Działalność w zakresie organizacji psychiatrycznej i neurologicznej
opieki zdrowotnej
Organizacją lecenie psychiatrycznego i neurologicznego zajmuje się
Instytut Psychiatrii i Neurologii.
Od początku istnienia Instytut uczestniczy w krajowym nadzorze
specjalistycznym w dziedzinie psychiatrii i neurologii. Dyrektor IPN
pełni od blisko trzydziestu lat funkcję konsultanta krajowego d/s
psychiatrii.
Udział Instytutu w kształtowaniu nowoczesnego modelu
organizacyjnego opieki psychiatrycznej datuje się od początku lat 50-
tych. Wczesne propozycje rozwiązań wyznaczał niedostatek placówek
lecznictwa szpitalnego, oraz bardzo słabo rozwinięte lecznictwo
ambulatoryjne, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży.
W 1967 opracowano w Instytucie pierwszy całościowy
program rozwoju lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, w
którym obok dominującej troski o należyty rozwój placówek
szpitalnych i .
Przedstawiono także nowe propozycje, dotyczące rozwijania
rehabilitacji w szpitalach i poza szpitalem.
Dużo miejsca zajmowała w programie sprawa kadr
psychiatrycznych, których niedobór odczuwano we wszystkich
grupach zawodowych.
W 1971 r. sformułowano w IPN, adresowany do lecznictwa
ambulatoryjnego, program opieki czynnej, zakładający
zróżnicowaną aktywność wobec pacjentów, w zależności od
grupy poradnianej.
W 1980 r. opracowano "Raport o stanie psychiatrii oraz
kierunkach dalszego rozwoju opieki zdrowotnej i pomocy
socjalnej dla osób z zaburzeniami psychicznymi" -
zatwierdzony do wdrażania przez MZiOS w marcu 1981
r. W programie tym po raz pierwszy ważne miejsce
zajmowała m.in. kwestia praw pacjentów, w tym przede
wszystkim prawa do respektowania swobody kontaktów i
tajemnicy korespondencji, dysponowania własnymi
pieniędzmi, a także prawa do częstszych kontaktów z
rodziną, korzystania z urlopów (przepustek), dostępu do
prasy, radia, telewizji, książek. Szczególnie istotną było
unormowanie zasad stosowania przymusu
bezpośredniego wobec pacjentów szpitali.
W latach 90-tych podjęto prace nad kolejnym programem
psychiatrycznej opieki zdrowotnej ("Program Zdrowia Psychicznego"
zatwierdzonym przez MZiOS w roku 1994), który stanowi
udoskonaloną wersję programu wcześniejszego.
Program przewiduje rozwój opieki psychiatrycznej opartej o zasady
psychiatrii środowiskowej, a więc udzielanie pomocy osobom z
zaburzeniami psychicznymi, głównie w ich środowisku.
Podstawowym ogniwem opieki środowiskowej powinny być poradnie i
zróżnicowane formy opieki pośredniej, takie jak: różne formy
częściowej hospitalizacji (dzienne, nocne), zespoły opieki
środowiskowej, ośrodki interwencji kryzysowych oraz różne typy opieki
dziennej (kluby, środowiskowe domy samopomocy, warsztaty terapii
zajęciowej), a także różne formy zamieszkania (mieszkania
chronione, hostele).
Zakłada się także daleko idące przekształcenie i
modernizację lecznictwa szpitalnego, a przede wszystkim
rozwój sieci oddziałów przy szpitalach ogólnych, któremu
powinien towarzyszyć równoległy proces znacznego
zmniejszania liczby łóżek w dużych szpitalach
psychiatrycznych.
W rezultacie przemian opieka szpitalna powinna stać się
dużo bardziej dostępna i zróżnicowana profesjonalnie. W
2000 r. opracowano zmodyfikowaną wersję Programu
Zdrowia Psychicznego dostosowaną do aktualnych potrzeb
psychiatrycznej opieki zdrowotnej w Polsce. Program ten
przekazano do Ministerstwa Zdrowia z oczekiwaniem na
nadanie mu rangi programu rządowego (narodowego).
W Instytucie Psychiatrii i Neurologii opracowano docelowy model
opieki nad osobami chorymi psychicznie, które dopuściły się czynów
karalnych, obejmujący trzy rodzaje oddziałów psychiatrii sądowej o
zróżnicowanym stopniu zabezpieczenia. Dzięki intensywnym
staraniom IPN w latach 1998-2000 zorganizowano trzy regionalne
ośrodki psychiatrii sądowej (Branice, Gostynin, Starogard Gd.).
