2015 – Sedymentologia MATERIAŁY DO WYKŁADU 1                                                     

J. Rotnicka 

 

Podstawowe pojęcia: 

Skała osadowa  – skała powstała w wyniku naturalnego (!) nagromadzenia tworzącego ją materiału 
osadowego na powierzchni Ziemi. 

Materiał osadowy – stałe lub płynne substancje pochodzące z: 

•  wietrzenia starszych skał 
•   erupcji wulkanicznych  
•  wytrącania z roztworów naturalnych 
•  produkcji organicznej 

 

Procesy sedymentacyjne  – procesy fizyczne, chemiczne i biologiczne prowadzące do nagromadzenia 
osadu / formowania  skały osadowej. 



 

Sedymentacja normalna (Reading, 1986) – procesy sedymentacyjne działające przez znaczną 
część czasu geologicznego, np. sedymentacja osadów pelagicznych, pływy, procesy rzeczne. 



 

Sedymentacja epizodyczna (katastroficzna) (Dott, 1983) – procesy sedyemntacyjne działające 
chwilowo, których poziom energetyczny jest często o kilka rzędów wielkości większy niż 
procesów normalnych, np. prądy zawiesinowe, ekstremalne powodzie, tsunami. 



 

Sedymentacja wydarzeniowa (wyjątkowa) (Dott, 1983) – wydarzenie / proces produkujący 
pojedyncze warstwy o unikalnym charakterze. Stanowią one dobre markery stratygraficzne 

Obszar źródłowy (obszar alimentacyjny) – obszar, z którego pochodzi materiał osadowy badanej 
skały. 

Obszar źródłowy (obszar alimentacyjny)  – obszar, z którego pochodzi materiał osadowy badanej 
skały. 

Środowisko sedymentacyjne  – jest to basen sedymentacyjny wraz z działającymi w nim procesami i 
panującymi warunkami fizyko-chemicznymi i biologicznymi. 

Tempo przyrostu (depozycji) osadu  – tempo nieprzerywanego odkładania (przyrastania) 
konkretnego typu osadu wyrażone wzorem:  miąższość osadu / czas, w którym został zdeponowany  

Tempo akumulacji osadu  – tempo gromadzenia osadu w skali basenu sedymentacyjnego. 
Uwzględnia cały profil osadów, włączając w to luki stratygraficzne (okresy erozji, braku depozycji). 

Powierzchnia sedymentacji  – współczesna powierzchnia, na której dochodzi do deponowania 
materiału osadowego. 

Powierzchnia sedymentacyjna  – kopalna powierzchnia sedymentacji. 

Pokrywa zwietrzelinowa  – pierwszy osad in situ, jaki powstaje na powierzchni wskutek działania 
czynników atmosferycznych, bez udziału procesów sedymentacyjnych. 

 
Kryteria wyróżniania składników w materiale osadowym (przypomnienie z PETRO) 
1.  Ze względu na sposób powstania wyróżnia się: 

a)  składniki strątowe 

- krystaliczne (np. kalcyt) lub bezpostaciowe (np. opal) 
- organiczne (np. aragonit) lub nieorganiczne (np. ewaporaty) 

b)  składniki okruchowe (np. litoklasty, bioklasty) 
c)  składniki płynne (płyny porowe) 

 

2.  Ze względu na pochodzenie w odniesieniu do basenu  sedymentacyjnego wyróżnia się: 

a)  składniki allochtoniczne 
b)  składniki autochtoniczne 
 

3.  Ze względu na czas w odniesieniu do samego procesu  sedymentacyjnego wyróżnia się: 

a)  składniki „presedymentacyjne”: 

- okruchy i fragmenty skał 
- kwarc 
- skalenie 
- minerały ilaste 
- minerały ciężkie 

b)  skłądniki synsedyemntacyjne 

- szkielety i okruchy szkieletów 
 - uwęglone i zmineralizowane szczątki organizmów 
 - ziarniste elementy złożone: peloidy, agregaty, ziarna obleczone (onkoidy, ooidy, rodoidy)  
- nieorganiczne ziarna mineralne (np. glaukonit) 
 - materiał wulkanogeniczny 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skala wielkości ziaren Uddena-Wentwortha (1922) 

 

 

 

Klasyfikacja skał okruchowych ze względu na wielkość składników tworzących szkielet ziarnowy  
(Kozłowski i Łapot, 1989): 

Osady i skały

 

Szkielet ziarnowy zbud. z ziaren o Ø:

 

(ziarna te stanowią ponad 50% obj. 
osadu) 

 

Nazwa

 

(osad) 

 

Nazwa (skała) 

 

grubookruchowe

  

> 2 mm 

 

żwiry   
gruzy  

zlepieńce  
brekcje  

średniookruchowe

  

2 – 0,063 mm

  

piaski  

piaskowce  

drobnookruchowe

 

(drobnoziarniste)  

< 0,063 mm

  

iły  
pyły               
muły  

iłowce                      
pyłowce 
mułowce  

 

Klasyfikacje różnych skał okruchowych/ziarnistych ze względu na wielkość składników                              
(PROTHERO i SCHWAB, 1996) 

 

                                                                 

Klasyfikacja osadów piaszczysto-żwirowych:  WILLMAN, 1942 

 

 

Klasyfikacja osadów ilasto-pylasto-piaszczystych: FOLK et al., 1954 

 

Klasyfikacja skał średniookruchowych ze względu na zawartość matriks i skład petrograficzny 
(PETTIJOHN et al., 1973) 

 

 

 

Klasyfikacja skał piroklastycznych ze względu na rodzaj składników (PETTIJOHN, 1975) 

 

 

 

 

 

Klasyfikacja osadów głębokomorskich: 

OSADY HEMIPELAGICZNE  

   przynajmniej 25% ziaren we frakcji ≥ 0,005 mm pochodzenia terygenicznego lub 

wulkanogenicznego 

   mediana ≥ 0,005 mm 

   tempo przyrostu osadu: 5-15 cm/1000 lat 

Wyróżniamy: 

         muły terygeniczne (CaCO

3

 ≤ 30%) 

         muły i pyły wulkanogeniczne (CaCO3 ≤ 30%) 

         muły wapienne i margle (CaCO

3  

≥ 30%) 

 

OSADY PELAGICZNE  

   mniej niż 25% materiału  terygenicznego   we frakcji ≥ 0,005 mm  

   mediana ≤ 0,005 mm 

   tempo przyrostu osadu:   mm–cm/1000 lat 

Wyróżniamy: 

 

1. iły pelagiczne (CaCO

3

 + SiO

2 

≤ 30%) → ‘czerwone iły’ 

  minerały z grupy illitu 
  minerały z grupy chlorytu 
  minerały z grupy kaolinitu 
  minerały z grupy montmorillonitu  
  pelit kwarcowy 

 

 

2. muły wapienne (calcareous oozes) (CaCO3 ≥ 30%)  



 

Muły kokkolitowe 



 

Muły otwornicowe 
 

3. muły krzemionkowe (siliceous oozes) (SiO

2  

≥ 30%)  



 

Muły okrzemkowe (skała: diatomit) 



 

Muły radiolariowe (skała: radiolaryt)