pisze Łukasz?

Wykładowca: Mówiąc o historyczności Dziejów Apostolskich moŜna takŜe pokusić się o podanie
chronologii – czasu, o którym mówi św. Łukasz. Zadanie to jednak jest dość trudne, gdyŜ wydaje się,
iŜ autor Dziejów nie przywiązuje znacznej wagi do następstwa faktów

. Bardzo często określa czas

ogólnikowo:  „w  tamtych  dniach”  (Dz  6,1),  „mniej  więcej  w  tamtym  czasie”  (Dz  12,1),  „po  pewnym
czasie”  (Dz  15,36),  zaś  dość  rzadko  podaje  dokładnie  przedział  czasu:  „cały  rok”  (Dz  11,26),  „rok  i
sześć  miesięcy”  (Dz  18,11),  „trzy  miesiące”  (Dz  20,3a),  „trzy  lata”  (Dz  20,31).  Jednak  na  podstawie
pewnych przesłanek moŜna pokusić się o próbę umiejscowienia wydarzeń opisywanych w Dziejach w
konkretnym historycznym czasie.

Jedną z waŜniejszych informacji, podanych przez św. Łukasza, pozwalających na ustalenie chronologii
wydarzeń opisywanych przez Dzieje, naleŜy informacja o Prokonsulu Achai Giallionie (Dz 18,12). Na
podstawie  jego  korespondencji  z  cesarzem  Klaudiuszem,  która  została  odnaleziona  w  1905  roku  w
Delfach, moŜemy ze znaczymy prawdopodobieństwem ustalić czas pobytu św. Pawła w Efezie. Odna-
leziona  inskrypcja  mówi  o  tym,  Ŝe  Gallion,  starszy  brat  filozofa  Seneki,  zwrócił  się  do  Klaudiusza  z
prośbą o rozstrzygnięcie spornej kwestii. Decyzję tę upamiętnia wspomniana inskrypcja. Pochodzi ona
z dwunastego roku panowania Klaudiusza, co wyznacza rok 52. Biorąc pod uwagę, Ŝe Gallion zwrócił
się  jakiś  czas  wcześniej  do  Klaudiusza  i  Ŝe  prokonsulowie  piastowali  swój  urząd  zasadniczo  tylko
przez rok, moŜliwy czas sprawowania urzędu przez prokonsula w Koryncie przypadłby na lata 51 – 52.
Dz 18,11 donoszą, Ŝe  Paweł przebywał juŜ  w Koryncie od roku i  sześciu  miesięcy, tak  więc był tam
juŜ  od  jakiegoś  czasu,  zanim  Gallion  został  prokonsulem.  Stąd  z  osiemnastu  miesięcy,  które  Paweł
spędza w Koryncie, musiał upłynąć juŜ pewien czas. W ten sposób moŜemy określić czas pobytu Apo-
stoła w Koryncie, jak  równieŜ określić czas  powstania dwóch powstałych w Koryncie pierwszych  li-
stów Pawła, 1 i 2 Tes, na rok 49/50 bądź najpóźniej 51. Z innych wydarzeń wzmiankowanych w Dzie-
jach naleŜy wymienić śmierć Agryppy I (Dz 12,23), w 44 r.

Na  podstawie  powyŜszych  ustaleń,  jak  równieŜ  uwzględniając  informację,  historyka  Ŝyjącego  w  cza-
sach Hadriana,  moŜna  ustalić, Ŝe wypędzenie śydów z Rzymu  miało  miejsce około 49 r.  A zatem  w
tym czasie przybyli do Koryntu Akwila i Pryscylla. W ustaleniu chronologii Dziejów w znacznej mie-
rze  jest  pomocną  informacja  z  Listu  do  Galatów,  gdzie  Paweł  informuje,  Ŝe  dopiero  w  trzy  lata  od
swego nawrócenia udał się do Jerozolimy (Ga 1,15-18). Po raz drugi przybywa tam po czternastu la-
tach  (Ga  2,1),  czyli  siedemnaście  lat  od  nawrócenia.  W  takim  razie  Sobór  Jerozolimski  (Gal  2,1;  Dz
15),  musiał  mieć  miejsce  między  pierwszą i  drugą wyprawą  misyjną. A zatem  mógł odbyć się  około
46/47 roku. A zatem chronologię Dziejów Apostolskich (uwzględniając takŜe dane z Listów Apostoła
Narodów) moŜna przedstawić w następujący sposób:

30-33: pierwsza wspólnota w Jerozolimie (Dz 2 - 7);