W 1999 roku opracowano standardy zakładów psychiatrycznej opieki
zdrowotnej, zalecane przez ministra zdrowia do stosowania przez
Regionalne Kasy Chorych przy zawieraniu kontraktów na świadczenia
zdrowotne. Przy udziale przedstawicieli środowiska psychiatrycznego i
prawniczego opracowano w IPN kolejne projekty i finalną wersję
Ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, która od ponad 7-lat jest
najważniejszym dokumentem regulującym prawa osób z
zaburzeniami psychicznymi oraz określa zadania psychiatrycznej
opieki zdrowotnej w Polsce.
Nowe metody terapii i rehabilitacji
W Instytucie od 1969 roku przeprowadzono badania
kliniczne około 120 leków psychotropowych oraz 100
leków stosowanych w neurologii, w tym niemal
wszystkich leków noworejestrowanych w Polsce.
Wdrożono do praktyki klinicznej w skali kraju szereg
nowych metod terapii
Zapewniono stałą pomoc ambulatoryjną dużej grupie
chorych ze zwyrodnieniem wątrobowo-soczewkowym,
padaczką, chorobami afektywnymi, zaburzeniami
nerwicowymi.
W Instytucie realizowany jest pierwszy w Polsce
program metadonowy w terapii substytucyjnej
osób uzależnionych od opiatów oraz w leczeniu
opiatowych zespołów abstynencyjnych.
Oprócz badań klinicznych nowych metod terapii i
profilaktyki - prowadzone są badania podstawowe
nowych potencjalnych leków psychotropowych i
neurotropowych. Wyniki części tych badań
uprawniają do rozpoczęcia wstępnych ocen
klinicznych, w odniesieniu do niektórych
preparatów.
Nowe metody diagnostyki
W zakładach naukowych i klinikach Instytutu opracowano lub
adaptowano do warunków lokalnych szereg nowych metod
diagnostycznych:
Wdrożono do praktyki klinicznej w Polsce nowoczesne badania
niektórych uwarunkowanych genetycznie chorób układu nerwowego.
Badania nad chorobami lizozomalnymi (głównie lipidozami i
mukopolisacharydozami) obejmują cały kraj. Współpracujący lekarze są
zaznajomieni ze sposobami postępowania i profilaktyki. W IPN znajduje
się baza danych wszystkich rodzin, w których choroby te wystąpiły.
Zakład Genetyki IPN prowadzi badania molekularne dla potrzeb całego
kraju w przypadkach dystrofii mięśniowej Duchenne'a/Beckera (we
współpracy z Zespołem Diagnostyki i Terapii Chorób Nerwowo-
Mięśniowych PAN), choroby Huntingtona, choroby Alzheimera - postać II
(chromosom 19), choroby Wilsona. Ponad 40% badań z zakresu
diagnostyki prenatalnej w kraju wykonywanych jest w Instytucie.
Opracowano i wdrożono do praktyki klinicznej nowe metody
elektrofizjologiczne badania neuronu obwodowego, funkcji dróg
piramidowych i korzeni rdzeniowych. Opisano obraz elektrofizjologiczny
różnego typu polineuropatii i uszkodzenia komórek rogów przednich
rdzenia.
Opracowano nowy parametr poligraficznego wzorca snu LEM (latencja
ruchów oczu) i otwierdzono jego przydatność poznawcza i diagnostyczną
u chorych z depresją endogenną w Polsce i USA oraz u chorych z innymi
zaburzeniami psychicznymi nieleczonych i leczonych.
Wdrożono do praktyki klinicznej nową metodę badania szybkości
przepływu krwi przez naczynia pozaczaszkowe za pomocą
ultrasonografu Dopplera w diagnostyce chorób naczyniowych mózgu.
Wdrożono do praktyki nowoczesną diagnostykę płynu mózgowo-
rdzeniowego.
Standardy diagnostyki i terapii
Nieodzownym warunkiem efektywnego działania opieki zdrowotnej jest dostępność
standardów postępowania diagnostycznego oraz terapeutycznego. Również
przesłanki ekonomiczne nakazują przestrzeganie określonych zasad w
rozpoznawaniu chorób i ich leczeniu.
