J. M. Łotman 

 

Sztuka jako język 



 

sztuka jest jednym ze środków komunikacji → urzeczywistnia związek między nadawcą i odbiorcą 



 

wszelki system służący do komunikacji może być określony jako język 



 

dyrektywa, że język ma zakładać komunikację w społeczeństwie ludzkim jest do podważenia (np. zwierzęta) 



 

językami nie są natomiast systemy komunikacji wewnątrz jednostki (np. układ nerwowy) 



 

języki to zarówno niemiecki, francuski, jak i obyczaje, rytuały, wyobrażenia religijne, kino, teatr, muzyka, malarstwo 



 

każdy  język  posługuje  się  znakami,  które  składają  się  na  jego  słownik  –  każdy  język  posiada  reguły  łączenia  tych 
znaków – każdy język jest określoną strukturą, której właściwością jest hierarchiczność  
1)  wyodrębnić w sztuce to, co spokrewnia ją z wszelkimi językami 
2)  wyodrębnić w sztuce to, 

co jest jej właściwe jako szczególnemu językowi i różni ją od innych systemów tego typu

 



 

język: wszelki system komunikacji posługujący się znakami uporządkowanymi w szczególny sposób 



 

wg powyższego języki będą się różnić: 
1)  od  systemów  nie  służących  jako  środki  komunikacji  →  pozwala  odróżnić  język  od  tych  form  działalności 

ludzkiej, które nie są bezpośrednio i celowo powiązane systemów gromadzeniem i przekazywaniem informacji  

2)  od  systemów  służących  jako  środki  komunikacji,  ale  nie  posługujących  się  znakami  →  pozwala  wprowadzić 

rozróżnienie:  komunikacja  znakowa  istniejąca  gł.  między  jednostkami;  komunikacja  pozaznakowa  istniejąca 
między systemami wewnątrz organizmu 
  pojęcie  „jednostka”  można  zastąpić    „nadającym  komunikat”  i  „odbierającym  komunikat”  →  pozwoli  to 

włączyć do schematu te przypadki, gdy język wiąże nie dwie jednostki, lecz dwa inne nadające / odbierające 
urządzenia; zdarza się też że nadawcą i odbiorcą jest ta sama jednostka (notes) → informacja nadawana jest 
wtedy nie w przestrzeni, lecz w czasie i jest środkiem samoorganizacji jednostki  

3)  od systemów będących środkami komunikacji i posługujących się wcale albo prawie wcale nieuporządkowanymi 

znakami → odzieli języki od tych schematów, którymi zajmuje się pragmalingwistyka (mimika, gesty) 

a)  języki naturalne 
b)  języki sztuczne 
c)  języki wtórne – struktury komunikacyjne nadbudowane nad poziomem naturalnojęzykowym 

  sztuka jest wtórnym systemem modelującym – posługuje się językiem naturalnym jako materiałem 
  język naturalny jest nie tylko jednym z najwcześniejszych, lecz też najpotężniejszym systemem komunikacji 

w zbiorowości ludzkiej 

  wtórne  systemy  modelujące  mają  budowę  typu  języka  →  nie  znaczy  to,  że  odtwarzają  wszystkie  strony 

języków naturalnych (np. muzyka – brak związków semantycznych) 



  wyodrębnienie związków syntagmatycznych  i paradygmatycznych paradygmatycznych malarstwie pozwala widzieć 

w tych gałęziach sztuki konstrukcji typu językowego 



 

świadomość człowieka jest świadomością językową → wszystkie postaci nadbudowanych nad świadomością modeli 
mogą być określane jako wtórne systemy modelujące  



 

sztuka może być opisana jako pewien język wtórny, a dzieło sztuki jako tekst w tym języku 



 

istnieje nieodłączność idei poetyckiej od szczególnej, odpowiadającej jej struktury tekstu, szczególnego języka sztuki 



 

każda myśl jest nowa, ponieważ otacza ją i kształtuje ją coś nowego, mogą mieć wspólną treść, ale to dowodzi, 
że treść bez formy nie istnieje

1

 



 

złożoność struktur jest zależna wprost proporcjonalnie do złożoności przekazywanej informacji 



  w zbudowanym prawidłowo systemie semiotycznym nie może być zbytecznej, nieusprawiedliwionej złożoności 



 

mowa poetycka jest strukturą złożoną (znacznie bardziej niż język naturalny) 