33/34: rozproszenie uczniów, początki ewangelizacji pogan (Dz 8), nawrócenie Pawła (Dz 9);

34 r: pobyt Pawła w Arabii

34/35 do drugiej połowy 37: pobyt Pawła w Damaszku

37: pierwsza wizyta Pawła w Jerozolimie po nawróceniu (Dz 9,26)

37/38-44/45: pobyt w Syrii i Cylicji, w Tarsie. Tzw. lata nieznane w Ŝyciu św. Pawła

44-45: działalność Pawła i Barnaby w Antiochii

W niniejszym opracowaniu nie będziemy się zajmować czy większą wartość historyczną co do ustalenia datacji posia-

dają Listy Pawła, czy teŜ Dzieje Apostolskie.

45-46: pierwsza wyprawa misyjna Pawła (Dz 13 – 14), po zakończeniu której odbył się tzw. Sobór
Jerozolimski (Dz 15; Gal 2,1-10);

47-51: druga wyprawa misyjna Pawła (Dz 15,36 – 18,22). W tym czasie, podczas osiemnastu miesięcy
spędzonych w Koryncie Apostoł pisze 1 i 2 List do Tesaloniczan;

52-56: trzecia wyprawa misyjna Pawła (Dz 18,23 – 20,4). W Efezie zostaje napisany List do Galatów,
Filipian i 1 List do Koryntian; zaś w Macedonii (Dz 20,1) 2 List do Koryntian; w Koryncie List do
Rzymian (Dz 20,2b);

56: Paweł przybywa do Jerozolimy (Dz 21,17);

56-58: Paweł zostaje uwięziony w Cezarei (Dz 23,33 – 26,23);

58/59: podróŜ i przybycie Pawła do Rzymu (Dz 27,1 – 28,16);

59-61: pierwsze więzienie rzymskie Pawła (Dz 28,30 – 31). Całość Księgi Dziejów Apostolskich koń-
czy się opisem uwięzienia Apostoła Narodów. Według tradycji wtedy teŜ Paweł pisze tzw. Listy Wię-
zienne (Kolosan, Filemona, Efezjan – co do Efezjan istnieją uzasadnione zarzuty);

62-64: Według wielu autorów następuje wyprawa Pawła do Hiszpanii (por. Rz 15,23-24.28). Być mo-
Ŝ

e później następuje pobyt Pawła we wspólnotach na Wschodzie (być moŜe w Efezie, Macedonii, Ko-

ryncie) Według Tradycji w tym okresie Paweł pisze 1 List do Tymoteusza i List do Tytusa;

64: Paweł ponownie zostaje uwięziony. Drugie więzienie rzymskie kończy się jego męczeństwem.
Podczas więzienia w Rzymie Paweł miał napisać swój testament zawarty w 2 Liście do Tymoteusza.

Prowadzący: Wiemy, Ŝe nie posiadamy tekstów oryginalnych, które mógł napisać Łukasz. Czy jednak
posiadany przez nas tekst Dziejów Apostolskich jest tekstem pewnym i jednorodnym?

Wykładowca: Posiadamy wiele manuskryptów zawierających tekst grecki Dziejów Apostolskich.
Większość z nich pochodzi z IV wieku, niektóre (choć niekompletne) nawet z III w. Są równieŜ
ś

wiadkowie tekstu, jak wersje łacińskie, syryjskie czy koptyjskie, które podają tekst tej Księgi. Na ich

podstawie moŜna stwierdzić, iŜ mamy dwie podstawowe formy tekstu: wschodnią, nazywaną często
aleksandryjską, uŜywaną w Aleksandrii

; i zachodnią, rozpowszechnioną na zachodzie Europy, cho-

ciaŜ powstałą najprawdopodobniej w Syrii

Prowadzący: Czy teksty te znacząco od siebie się róŜnią?

Wykładowca: MoŜna wskazać sporo róŜnic między tymi tekstami. Charakterystyczną cechą tekstu za-
chodniego jest to, Ŝe jest on dłuŜszy o dodatki, parafrazy, wyjaśnienia topograficzne i historyczne. Po-
siada jednak lepszy styl od tekstu wschodniego. Warto jednak pamiętać, iŜ wszystkie róŜnice miedzy
tymi tekstami dotyczą aspektów drugorzędnych i nie zmieniają istoty tekstu.

