Polityka oświatowa 

Polityka to pewien spójny sposób osiągania celów; obszar działań nakierowanych na edukację; jest 
integralną i niezbędną częścią polityki społecznej (bezpośrednio na obywatela służące podnoszeniu 
jakości życia). Obejmuje całokształt problemów dotyczących szkolnictwa, organizacji procesu 
nauczania, metod kształcenia i wychowania.  

Można rozpatrywać w dwóch aspektach: 



 

subdyscyplina naukowa – zajmuje się ustalaniem optymalnych zasad upowszechniania 
oświaty wśród dzieci, młodzieży i dorosłych z punktu widzenia przygotowania do nauki, życia, 
pracy i uczestnictwa w kulturze 



 

praktyczne działania – działalność państwa w dziedzinie oświaty i wychowania, realizowania 
celów kształcenia, zapewnienie podstaw materialno-technicznych przyjętego systemu 
oświatowego oraz właściwe  zarządzanie systemem szkolnictwa; istotne jest także takie 
kreowanie edukacji, które powinno odpowiadać potrzebom rynku pracy. 

Celem nadrzędnym jest realizacja zadań związanych z poprawą warunków bytu, podnoszeniem 
poziomu świadomości społecznej, niwelowanie nierówności podnoszeniem poziomu kultury życia; 
podnoszenie jakości życia poprzez edukację. 

Cele instrumentalne (wybrane): 



 

działania o charakterze praktycznym 



 

organizowanie opieki przedszkolnej 



 

zbudowanie spójnego systemu opiekuńczego dotyczącego zapewnienia możliwości 
umieszczania dzieci w rodzinnych domach dziecka oraz rodzinach zastępczych 



 

rozwijanie oferty szkolnictwa zawodowego specjalnego dla dzieci i młodzieży z 
niepełnosprawnościami fizycznymi i intelektualnymi 



 

zapewnienie dożywiania w szkołach, możliwości spożywania posiłków w szkołach (stołówki, 
catering) 



 

zapewnienie w szkołach środków i możliwości prowadzenia zajęć dodatkowych, 
pozalekcyjnych i świetlicowych 



 

tworzenie funduszy stypendialnych dla dzieci i młodzieży z założeniem, że powinny 
obejmować młodzież posiadającą odpowiednią wiedzę  lub brak środków do życia 



 

podniesienie jakości opieki medycznej w placówkach oświatowych 



 

organizowanie i zapewnienie możliwości docierania dzieci i młodzieży do szkół i placówek 
oświatowych 



 

zapewnienie odpowiednich warunków nauczania dla dzieci ze specjalnymi potrzebami 
edukacyjnymi 



 

rozwój doradztwa wychowawczego, szkolnego i zawodowego. 

 

Bariery edukacyjne – utrudnienia i ograniczenia w dostępie do edukacji społeczeństwa. Które 
upośledzają lub uniemożliwiają rozwój w tym zakresie. To także wszelkie inne problemy stojące na 
drodze realizacji celów polityki oświatowej, które sprawiają, że ich osiągnięcie staje się trudniejsze, 
celem ma być ich pokonywanie.  



 

Bariera terytorialna – związana z miejscem zamieszkania; brak placówek edukacyjnych na 
wsiach, połowa ludności wsi nie ma nawet wykształcenia zawodowego 



 

Bariera ekonomiczna – dostęp do kształcenia na poziomie wyższym ograniczony jest dla coraz 
mniejszej liczby osób 



 

Bariera płci – przyjmuje się, że kobiety mają utrudniony dostęp do edukacji (mężczyźni są 
bardziej zorientowani na karierę, kobiety na życie rodzinne) 



 

Bariera związana z niżem demograficznym – likwidacja szkół od 1999 roku (ok. 10 tys. 
placówek zlikwidowanych); zmniejszenie znaczenia szkoły w środowisku ucznia 



 

Bariera wieku – związana z nadal nie dość bogatą ofertą kształcenia osób dorosłych 



 

Bariera wzrostu gospodarczego i postępu społecznego – mówi się, że jest duże bezrobocie, 
ale wiele firm poszukuje wykwalifikowanych pracowników; wzrost zainteresowania 
kierunkami politechnicznymi, ale kompetencje matematyczne nie są zbyt wysokie 



 

Bariera postępu technicznego i technologicznego 

Elementy prawa oświatowego związanego z realizacją zadań polityki oświatowej: 



 