 

gdyby liczba informacji zawartych w mowie poetyckiej była jednakowa jak w mowie potocznej, to mowa artystyczna 
straciłaby prawo istnienia i obumarłaby 



 

złożona struktura artystyczna zbudowana z materiału językowego, pozwala przekazać taką liczbę informacji, której 
nie można przekazać za pomocą środków elementarnej struktury właściwej 



  praktykowana w szkołach metoda rozdzielania analizy i interpretacji jest szkodliwa dla wiersza 



 

myśl pisarza realizuje się w określonej strukturze artystycznej  jest od niej nieodłączna 



 

myśl artystyczna realizuje się poprzez strukturę i nie istnieje poza nią 



 

określenie  „forma  odpowiada  treści”  niedostatecznie  dokładnie  odzwierciedla  relację  między  strukturą  i  ideą  → 
zauważył to już Jurij Tynianow 



 

idea nie jest zawarta w jakiś cytatach, ale wyraża się w całej strukturze artystycznej, idea artystyczna poza struktura 
jest nie do pomyślenia 



 

dualizm  formy  i  treści  powinno  zastąpić  pojęcie  idei  realizującej  się  w  adekwatnej  strukturze  strukturze  nie 
istniejącej poza tą strukturą 



 

zmieniona struktura przekaże odbiorcy inną ideę  

 

                                                 

1

 Aleksander Błok, 1917 r 

sztuka wśród innych systemów znaku 



 

w  każdym  akcie  komunikacji  uczestniczy  nadawca  i  odbiorca  informacji;  nie  każdy  komunikat  jest  odbierany  →  aby 
odbiorca zrozumiał nadawcę komunikatu, konieczne jest istnienie wspólnego pośrednika – języka 



 

różnice  powstaną  z  powodu  materializacji  tego  innego  elementu  lub  jego  elementu,  a  podobieństwa  –  jako  wynik 
jednakowego miejsca w systemie 



 

to,  co  wspólne  różnym  wzajemnie  równoważnym  wariantom,  będzie  ich  inwariantem  →  dwa  różne  aspekty  systemu 
komunikacyjnego:  

1)  strumień odrębnych komunikatów wcielonych w tę lub inną substancję – mowa (parole) 
2)  abstrakcyjny system relacji inwariantnych – język (langue)  



 

nośnikami  określonych  znaczeń  są  jednostki  języka,  proces  rozumienia  polega  na  tym,  że  komunikat  słowny  w 
świadomości  odbiorcy  jest  utożsamiany  z  jego  językowym  inwariantem;  jedne  elementy  tekstu  są  znaczące,  a  inne 
odrzucane w świadomości odbiorcy jako nieistotne → język staje się kodem 



 

można utożsamić podział  systemu  języka  na  „mowę” i  „język”  w  lingwistyce  z podziałem  na  „komunikat”  i  „  kod”  w 
teorii informacji 



 

w procesie przekazywania informacji faktycznie wykorzystywane są dwa kody: szyfrujący i deszyfrujący komunikat 



 

sztuka to system komunikacyjny 



 

sztuka  jest  jednym  ze  środków  masowej  komunikacji  –  aby  odebrać  informację  przekazywaną  środkami,  którymi 
dysponuje sztuka, trzeba władać jej językiem 



 

każdy język jest systemem nie tylko komunikacyjnym, ale i modelującym: obie funkcje są związane nierozerwalnie 



 

nie tylko „znaki-nazwy” lecz także „znaki-spójniki” odgrywają rolę modelującą i odwrotnie – każdy system modelujący 
może odgrywać rolę komunikacyjną 



 

jeśli dzieło sztuki i czymś powiadamia, służy celom komunikacji, to można w nim wyodrębnić: 

1)  komunikat – to, co jest nim przekazywane 
2)  język- określony, wspólny nadawcy i odbiorcy abstrakcyjny system, który czyni akt komunikacji możliwym 



 

język dzieła jest dany, istnieje przed stworzeniem konkretnego tekstu i jest jednakowy dla obu biegunów komunikacji 



 

komunikat to ta informacja, która powstaje w danym tekście 



 

sztuki nie daje się oddzielić od poszukiwań prawdy, ale „prawdziwość języka” i „prawdziwość komunikatu” to zasadniczo 
dwa inne pojęcia 



 

stwierdzenie prawdziwości lub fałszywości powinno być poprzedzone pytaniem oto, co jest oceniane: język czy komunikat 