W Instytucie są prowadzone intensywne prace, których celem jest wdrożenie i
okresowe uaktualnianie takich zasad rozpoznawania i leczenia zaburzeń
psychicznych oraz schorzeń neurologicznych (I-szą wersję zasad z zakresu psychiatrii
opublikowano w 1994 roku, II-ga w przygotowaniu). W końcu lat 90-tych opracowano
standardy i algorytmy terapii wybranych grup zaburzeń psychicznych (schizofrenii,
chorób afektywnych, zaburzeń lękowych i in.), których rewizja jest przewidziana w
2001 r.
Ujednoliceniu i standaryzacji diagnostyki w psychiatrii służy przetłumaczony przez
klinicystów z IPN podręcznik do rozdziału V "Zaburzenia psychiczne i zachowania"
dziesiątej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10), (wydany przez IPN i
wydawnictwo "Vesaliusz") oraz polska wersja "Kryteriów diagnostycznych zaburzeń
psychicznych do celów badawczych", której autorami są eksperci WHO, autorzy ICD-
10. Przetłumaczono i wydano szereg innych wydawnictw Światowej Organizacji
Zdrowia dotyczących psychiatrycznej opieki zdrowotnej.
Inne wdrożenia
Działalność kliniczna, badawcza i społeczna pracowników Instytutu, zwłaszcza prof. dr. hab. I. Walda
oraz współpracowników przyczyniła się w stopniu wybitnym do zmiany stosunku społeczeństwa do
osób upośledzonych umysłowo oraz do wdrożenia nowoczesnego modelu pomocy tej grupie osób
(nauczanie, rehabilitacja).
Spośród innych działań Instytutu, które przyczyniły się do poprawy opieki zdrowotnej w stosunku do
osób z zaburzeniami psychicznymi lub schorzeniami neurologicznymi - wymienić należy:
Oszacowanie rozpowszechnienia podostrego stwardniającego zapalenia mózgu (SSPE) w Polsce,
wykazanie wpływu szczepień przeciwodrowych na zapadalność na to schorzenie oraz potrzeby
wprowadzenia drugiego szczepienia przeciw odrze.
Opisanie typowego obrazu klinicznego zespołów niedrożności tętnic mózgowych pozaczaszkowych
oraz ścisłych wskazań i przeciwwskazań do leczenia operacyjnego zwężeń i niedrożności tętnic
mózgowych pozaczaszkowych.
Wdrożenie do praktyki klinicznej w skali kraju nowoczesnej klasyfikacji i diagnostyki chorób
afektywnych, zwłaszcza typu endogennego.
W Instytucie adaptowano do warunków polskich kolejne edycje międzynarodowej klasyfikacji zaburzeń
psychicznych: ICD-8, ICD-9, ICD-10, opracowano kolejne obowiązujące wersje dokumentacji
medycznej.
Kształcenie podyplomowe, wdrażanie postępów wiedzy do praktyki klinicznej
Instytut odgrywał i odgrywa węzłową rolę w systemie kształcenia podyplomowego i od
początku swojej działalności wypełnia brak odpowiednich jednostek organizacyjnych
z zakresu psychiatrii i neurologii w Centrum Medycznym Kształcenia
Podyplomowego.
W Instytucie odbywają się egzaminy specjalizacyjne na II-gi stopień specjalizacji z
neurologii, psychiatrii, psychiatrii dzieci i młodzieży oraz psychologii klinicznej. W
latach 1970-2000 specjalizacje z zakresu tych dyscyplin uzyskało 3.355 osób.
W Instytucie opracowano ponadto kilkadziesiąt wydawnictw z zakresu oświaty
zdrowotnej.
Instytut wydaje 5 czasopism lub innych wydawnictw o charakterze periodycznym, o
zasięgu ogólnokrajowym, które w pierwszej kolejności służą wdrażaniu do praktyki
klinicznej nowych metod diagnostyki, terapii oraz rehabilitacji. Są to:
"Postępy Psychiatrii i Neurologii" (do 1992 r. - "Biuletyn Informacyjny") - kwartalnik
"Farmakoterapia w Psychiatrii i Neurologii" (do 1994 r. - "Leki Psychotropowe") - kwartalnik
"Alkoholizm i Narkomania" - kwartalnik (ze środków PARPA i Biura d/s Narkomanii)
"Psychoterapia" (wspólnie z Sekcją Psychoterapii PTP) - kwartalnik
"Zakłady Psychiatrycznej i Neurologicznej Opieki Zdrowotnej w Polsce - rocznik statystyczny".