Większość komentatorów przyznaje, iŜ tekst zachodni jest późniejszy, o czym moŜe świadczyć skłon-
ność do harmonizowania lub wyjaśniania, liczne dodatki liturgiczne, geograficzne lub dotyczące chro-
nologii  wydarzeń.  Te  właściwości  tekstu  zachodniego  są  jednak  niezwykle  cenne  dla  wiedzy  histo-
rycznej,  są  równocześnie  niejako  potwierdzeniem  wtórności  tej  tradycji.  Zgodnie  z  zasadą,  Ŝe  lekcja
krótsza  jest  prawdziwsza,  tekst  zachodni  uwaŜa  się  za  próbę  poprawienia  tekstu  wschodniego.  Nie
moŜna jednak wykluczyć, Ŝe niektóre warianty tradycji zachodniej są oryginalne.

NaleŜą do niej m.in. kodeksy z czwartego wieku Watykański (B), Synaicki (S), pochodzący z piątego wieku Kodeks

Aleksandryjski (A). Ponadto potwierdzają tą tradycję papirusy P

, P

oraz pisma Ojców aleksandryjskich.

Tradycja zachodnia reprezentowana jest przez kodeks grecko-łaciński Bezy z Cambridge z V wieku. Tekst zachodni

znacznie róŜni się od poprzednich. Poza kodeksem D (Bezy), znajduje się równieŜ w niektórych papirusach, jak P

, P

, oraz w przekładach starołacińskich i u Ojców łacińskich: Ireneusza, Tertuliana, Cypriana, Augustyna.

Ks. Michał Bednarz

Historia, przedstawiona przez autorów Biblii, wydaje się dosyć dziwna.

Prowadzący: Czy Pismo Święte dostarcza informacji na temat wydarzeń, które kiedyś miały miejsce?

Wykładowca: Jedną z najwaŜniejszych trudności, na jakie napotykamy przy czytaniu Pisma Świętego,
jest  sprawa  opisów  historycznych.  JeŜeli  nie  znamy  dobrze  Biblii,  jesteśmy  przekonani,  Ŝe  jest  ona
zbiorem historycznych opowiadań. Dlatego kiedy ją otwieramy, szukamy w niej ścisłych informacji o
tym,  co  się  wydarzyło,  np.  w  czasach  Abrahama,  MojŜesza,  Dawida  czy  Jezusa.  Stąd  teŜ,  kiedy  ktoś
opowiada treść Pisma Świętego lub mówi na jego temat, natychmiast pytamy, kiedy się coś wydarzyło
i gdzie dokładnie miało to miejsce. Takich właśnie wiadomości oczekujemy od autorów Biblii, ale gdy
ją  otworzymy,  czujemy  się  rozczarowani.  W  wielu  bowiem  wypadkach  dochodzimy  do  wniosku,  Ŝe
nie  ma  w  niej  informacji  na  temat  czasu  i  miejsca  wydarzeń.  Okazuje  się  takŜe,  Ŝe  autor  opisu  prze-
chodzi niespodziewanie i bez jakiegokolwiek uzasadnienia od jednej sprawy do drugiej. Pomija rów-
nieŜ wiele, z naszego punktu widzenia, interesujących szczegółów.

Prowadzący: Dlaczego nie zawsze opisy Biblii nas zadowalają a czasem nawet niepokoją czy denerwują?

Wykładowca: Kiedy czytamy, np. Księgę Rodzaju, zatrzymujemy się po przeglądnięciu kilku stronic.
Szybko zauwaŜamy, Ŝe w całości autor usiłuje wiązać wydarzenia ze sobą oraz ukazuje ich przyczyny.
Ale dostrzegamy takŜe załamania, sztuczne połączenia i uderzający brak zgodności w szczegółach.
Odkrywamy, Ŝe ich autor był, sądząc według naszych kryteriów, pisarzem, który podchodził do wyda-
rzeń z niezwykłą swobodą. Bynajmniej nie zmierzał do tego, aby ustalić ścisłą chronologię, czyli ko-
lejność wydarzeń, i regularnie opuszczał fakty, które nie zgadzały się z jego punktem widzenia albo z
jego planem. Przedstawił historię, której braki szczególnie uderzają. Tymczasem taka postawa wydaje
się tym mniej usprawiedliwiona, Ŝe bardzo często moŜna przypuszczać, w oparciu o jego dzieło, Ŝe
miał do dyspozycji informacje o wiele bardziej kompletne.

Prowadzący: Czy w takim razie naleŜy lekcewaŜyć takie opisy historyczne Biblii?