 

kultura jest zainteresowana wielojęzycznością, dlatego sztuka w toku rozwoju odrzuca przestarzałe komunikaty, ale chroni 
w pamięci języki artystyczne minionych epok 



 

ważne  jest określenie  tego,  co  się bada  –  ogólny  język  artystyczny  epoki,  czy  określony  komunikat przekazany  w  tym 
języku; nierozdzielnie tych dwóch aspektów prowadzi do pomieszania 



 

nie  można  jednak  nie  zauważyć  głębokich  różnic  między  wzajemnymi  relacjami  tych  aspektów  w  artystycznym  i 
nieartystycznym  sposobie  komunikacji,  oraz  na  fakt  utożsamiania  problemów  specyfiki  języka  z  zawartością 
przekazywanej informacji 



 

każdy  język  naturalny  składa  się  ze  znaków  charakteryzujących  się  obecnością  określonej  treści  pozajęzykowej  i 
elementów syntagmatycznych, których treść ma także charakter immanentny, formalny; istnieje wzajemne przenikanie, ale 
proces dyfuzji jest niemalże niezauważalny 



 

w sztuce jest inaczej – występuje stała tendencja do formalizacji elementów treściowych 



 

dążenie do uznania za znaczące wszystkiego w tekście artystycznym jest tak silne, ze uważamy, iż w dziele nie ma niczego 
przypadkowego 



 

powstaje  pytanie:  czy  nie  upada  twierdzenie,  że  analiza  strukturalna  usuwa  dualizm  rozważania  tekstu  artystycznego  z 
punktu widzenia formy i treści? 



 

język dzieła artystycznego nie jest „formą”, jeśli rozumiemy przez to wyobrażenie czegoś zewnętrznego w stosunku do 
treści nosiącej ładunek informacyjny 



 

język tekstu artystycznego jest w swej istocie określonym artystycznym modelem świata i w tym sensie niesie informację 



 

komunikat artystyczny tworzy artystyczny model jakiegoś konkretnego zjawiska – język artystyczny modeluje uniwersum 
→  badanie  języka  artystycznego  dzieł  sztuki  daje  pewna  indywidualną  normę  komunikacji  estetycznej  oraz  odtwarza 
model świata w jego najogólniejszych zarysach 



 

wybór określonego gatunku lub stylu jest też wyborem języka, w którym pisarz mówi do czytelnika 



 

język danej nauki jest dla niej jedyny, związany ze szczególnym, właściwym jej przedmiotem i aspektem 



 

język naturalny dopuszcza przekład, który jest właściwością społeczności; w jego obrębie jest zawarta hierarchia stylów, 
która pozwala wyłożyć treść tego samego komunikatu z różnych pragmatycznych punktów widzenia; zbudowany tak język 
modeluje więc także punkt widzenia obserwatora 



 

w  języku  sztuki  trwa  walka  miedzy  przekonaniem  o  jedności  języka,  a  przekonaniem  o  możliwości  wyboru  między 
artystycznymi systemami komunikacyjnymi 



 

tam,  gdzie  istnieje  tylko  jeden  możliwy  język,  nie powstaje problem  zgodności-niezgodności  jego  modelującej  istoty  z 
autorskim modelem świata 



 

im  większa  jest  potencjalna  możliwość  wyboru,  tym  więcej  informacji  niesie  sobą  sama  struktura  języka  i  tym 
wyraźniejszy jest jego stosunek do tego lub innego modelu świata 



 

język sztuki modeluje najbardziej ogólne aspekty obrazu świata, więc w wielu przypadkach właśnie on będzie podstawową 
treścią dzieła, może stać się jego komunikatem – tekst jest „zamknięty” 



 

język sztuki nie może być utożsamiany z tradycyjnym pojęciem formy 



 

wartość  informacyjna  języka  i  komunikatu  danych  w  tym  samym  tekście  zmienia  się  w  zależności  od  struktury  kodu 
czytelnika, jego wymagań i oczekiwań 



 

w momencie odbioru tekstu artystycznego jesteśmy skłonni odczuwać liczne aspekty tego języka także jako komunikat  – 
elementy formalne semantyzują się – to co jest właściwe systemowi ogólnokomunikacyjnemu, odbierane jest jako cecha 
indywidualna 



 

gdy  dzieło zawrze  się  w doświadczeniu artystycznym  ludzkości,  to staje się  językiem,  to co  było  przypadkową treścią, 
staje się kodem dla następców