Rozdział 10: emocje, zdolności adaptacyjne i stan zdrowia

1.

• Karol Darwin :

- interesował się afektami, zwracając uwagę na ciągłość sposobów

ich wyrażania u ludzi i zwierząt

• uważał, że emocje oraz ich komunikowanie ich innym ma walor adaptacyjny i funkcjonalny

• watsonowski behawioryzm :

• wyraźny spadek zainteresowania tematyką emocji

• jak stwierdził późniejszy rzecznik behawioryzmu -B. F. Skinner -„badanie emocjonalnego i motywacyjnego życia człowieka uznano za jedno z największych osiągnięć ludzkiej myśli, choć nie wykluczone, że była to jedna z największych katastrof”

• Silvan Tomkins :

• postulował, że po rewolucji poznawczej powinna nastąpić rewolucja afektywna (jego postulat się spełnił )

2. Ujęcie emocji w tradycyjnej teorii osobowości

• TEORIA PSYCHOANALITYCZNA

• prawdopodobnie jest to koncepcja, która w największym stopniu interesuje się emocjami

• emocje są wtórne w stosunku do instynktów i popędów

• w pacach psychoanalityków znajdujemy odniesienia do takich emocji jak lęk, depresja, poczucie winy, ale także zawiść, zazdrość, wstyd i optymizm; jednak najwięcej miejsca poświęcali lękowi i depresji

• zwracali uwagę na bolesne uczucia, które ulegały stłumieniu lub wywoływały innego typu reakcje obronne

• TEORIA FENOMENOLOGICZNA CARLA ROGERSA

• Nie znajdziemy u niego definicji emocji podstawowych

• Wprawdzie zwracał uwagę na wpływ zmiany w trakcie terapii na sposób doświadczenia siebie i świat, ale nie wspominał nigdy o zmianie konkretnych uczuć (np. depresja radość)

• Lęk dla niego był rezultatem rozbieżności między doświadczeniem a obrazem siebie, zwłaszcza jeśli wynikał z utraty akceptacji w przeszłości czyli ludzie za wszelką cenę chcą podtrzymać pojęcie JA (szczególnie to związane z pozytywnymi opiniami innych ludzi)

• TEORIA CECH

• poszczególne cechy osobowości wynikają z określonych emocji i nastrojów (lęk i wrogość - neurotyzm itp.)

• badacze o tej orientacji mają raczej skłonność do tłumaczenia indywidualnych różnic w zakresie temperamentu, przyczynami genetycznymi i biologiczno - fizjologicznymi

• TEORIA SPOŁECZNO - POZNAWCZA

• teoria konstruktów osobistych Kelly'ego uwzględniała takie uczucia, jak niepokój, lęk czy zagrożenie, ale głownie zajmowała się konstruktami, pozostawiając emocje na dalekim marginesie swoich zainteresowań

• Bandura - zwrócił uwagę na znaczenie reakcji afektywnych powstających w efekcie bezpośredniego doświadczenia lub obserwacji (tzw. warunkowanie zastępcze)

• Lęk w ujęciu Bandury powstaje w wyniku braku poczucia własnej skuteczności w stosunku do przewidywanych zdarzeń negatywnych, a depresja w rezultacie takiego samego braku poczucia własnej skuteczności w obliczu przewidywanych zdarzeń pozytywnych

• Mischel w swojej teorii społeczno-poznawczej nie umieszcza emocji na liście podstawowych cech osobowości

• Główna rola emocji w funkcjonowaniu osobowości

• z wymienionych powyżej teorii można wyciągnąć dwa wnioski:

• główne teorie osobowości (może z wyjątkiem psychoanalitycznej) nie zwracały szczególnej uwagi na emocje , poza lękiem i depresją

• żadna z teorii osobowości nie traktowała emocji jako podstawowego elementu osobowości

3. TEORIA EMOCJI PODSTAWOWYCH

• Teoria emocji podstawowych = (za Izaardem) teoria emocji subiektywnie odróżnialnych

• Teoria ta opiera się na kilku zasadach:

• Istnieją pewne podstawowe, fundamentalne czy pierwotne emocje, które są uniwersalne

• Liczba emocji podstawowych waha się (w zależności od badacza) między 8-14

• Według Tomkinsa osiem podstawowych emocji to: zainteresowanie/ekscytacja, zadowolenie/radość, zdziwienie/zaskoczenie, ból/cierpienie, niechęć/odraza/pogarda, złość/wściekłość, wstyd/upokorzenie, lęk/groza