Zewnętrzne źródła prawa 

o  Powszechna Deklaracja Praw Człowieka 
o  Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych 
o  Europejska Karta Społeczna Europy (prawo do edukacji na poziomie podstawowym i 

średnim) 

o  Konwencja Praw Dziecka i jej rozbudowa -> Europejska Konwencja o Wykonywaniu 

Praw Dziecka 



 

Prawo wewnętrzne państwa 

o  Konstytucja RP z 1997r. (art. 70 -> nauka do18 roku życia powinna być obowiązkowa i 

bezpłatna) 

o  Karta Nauczyciela 1982r. z nowelizacjami (zakres praw i obowiązków oraz zasad 

wykonywania zawodu nauczyciela) 

o  Ustawa o systemie oświaty z 1991 r. z nowelizacjami 
o  Ustawa o systemie informacji oświatowej 
o  Ustawa z 1990r. o samorządzie gmin i nowelizacje i zmiany 1999r. ustawa o 

jednostkach samorządu terytorialnego (dookreśla zadania związane z edukacją) – 
przekazanie zarządzania placówkami edukacyjnymi samorządom terytorialnym 

Kompetencje samorządów terytorialnych w zakresie edukacji 

Podstawowe zadania samorządu gminy 



 

Ustalanie sieci publicznych przedszkoli, szkół podstawowych i gimnazjów oraz likwidowanie 
ich 



 

Nadzór nad spełnianiem obowiązku szkolnego i obowiązku nauki przez dzież dzieci i młodzież 
w wieku od 3 do 18 lat. (dziecko nauczane indywidualnie w domu przez nauczyciela również 
spełnia obowiązek szkolny -> jest wpisany w ewidencję placówki) 



 

Współpraca z organami nadzoru pedagogicznego w zakresie określonym ustawą o systemie 
oświaty i wykonywanie w tym obszarze zaleceń kuratora oświaty 



 

Prowadzenie polityki kadrowej wobec dyrektorów podległych im przedszkoli, szkół 
podstawowych, gimnazjów i innych placówek oświatowych 



 

Zatwierdzanie corocznych projektów arkuszy organizacyjnych placówek oświaty (dokument 
funkcjonowania placówki na dany rok szkolny) i arkuszy  organizacyjnych placówek oświaty 



 

Opracowywanie wniosków w zakresie utrzymania placówek oświatowych oraz zapewnienie 
im lokalowych i materialnych warunków do realizacji programów dydaktyczno-
wychowawczych i innych zadań statutowych w dziedzinie oświaty 



 

Wykonywanie prac dotyczących realizacji kompetencji zarządu gminy w zakresie 
przygotowania budżetu, nadzoru nad jego realizacją i przestrzeganie dyscypliny budżetowej 
w placówkach oświaty, wychowania i sportu 

Zadania samorządu powiatowego w zakresie edukacji  



 

Zadania są analogiczne do zadań samorządu gminy w odniesieniu do prowadzonych 
placówek: 

o  Szkolnictwo ponadgimnazjalne 
o  Szkolnictwo specjalne 
o  Ogniska pracy pozaszkolnej 
o  Świetlice socjoterapeutyczne 
o  Biblioteki powiatowe 
o  Domy dziecka 
o  Poradnie psychologiczno-pedagogiczne 



 

Przygotowanie projektów strategii oświatowej powiatu – określenie swoistych priorytetów 
edukacji 

o  Budowanie takiej oferty, która pozwoli z powodzeniem zdobywać wykształcenie na 

poziomie średnim 

o  Dopasowanie kształcenia zawodowego do potrzeb lokalnego rynku pracy 
o  Tworzenie instytucji wsparcia edukacyjnego 



 

Upowszechnianie kształcenia na poziomie średnim (podniesienie jakości drożności edukacji    
-> dalsza edukacja) 



 

Ustalanie sieci szkół ponadgimnazjalnych 



 

Nadzór nad działalnością szkół i placówek oświatowych w zakresie spraw administracyjnych i 
finansowych 



 

Prowadzenie spraw związanych z wpisem do ewidencji oraz skreślaniem z ewidencji szkół i 
placówek oświatowych niepublicznych (niezależnie od szczebla) 



 

Analiza arkuszy organizacyjnych szkół i placówek oświatowych (np. liczba uczniów, 
nauczycieli) 



 

Sprawdzanie pod względem prawnym statutów szkół i placówek oświatowych (jeśli jest jakaś 
nieprawidłowość to cały dokument jest nieważny) 

