Dr inż. Marcin Krause

Źródła praw i obowiązków w zakresie ochrony pracy w Polsce

W związku z przygotowaniem i przystąpieniem Polski do struktur Unii Europejskiej, polskie ustawodawstwo zostało w znacznym stopniu dostosowane do standardów unijnych w zakresie ochrony człowieka w środowisku pracy.

Podstawowe wytyczne dotyczące ochrony pracy w Unii Europejskiej zostały zawarte w dyrektywie 89/391/EWG w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy.

Cytowana dyrektywa ze względu na swój przewodni charakter zwana jest dyrektywą ramową, zawiera ogólne wymagania dotyczące obowiązków pracodawcy i pracowników w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz odsyła do dyrektyw szczegółowych w zakresie uregulowań dotyczących poszczególnych dziedzin działalności i rodzajów pracy.

Dyrektywa ramowa wprowadziła nowe podejście do problematyki bezpieczeństwa i higieny pracy, m.in. poprzez:

• aktywne zapobieganie zagrożeniom,

• partycypację (współudział) pracowników,

• zapewnienie ciągłej poprawy stanu bezpieczeństwa i higieny pracy,

• integrację różnych działań w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Postanowienia dyrektywy ramowej zostały wprowadzone do polskiego ustawodawstwa począwszy przez zapisy ustawy Kodeks pracy oraz rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP i rozporządzenia w sprawie szkolenia w dziedzinie BHP, a skończywszy na wielu szczegółowych ustawach i rozporządzeniach, stanowiących akty wykonawcze do wytycznych zawartych w dziale X Kodeksu pracy.

Hierarchia aktów prawnych tworzących system ochrony pracy w Polsce przedstawia się aktualnie następująco:

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej,

• ustawy, w tym głównie Kodeks pracy,

• akty wykonawcze do ustaw, w tym głównie rozporządzenia,

• postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych, w tym zakładowych układów zbiorowych i ponadzakładowych układów zbiorowych,

• postanowienia regulaminów i statutów, w tym regulaminów organizacyjnych, regulaminów pracy, regulaminów płacowych (wynagradzania, premiowania, nagradzania), regulaminów zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Zapewnienie prawnej ochrony pracy w Polsce zostało zagwarantowane w ustawie Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, która postanawia m.in.:

• Praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej.

• Państwo sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy.

• Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia.

• Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy.

• Każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

• Pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów, a maksymalne normy czasu pracy określa ustawa.

• Obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego, a zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa.

• Każdy ma prawo do ochrony zdrowia.

Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę ochrony pracy w Polsce jest ustawa Kodeks pracy, która obejmuje następujące elementy:

• przepisy ogólne,

• stosunek pracy,

• wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia,

• obowiązki pracodawcy i pracownika,

• odpowiedzialność materialna pracowników,

• czas pracy,

• urlopy pracownicze,

• uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem,

• zatrudnianie młodocianych,

• bezpieczeństwo i higiena pracy,

• układy zbiorowe pracy,

• rozpatrywanie sporów o roszczenia ze stosunku pracy,

• odpowiedzialność za wykroczenia przeciwko prawom pracownika,

• przedawnienie roszczeń,

• przepisy końcowe.

W szczególności Kodeks pracy postanawia m.in.:

• Każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy.

• Pracodawca jest obowiązany szanować godność i inne dobra osobiste pracownika.

• Jakakolwiek dyskryminacja w zatrudnieniu jest niedopuszczalna (bezpośrednia lub pośrednia), w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną.

• Pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę.

• Pracownik ma prawo do wypoczynku, który zapewniają przepisy o czasie pracy, dniach wolnych od pracy oraz o urlopach wypoczynkowych.

• Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy.

• Pracodawca jest obowiązany ułatwiać pracownikom podnoszenie kwalifikacji zawodowych.

• Pracownicy i pracodawcy, w celu reprezentacji i obrony swoich praw i interesów, mają prawo tworzyć organizacje i przystępować do tych organizacji.

• Nadzór i kontrolę przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy. Nadzór i kontrolę przestrzegania zasad, przepisów i warunków środowiska pracy sprawuje Państwowa Inspekcja Sanitarna.

• Społeczną kontrolę przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, sprawuje społeczna inspekcja pracy.

Podstawowe wytyczne dotyczące ochrony życia i zdrowia w środowisku pracy zostały zawarte w dziale X Kodeksu pracy pt. „Bezpieczeństwo i higiena pracy”, który obejmuje następujące zagadnienia:

• podstawowe obowiązki pracodawcy,

• prawa i obowiązki pracownika,

• obiekty budowlane i pomieszczenia pracy,

• maszyny i inne urządzenia techniczne,

• czynniki oraz procesy pracy stwarzające szczególnie zagrożenie dla zdrowia lub życia,

• profilaktyczna ochrona zdrowia,

• wypadki przy pracy i choroby zawodowe,

• szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,

• środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze,

• służba bezpieczeństwa i higieny pracy,

• konsultacje w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz komisja bezpieczeństwa i higieny pracy,

• obowiązki organów sprawujących nadzór nad przedsiębiorstwami lub innymi jednostkami organizacyjnymi państwowymi albo samorządowymi,

• przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące wykonywania prac w różnych gałęziach gospodarki.