• według tej koncepcji podstawowe emocje są wrodzone i stanowią część naszego ewolucyjnego dziedzictwa

• za Darwinem uważa się, że emocje podstawowe powstały ze względu na swą wartość adaptacyjną

• emocje podstawowe sygnalizują nam i innym konieczność podjęcia działania

• emocje podstawowe charakteryzują się wyjątkowymi właściwościami; każda z nich jest powiązana z określonym rodzajem aktywności mięśni twarzy i jej wyrazem jest to związek wrodzony i uniwersalny; zarazem ludzie różnią się jednak wyrazistością swojej emocji, a kultury mają odmienne zasady okazywania emocji

• emocje tworzą pierwotny system motywacyjny pierwotny system motywacyjny, to one, a nie popędy, mobilizują organizm do działania

• emocje mają zdolność organizowania myśli i działań

• wiele myśli i wspomnień zyskuje strukturę dzięki powiązaniu z określoną emocją ; podobnie dzieje się z działaniami

• na skutek cech wrodzonych oraz nabytego doświadczenia ludzie różnią się częstotliwością i intensywnością doznawania poszczególnych emocji

• IZAARD: „[...] ważną funkcją poszczególnych emocji oraz ich systemu jest organizacja cech i wymiarów osobowości”

• Ponieważ każda emocja wpływa na myślenie i działanie w charakterystyczny dla siebie sposób; konkretne emocje uczestniczą w kształtowaniu poszczególnych cech osobowości człowieka

• Choć podstawowy charakter każdej emocji jest wrodzony i uniwersalny, to powiązanie między nimi a konkretnymi bodźcami kształtują się poprzez doświadczenie

• KRYTYKA:

• Niektórzy teoretycy i badacze kwestionują koncepcję podstawowych, uniwersalnych emocji oraz ich mimicznych powiązanych z nimi reakcji fizjologicznych.

• Wskazują oni na brak porozumienia między rzecznikami emocji podstawowych w kwestii ich liczby

• Szczegółowe znaczenie każdej emocji jest różne w różnych kulturach, nawet jeśli wyrazy twarzy odczytuje się w zbliżony sposób

• ZASŁUGI TEJ TEORII:

• Zapewnienie tematyce emocji należnego miejsca wśród badań psychologicznych

• Potencjalny wkład w nasze rozumienie funkcjonowania ludzkiej psychiki

4. EMOCJE A ZDOLNOŚCI ADAPTACYJNE

• Badania Lazarusa - wyświetlał os. badanym filmy wywołujące stres (pokazywano krwawą inicjacje w pewnym plemieniu lub wypadek przy pracy); chciał sprawdzić, w jaki sposób działania służące opanowywaniu lęku wpływały na poziom przeżywanego stresu (pokazywano napisy „ludzie pokazywali na filmie nie cierpią podczas ceremonii inicjacyjnej” lub „ten wypadek nie zdarzył się naprawdę”); poziom stresu określano za pomocą raportów werbalnych samych badanych oraz pomiaru tętna i stopnia przewodnictwa skórnego ; Lazarus stwierdził, że wiadomości słowne wyświetlane wraz z fimem miały duży wpływ na poziom przeżywanego stresu. Poziom ten był więc wypadkową nasilenia lęku oraz skuteczności procesów obronnych

• Ocena - u Lazarusa rozumiana jest jako podstawowy pośrednik w reakcjach

stresowych

• ocena występuje wtedy, gdy dany człowiek uważa, że określona sytuacja wymaga od niego wysiłku ponad jego siły, przerasta go albo mu zagraża

• dwa etapy oceny :

faza oceny pierwotnej: sprawdzamy w niej czy dana sytuacja

niesie ze sobą jakieś zagrożenie albo potencjalne korzyści

faza oceny wtórnej: podczas tej fazy zastanawiamy się,

w jaki sposób możemy uniknąć trudności, przezwyciężyć

je lub zwiększyć prawdopodobieństwo odniesienia korzyści

• zdaniem Lazarusa oceny pierwotne i wtórne mają charakter uniwersalny

• Kwestionariusz Sposobów Radzenia Sobie ze Stresem

• szczególnie ważne jest rozróżnienie między reakcjami nastawionymi na problem (np. próbami zmiany sytuacji) a reakcjami skierowanymi ku własnym emocjom (np. ucieczka, szukanie pomocy)