Samorząd wojewódzki 



 

Kreowanie regionalnej polityki oświatowej (np. możliwość zdawania matury z języka 
kaszubskiego; na śląsku uczniowie mogą mówić gwarą śląską i nie są za to karani) 



 

Tworzenie różnych form współpracy samorządu wojewódzkiego z uczelniami wyższymi 
(publicznymi). Samorząd wojewódzki ma prawo do: 

o  Finansowego wspierania uczelni wyższych 
o  Zamawiania programów kształcenia kadr 
o  Zamawiania programów badań naukowych 



 

Możliwość wnioskowania o tworzenie na terenie województwa państwowych wyższych szkół 
zawodowych 



 

Restrukturyzacja szkolnictwa pomaturalnego 



 

Prowadzenie placówek doskonalenia nauczycieli do potrzeb i specyfiki regionu (budowanie 
różnorodnych systemów wsparcia w odniesieniu do potrzeb) 



 

Pełnienie funkcji organu nadzorującego wobec podległych szkół, placówek oświatowych 
(kuratora oświaty) -> nadzór nad zapewnieniem stosownej jakości kształcenia 

Reformy i reformowanie systemu oświaty 

Reformy to działania służące zmianom, mające na celu poprawę istniejącej sytuacji. Wiążą się z tym 
różne obszary dotyczące…..???????? 

Reformy edukacji służą wprowadzaniu zmian w systemie edukacji, które z założenia powinny 
pozwalać na dopasowanie edukacji do potrzeb dynamicznie zmieniającego się społeczeństwa. 

Podział reform ze względu na grupę inicjatywną: 



 

Odgórne (etatystyczne?) – działania związane z ich wprowadzeniem przez MEN wspierane z 
budżetu państwa, planowane, sterowane odgórnie, proponowane i monitorowane przez 
powołanych przez ministerstwo ekspertów. W istocie narzucająca określoną koncepcję zmian 
(np. sześciolatki do szkół); nie zawsze zgodne z oczekiwaniem społecznym 
Plusy: wysokie ustrukturalizowanie, jasna i czytelna podstawa prawna, zapewnienie środków 
finansowych na wprowadzenie reform, powszechność i obligatoryjność. 



 

Oddolne – to takie, które prowadzą do zmian będących konsekwencją nowatorstwa 
pedagogicznego, liderów edukacji, społeczników, naukowców i innych osób, które wskazują 
pożądane kierunki zmian edukacji (entuzjastów edukacji). Wiążą się z przenikaniem zmian na 
zasadzie indukcji lub dyfuzji (włączania bądź przenikania). 
Plusy: ich pochodzenie wynikające z rzeczywistego rozpoznania potrzeb środowiska 
szkolnego, wysoki poziom zgody środowiska szkolnego (kto chce, kto nie chce). 
Minusy: ograniczony zasięg, brak stałości (eksperymentowanie), niedostateczne środki oraz 
potrzeba weryfikacji efektów kształcenia. 
 

Typologia ze względu na ich zakres: 

a)  techniczne – mają charakter instrumentalny, odnoszący się do procesu kształcenia: 



 

mikrotechniczne – zmiana o niewielkim zakresie np.: zmiana liczby godzin w  zakresie 
jednego przedmiotu, wprowadzenie nowego przedmiotu; charakter wybiórczy 



 

makrotechniczne – dotyczy dużych zmian związanych z przeobrażeniem np.: zmiana 
strukturalna systemu oświaty – wprowadzenie gimnazjum, ciągłość kształcenia w 
szkole ponadgimnazjalnej; charakter systemowy 

b)  polityczne – mają charakter ideowy odnoszący się do treści kształcenia (aktualizacja, 

uzupełnianie): 



 

mikropolityczne – np. nowe elementy w podstawie programowej, dokonywanie 
zmian w kanonie lektur, podejmowanie działań na rzecz uspołecznienia szkoły 



 

makropolityczne – reformy zmieniające sposób widzenia edukacji i jej założenia np. 
zmiana paradygmatów w reformie, zmiana priorytetów w edukacji 

Działania, dzięki którym dokonuje się przeobrażeń na różnych szczeblach (zakres i jakość): 



 

naprawcze – działania związane z wadliwymi obszarami funkcjonowania systemu oświaty i 
dokonywania zmian na bieżąco; to działania bieżące podejmowane w celu zażegnania 
potencjalnych skutków, działań, które można uznać za nieszkodliwe, niecelowe, wręcz 
szkodzące edukacji, np.: przekazanie samorządom możliwości wyboru dyrektora szkoły, 
zmiana formy egzaminu maturalnego z prezentacji na udzielanie odpowiedzi, umożliwienie 
tworzenia placówek niepublicznych, uwolnienie programów szkolnych, przywrócenie 
możliwości nauki religii, powołanie zespołu do spraw reformowania oświaty. 