W szczególności dział X Kodeksu pracy zobowiązuje pracodawcę m.in. do realizacji następujących działań:

• Oceniać i dokumentować ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą oraz stosować niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko, informować pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami.

• Stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z wykonywaną pracą, w szczególności przeprowadzać badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia, utrzymywać w stanie sprawności urządzenia ograniczające lub eliminujące te czynniki oraz urządzenia służące do pomiarów tych czynników.

• Zapewnić pracownikom odpowiednie urządzenia sanitarno-higieniczne oraz dostarczyć niezbędne środki higieny osobistej, a także zapewnić środki do udzielenia pierwszej pomocy w razie wypadku.

• W razie wypadku przy pracy podjąć niezbędne działania eliminujące lub ograniczające zagrożenie, zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym i ustalenie w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyn wypadku oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegające podobnym wypadkom.

• Niezwłocznie zawiadomić właściwego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy.

• W razie rozpoznania u pracownika choroby zawodowej ustalić przyczyny powstania choroby zawodowej oraz charakter i rozmiar zagrożenia tą chorobą, przystąpić niezwłocznie do usunięcia czynników powodujących powstanie choroby zawodowej i zastosować inne niezbędne środki zapobiegawcze, zapewnić realizację zaleceń lekarskich.

• Niezwłocznie zgłosić właściwemu organowi Państwowej Inspekcji Sanitarnej i właściwemu inspektorowi pracy każdy przypadek rozpoznanej choroby zawodowej lub podejrzenia o taką chorobę.

• Systematycznie analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób zawodowych i innych chorób związanych z warunkami środowiska pracy i na podstawie wyników tych analiz stosować właściwe środki zapobiegawcze.

Podstawowym aktem wykonawczym do działu X Kodeksu pracy jest Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, które obejmuje następujące wytyczne dotyczące ochrony życia i zdrowia pracowników:

• przepisy ogólne,

• obiekty budowlane i teren zakładu pracy,

• pomieszczenia pracy (przepisy ogólne, oświetlenie, ogrzewanie i wentylacja),

• procesy pracy (przepisy ogólne, organizacja stanowisk pracy, obsługa i stosowanie maszyn, narzędzi i innych urządzeń technicznych, transport wewnętrzny i magazynowanie, ochrona przed hałasem, prace szczególnie niebezpieczne),

• pomieszczenia i urządzenia sanitarno-higieniczne oraz zaopatrzenie pracowników w napoje i środki higieny osobistej.

W szczególności dział IV cytowanego rozporządzenia pt. „Procesy pracy” zobowiązuje pracodawcę m.in. do realizacji następujących działań:

• Ocena i dokumentowanie ryzyka zawodowego występującego przy określonych pracach oraz stosowanie niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających ryzyko, w szczególności zapewnienie organizacji pracy i stanowisk pracy w sposób zabezpieczający pracowników przed zagrożeniami wypadkowymi i oddziaływaniem czynników szkodliwych dla zdrowia i uciążliwości, zapewnienie likwidacji zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników, głównie przez stosowanie technologii, urządzeń, materiałów i substancji niepowodujących takich zagrożeń.

• Jeżeli ze względu na rodzaj procesu pracy likwidacja zagrożeń nie jest możliwa, należy stosować odpowiednie rozwiązania organizacyjne i techniczne, w tym odpowiednie środki ochrony zbiorowej, ograniczające wpływ tych zagrożeń na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników, a w sytuacji gdy ograniczenie zagrożeń w wyniku zastosowania rozwiązań organizacyjnych i technicznych nie jest wystarczające, należy zapewnić pracownikom środki ochrony indywidualnej, odpowiednie do rodzaju i poziomu zagrożeń.

• Udostępnienie do stałego korzystania pracownikom aktualnych instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy, dotyczących m.in. stosowanych w zakładzie procesów technologicznych oraz wykonywania prac związanych z zagrożeniami wypadkowymi lub zagrożeniami dla zdrowia pracowników, obsługi maszyn i urządzeń technicznych, postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia lub niebezpiecznymi, udzielania pierwszej pomocy.

• Zapewnienie pracownikom sprawnie funkcjonującego systemu pierwszej pomocy w razie wypadku oraz środków do udzielania pierwszej pomocy, obejmujących punkty pierwszej pomocy i apteczki w poszczególnych jednostkach organizacyjnych zakładu pracy, z uwzględnieniem występujących zagrożeń dla życia lub zdrowia pracowników.

• Urządzenie stanowisk pracy stosownie do rodzaju wykonywanych na nich czynności oraz psychofizycznych właściwości pracowników, przy czym wymiary wolnej powierzchni stanowiska pracy powinny zapewnić pracownikom swobodę ruchu wystarczającą do wykonywania pracy w sposób bezpieczny, z uwzględnieniem wymagań ergonomii.

• Utrzymywanie maszyn i urządzeń technicznych oraz narzędzi w stanie sprawności technicznej i czystości zapewniającej użytkowanie ich bez szkody dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników, zapewnienie spełniania wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii przez stosowane maszyny i inne urządzenia techniczne w całym okresie ich użytkowania, zapewnienie osłonięcia lub zaopatrzenia w inne urządzenia ochronne elementów ruchomych i innych części maszyn, które w razie zetknięcia się z nimi stwarzają zagrożenie.