• badania prowadzone przez Lazarusa z użyciem Kwestionariusza Sposobów Radzenia doprowadziły do następujących wniosków:

• ludzie różnie oceniają poszczególne sytuacje. Oznacza to, że w procesie oceny biorą pod uwagę uwarunkowania środowiskowe

• w reakcjach indywidualnych na trudne sytuacje przejawia się zarówno stałość jak i zmienność choć poszczególni ludzie mają skłonność do określonego sposobu postępowania, to na ogół korzystają z wielu różnych metod w zależności od sytuacji

• im większy poziom stresu i wysiłku, tym większe zagrożenie dla zdrowia jednostki oraz prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń psychicznych. Im lepsze natomiast panowanie nad sytuacja tym człowiek zdrowszy fizycznie i psychicznie

• można ogólnie powiedzieć, że zorganizowane rozwiązywania problemów (np. „skupiłem się na następnym kroku”) ma większe zalety adaptacyjne niż ucieczka (np. „miałem nadzieję, że zdarzy się cud”) lub agresja („musiałem się jakoś wyładować”)

• aspekty tej metody warte odnotowania:

• kładzie nacisk na poznawcze struktury pośredniczące w postaci oceny sytuacji

• należy mówić o relacji między spostrzeganym przez danego człowieka niebezpieczeństwem, a jego oceną własnych możliwości sprostania sytuacji

• stres i radzenie sobie z trudnościami jako o procesach, a nie stałych osobowości: „choć stałe style radzenia sobie ze stresem oczywiście istnieją i są bardzo ważne, to jednak bardzo dużo zależy od okoliczności, które są przecież zmienne”

• człowiek czasami jest świadomy, a czasami nieświadomy metod, jakimi posługuje się się w walce ze stresem

sumując:

model Lazarusa kładzie nacisk na procesy poznawcze procesy pośredniczące, na relacje między jednostką a otoczeniem, na wpływ osobowości człowieka oraz okoliczności zew. , a także na świadomą i nieświadomą naturę zachodzących procesów

• według Lazarusa każda emocja ma rdzeń relacyjny, określający ewentualną szkodę lub korzyść wynikającą z danej sytuacji

• rdzeń relacyjny obejmuje ocenę znaczenia sytuacji dla realizowanych celów oraz jej konsekwencje

• przeżywane emocje zależą od tego, jaki związek ma określona sytuacja z celami realizowanymi przez daną osobę, oraz od tego, czy ułatwia ona ich osiągnięcie, czy też w tym przeszkadza

• emocje negatywne pojawiają się w wyniku stwierdzenia, że dana sytuacja zagra,ża osiągnięciu wyznaczonych celów, a pozytywne - gdy w wyniku dokonywanej oceny dojdziemy do wniosku, że cel jest bliżej.

• Przebieg całego procesu w czasie:

Cel i przekonania wydarzenie ocena pierwotna i wtórna emocje działania

• rozpatrując ten schemat trzeba zachować ostrożność bo :

nie można go rozpatrywać jako jednorazowy proces, lecz

jako wciąż i wciąż powtarzający się

• człowiek podczas jednej sytuacji doznaje wielu emocji , w zależności od związanych z tą sytuacją rdzeni relacyjnych

schemat mógłby sugerować, że chodzi o proces racjonalny i

świadomy , tymczasem według Lazarusa omawiany proces nie

musi być ani świadomy ani celowy. Przeciwnie, może on przebiegać : błyskawicznie, automatycznie i niekiedy nieświadomie

• podejście Lazarusa jest zarazem idiograficzne i nomotetyczne. Zwraca on uwagę zarówno na wspólne elementy wszystkich emocji i procesów adaptacyjnych, jak i ich jednostkowe znaczenia oraz oceny. Osobowość jest więc obecna w każdym aspekcie tego procesu

• podobieństwo między koncepcją Lazarusa a teorią emocji podstawowych:

• uważanie emocji jako części naszego dziedzictwa biologicznego, spełniającą funkcje adaptacyjne

• emocje są uwarunkowane biologiczne, psychologicznie i społeczno-kulturowo

• przyznaje emocjom centralne miejsce w strukturze osobowości

• różnice teorii Lazarusa od teorii emocji podstawowych

• Lazarus przykłada większą wagę do procesów poznawczych oraz do znaczeń indywidualnych uważając je za główną przyczynę wszelkich emocji