Wykładowca: Zastanówmy się najpierw nad tym, jak, na tle ówczesnych dzieł historycznych staroŜyt-
nego Bliskiego Wschodu, wyglądają opowiadania Pisma Świętego? Czy są od nich lepsze czy gorsze?
Nie moŜemy bowiem, jeŜeli nie chcemy popełnić błędu, oceniać Biblii według zasad, które dzisiaj
obowiązują. Pisarze natchnieni nie mogli się przecieŜ do nich stosować. śyli w pewnym środowisku i
musieli się stosować do zasad w nim uznawanych, gdyŜ w przeciwnym wypadku nikt by ich nie zro-
zumiał. Nie mogli pisać inaczej niŜ współcześni im historycy.

Gdy  chodzi  o  stosunek  opisów  do  faktów,  to  pod  tym  względem  Izrael,  naród  dosyć  prymitywny,
przewyŜszał  wielkie  i  postępowe  narody  ówczesnego  Bliskiego  Wschodu,  np.  Egipt,  Babilonię  czy
Asyrię.  Był  jedynym  wśród  narodów  staroŜytnych,  który  w  epoce  tak  odległej  i  wiele  wcześniej  niŜ
Grecy stworzył opis historyczny. W tym czasie narody sąsiednie zdobyły się zaledwie na to, Ŝeby do-
konać kompilacji faktów i przedsięwzięć władców. Tylko Izrael wśród wszystkich narodów staroŜyt-
nego Wschodu znał w pełnym tego słowa znaczeniu historyczny gatunek literacki. U innych ludów nie
spotykamy syntezy dziejów ujętych tak, jak widzimy to w wypadku historiografii narodu wybranego.
Dlatego nie  ma powodu, aby nisko oceniać historię Izraela,  mimo Ŝe nie odpowiada kryteriom histo-
riografii współczesnej.

Prowadzący: Dlaczego opisy historyczne Pisma Świętego nas zaskakują?

Wykładowca: Nie moŜna zrozumieć opisów ksiąg historycznych Biblii, jeŜeli szuka się w nich szcze-
gółowych relacji o wydarzeniach. Tylko wtedy czytelnik znajdzie klucz do ich zrozumienia, gdy
uwzględni cel, jaki kierował pracą autorów. Dlatego trzeba się zastanowić nad tym, co nazywane jest
gatunkami literackimi. Studiując je, musimy próbować odtworzyć coś z mentalności, z postawy we-

wnętrznej ich autorów. Określając gatunek literacki, usiłujmy odpowiedzieć na pytanie, w jakim celu
powstały zaliczane do niego dzieła, jakie były intencje ich autorów i w jakim narodziły się środowisku.
Odnosi się to takŜe do historycznego gatunku literackiego. Nie kaŜde dzieło nawiązujące do przeszło-
ś

ci naleŜy automatycznie traktować jako podręcznik historii. Zaś stopień prawdy zaleŜy od intencji

pisarza, gdyŜ są róŜne sposoby jej przedstawiania. Pisarz natchniony, uŜywając pozornie historycznego
opowiadania, moŜe podawać niekiedy fikcyjny opis. Dziwnym byłoby, gdyby wszystkie księgi histo-
ryczne Biblii były  historycznymi w równej  mierze.  Wiele z nich  powstało  na przestrzeni  bardzo dłu-
giego okresu czasu oraz kilkadziesiąt wieków temu. OtóŜ w ten sam sposób jak tamte wieki róŜniły się
od naszej epoki, tak samo równieŜ historiografia tamtych czasów róŜni się od historiografii nowocze-
snej. Tymczasem najczęściej sądzi się, Ŝe Biblia czy jej księgi historyczne są przykładem historiografii
nowoczesnej  i  Ŝe  wszystkie  fakty,  przez  nią  podane,  mogą  być  zweryfikowane  i  wyjaśnione  według
współczesnych  kryteriów.  Szukamy  zazwyczaj  jak  największej  dokładności  nawet  w  nic  nie  znaczą-
cych szczegółach i dlatego rozmijamy się z intencją autorów Pisma Świętego.

W Biblii jest niewątpliwie zawarta dobra historiografia, jeŜeli oceniamy krytycznie stosunek opisów
do faktów. MoŜe zrozumiemy to lepiej, jeŜeli poznamy, w jaki sposób Izrael zaczął pisać swoją histo-
rię. Autorzy nie usiłują nikomu schlebiać. Nie oszczędzają nawet wielkiego Dawida.

Pytanie: Gdzie mogła powstać Księga Dziejów Apostolskich?