 

modernizacyjne – ich celem jest ewaluacja i dopasowywanie funkcjonowania systemu 
oświaty poprzez ciągłą aktualizację treści nauczania, podręczników czy metod do rozwoju 

społecznego; oznacza obszar zmian, które maja charakter ewolucyjny i wiążą się z 
uaktualnieniem treści programowych oraz z dostosowaniem funkcjonowania systemu 
oświaty w wybranym zakresie do zmian społecznych oraz odkryć świata nauki, np.: zmiany w 
kanonie lektur, korzystanie z nowych technologii. 



 

strukturalne – odnoszą się do struktury szkolnej, działań powiązanych z funkcjonowaniem 
systemu oświaty; związane głównie są z organizacyjnych aspektem pracy systemu oświaty i 
dotyczy zmian w zakresie funkcjonowania tego systemu, np.: zmiany i działania dotyczące 
finansowania oświaty, statusu i awansu zawodowego nauczycieli, typu szkół, mechanizmu 
sprawowania nadzoru nad placówkami czy mechanizmami kontrolnymi, podział cyklu 
kształcenia na poszczególne etapy 6+3+3, a dokładnie zmiana modelu kształcenia na 
1+6+3+3+3+2+3 (wchodzi w to licencjat, magisterka i studia doktoranckie). 



 

systemowe – zmiana wszystkiego, zmiana paradygmatu (modelu) systemu oświatowego 
państwa (elementy naprawcze, modernizacyjne, strukturalne), przeprowadza się wtedy, 
kiedy ustrój państwa okazuje się nieadekwatny do potrzeb; myślenie systemowe to widzenie 
wielokierunkowych wzajemnych relacji (czas, cel, wizja tego, co chcemy osiągnąć); obejmuje 
całokształt zmian zachodzących w systemie edukacji, od sfery organizacyjnej po sferę ideową, 
np.: 1999 reforma ministra Hantke w 5 podstawowych filarach: 

o  przekazanie odpowiedzialności za placówki oświatowe samorządom terytorialnym 
o  nowa struktura systemu szkolnictwa – wprowadzenie gimnazjów, stworzenie liceów 

profilowanych, uzupełniających 

o  wprowadzeni systemu egzaminów wewnętrznych i zewnętrznych, które z założenia 

pozwalają na stworzenie porównywalności efektów kształcenia (egzamin po szkole 
podstawowej, gimnazjum, matura) 

o  wprowadzenie ścieżki awansu zawodowego nauczyciela i jej kolejnych szczebli 

(stażysta, kontraktowy, mianowany, dyplomowany) 

o  zmiana i aktualizacja treści oraz metod kształcenia (nowe podręczniki, potrzeba 

aktywizowania uczniów) 

Zadania polityki oświatowej i jej rola wobec wyzwań XXI wieku. 

Żyjemy w społeczeństwie informacyjnym, podstawowym zasobem jest wiedza, która stała się 
swoistym towarem; zdolność przekazywania informacji. Społeczeństwo składa się z: 



 

obywateli informujących się – potrafią sięgać do zasobów sieci informacyjnych do 
pozyskiwania wiedzy potrzebnej w sytuacjach życiowych 



 

obywateli komunikujących się – ci, którzy narzędzi technicznych używają także do 
komunikacji, posiada kompetencje i chęci w zakresie wymiany, wysyłania informacji 



 

obywateli uczących się – ci, którzy informacje, które można pozyskać poprzez nowoczesne 
technologie stosują do rozwijania własnych umiejętności, przetwarzania, magazynowania 
informacji 



 

obywateli tworzących – taki poziom kompetencji, który upublicznia i tworzy nowe 
rozwiązania dostępne innym użytkownikom wirtualnej społeczności. 

4 filary najważniejsze dla edukacji: 



 

uczyć się, aby wiedzieć – wyposażanie w wiedzę 



 

uczyć się, aby działać – funkcjonowanie w społeczeństwie 



 

uczyć się, aby żyć wspólnie – kształtowanie postaw 



 

uczyć się, aby być.