• Podstawowe składniki koncepcji Lazarusa:

• obejmuje zarazem procesy biologiczne , jak i poznawcze

• dotyczy zjawisk poznawczych i motywacyjnych

• kładzie nacisk na relacje między człowiekiem a jego otoczeniem

• omawiając reakcje emocjonalne i sposób postępowania w trudnych sytuacjach, uwzględnia zarówno ich stałość, jak i różnorodność, znaczenie zarówno osobowości człowieka, jak i okoliczności zewnętrznych

• koncepcja ta jest jednocześnie idiograficzna i nomotetyczna

5. EMOCJE I ZDOLNOŚCI ADAPTACYJNE A STAN ZDROWIA

• Zaburzenia psychosomatyczne psychoanalitycy stwierdzili, że konflikty psychiczne mogą doprowadzić do zaburzeń organicznych; chodzi przy tym o realne, namacalne zaburzenia funkcjonowania organizmu (jak wrzody czy coś takiego)

• Choroby różnych typów zachowania:

• typ A choroba wieńcowa, nieco bardziej zagrożeni chorobą serca, szczególnie szkodliwa dla zdrowia ich jest złość,

• typ C nowotwór,

• optymizm a zdrowie: potęga pozytywnego myślenia

• optymizm - wiara danego człowieka w to, że w jego życiu wydarzy się więcej dobrych rzeczy niż złych

• Scheier i Carver - twierdzili, że emocje pozytywne wiążą się ze zbliżaniem się do celu, a negatywne z oddalaniem się od niego

• Emocje pozytywne pojawiają się w wyniku rzeczywistych postępów i w efekcie przewidywania postępów; emocje negatywne odwrotnie

• Według Scheiera i Carvera ludzie mają pewne skłonności do snucia określonego rodzaju ogólnych przewidywań (podobnie twierdził Rotter)

• Scheier i Carver dowiedli w badaniach że:

• Optymiści mają lepsze samopoczucie niż pesymiści

• Optymiści lepiej znoszą moment przejścia ze szkoły średniej na studia

• Optymizm zmniejsza cierpienie kobiet chorych na raka piersi

• Optymiści szybciej dochodzą do siebie w okresie pooperacyjnym

• zdaniem tych badaczy dużą rolę w przekładaniu optymizmu na stan zdrowia odgrywają mechanizmy radzenia sobie w trudnych sytuacjach

• jeżeli chodzi o wpływ okoliczności zew., to wystąpienie reakcji nastawionych na problem jest bardziej prawdopodobne tam, gdzie ludzie wierzą, że mogą wpłynąć na sytuację. Reakcje skierowane ku swoim emocjom (do wew.) są natomiast bardziej prawdopodobne wtedy, gdy ludzie nie sądzą, aby ich działania mogły coś zmienić

• jeśli zaś chodzi o czynnik osobowościowy to uważa się, że optymiści mają większą skłonność do reakcji nastawionych na problem, a pesymiści do reakcji skierowanych do wewnątrz

• stwierdzono wysoką korelację między optymizmem a reakcjami nastawionymi na problem, zwłaszcza jeśli sytuacja była przez badanych widziana jako możliwa do kontrolowania

• korelacje wskazują na pozytywny związek między optymizmem a aktywnym rozwiązywaniem problemów i negatywny związek między optymizmem a dystansowaniem się od problemu oraz reakcjami skierowanymi do wew., ku własnym emocjom

• stwierdzono także wyraźne korelacje dodatnie między optymizmem a uznaniem faktów, poczuciem humoru, działaniami obliczonymi na najlepszy efekt , a także korelacje ujemne między optymizmem a zaprzeczaniem faktom, unikaniem problemu

• neurotyczność a afektywność negatywna

• afektywność negatywna (AN) - przejawia się takimi stanami emocjonalnymi, jak lęk czy depresja (a także złość, wstręt, pogarda), koncentracja na złych stornach siebie i świata, jak również ogólnie złą opinią na własny temat

• AN uważa się za cechę osobowości wyrażającą się ogólnie złym nastawieniem w różnych sytuacjach w ciągu długiego czasu ,

• AN wiąże się z neurotycznością i niepokojem, a także klinicznymi postaciami lęku i depresji

• Ludzie o wysokim AN nie są zdolni do radości, podniecenia czy entuzjazmu; przejawiają natomiast skłonność do negatywnych emocji, rozpaczy, zdenerwowania

• Afektywność pozytywna (AP) przeciwność AN przy czym człowiek może mieć wysokie wskaźniki AP, AN lub obydwu

• AN jest bez wątpienia związana z napięciem i z ogólnie złym samopoczuciem. Człowiek tego typu nie odczuwa zadowolenia z życia rodzinnego ani z pracy zawodowej, przeżywa ciągły stres i jest rozrywany konfliktami

• Stwierdzono zależność między częstotliwością narzekania na zdrowie a AN (ale nie zawsze te choroby rzeczywiści istnieją)

• Stwierdzono brak wyraźnych związków między AN a chorobami układu krążenia, nowotworami, czy zwiększoną śmiertelnością

• AN wiąże się ze skłonnością do przypisywania niekorzystnym wydarzeniom przyczyn wewnętrznych, stałych i globalnych

• Konstrukt pesymizm/optymizm = AN (prawie to samo)

• Badania Wegnera nad skutkami stłumienia myśli

• najpierw prosił „NIE MYŚL O BIAŁYM NIEDŹWIEDZIU” jednocześnie os. badane miały przez 5 min nagrywać na magnetofon to, co im tylko przychodziło do głowy, naciskając za każdym razem gdy pomyślą lub powiedzą biały niedźwiedź (spotkanie to nazwano SESJĄ TŁUMIENIA)w drugiej części procedura była ta sama tylko ze osoby badane były proszone by CAŁY CZAS MYŚLAŁY O BIAŁYM NIEDŹWIDZIU (sesja ekspresji)

• wyniki :

• w sesji ekspresji „biały niedźwiedź” pojawiał się częściej

• tłumienie myśli o „białym niedźwiedziu” orzychodziło z niemałą trudnością

• tam gdzie sesja tłumienia była pierwsza, częstotliwość myśli o białym niedźwiedziu była wyższa niż w grupie, która zaczynała od ekspresji

• w kolejnych badaniach Wegner manipulował tematami o których badani mieli myśleć lub nie okazało się, że jeśli chodzi o myśli dotyczące seksu to wyniki nie odbiegają od pozostałych, trudniej było w fazie ekspresji niż tłumienia, przewodnictwo elektryczne skóry - podczas myślenia o seksie podniecenie było wyższe niż przy innych myślach

• wniosek:

• tłumienie podniecających myśli może prowadzić do niechcianych reakcji emocjonalnych;

• człowiek starając się stłumić podniecające myśli i w ten sposób wywołuje jeszcze silniejsze podniecenie

• tłumienie myśli może przyczyniać się do rozwoju fobii, paniki oraz nieuzasadnionych lęków

• Wegner uważa że w warunkach stresu albo braku czasu dążenie do panowania nad myślami wywołuje niezamierzone efekty paradoksalne, tzn. przeciwne do planowanych

• Badania Pennebakera nad skutkami tłumienia emocji

• w jednym z pierwszych swoich badań stwierdził on u osób oszukujących innych objawy napięcia w zachowaniu (ruchy gałek ocznych i mimika) oraz reakcji fizjologicznych. Wynikało z tego, że długotrwałe tłumienie może prowadzić do chorób psychometrycznych

• stłumienie lub zatrzymywanie myśli i uczuć powoduje stres i sprzyja chorobom

• Pennebaker stwierdził, że „otwieranie się” czy zwierzanie się ze swoich myśli i uczuć ma właściwości lecznicze

• Pennebaker proponuje 3-stopniowy model radzenia sobie z traumatycznymi przeżyciami:

faza ratunkowa: ludzkie myśli i rozmowy krążą wokół

traumatycznych wydarzeń. Sprzyja to poczuciu solidarności międzyludzkiej

faza tłumienia: myśli nadal krążą wokół tego wydarzenia, ale

przestaje być ono tematem rozmów. Często powodem tego jest niechęć ludzi do prowadzenia takich rozmów („zmowa milczenia”- po trzęsieniu ziemi w San Fransisco wydrukowano koszulki „dziękuję, że nie rozmawiasz ze mną o trzęsieniu ziemi”)

faza adaptacji: zmniejsza się liczba nie tylko rozmów, ale i myśli,

słabnie również stres.

• z badań Pennebakera wynika, że osoby o wysokim wskaźniku tłumienia emocji w obliczu zagrożenia wykazują większą reaktywność fizjologiczną niż osoby, które dopuszczają do świadomości swoje uczucia