Innowacja frazeologiczna rozumiana jako odstępstwo od normy frazeologicznej.
Typy innowacji frazeologicznych:
Innowacje uzupełniające
Powstają w wyniku wyboru frazeologizmów spoza normy.
zapożyczenia zewnętrzne, np. tu leży pies pogrzebany, siła przebicia, nabolała sprawa,
zapożyczenia wewnętrzne (z dialektologicznych, œrodowiskowych, różnych odmian dzisiejszej polszczyzny zawodowej), np. podnieœć poprzeczkę, pójœć za ciosem, naładować akumulatory, wicie (wiecie), rozumicie (rozumiecie), strzelić samobója, to mu nie zaskoczyło, brać kogo na lewe sanki, wciskać kit komu;
indywidualizmy, np. wsadzić sprawę na żółwia J. Andrzejewskiego, pójœć do ZOO 'umrzeć' R. Bratnego, słyszeć uszami duszy D. Bargiełowskiego, ogólna niemożnoœć W. Gombrowicza, nasza mała stabilizacja T. Różewicza;
Innowacje uzupełniające są dowodem na nieustanne wzbogacania się rzeczywistoœci oraz chęci wyrażenia stosunku do niej.
2. Innowacje modyfikujące
Powstają w wyniku naruszenia struktury frazeologizmu na płaszczyŸnie leksykalnej i gramatycznej.
Zmiany w leksyce obejmują redukcje, wymianę, uzupełnienie lub kontaminacje co najmniej dwóch związków.
Jednak zmiany mogą być bardziej skomplikowane i dotyczyć zarówno leksyki jak i struktury gramatycznej.
Ze względu na sposób przetwarzania frazeologizmów możemy wyróżnić następujące podtypy innowacji modyfikujących:
innowacje skracające- polegają na usunięcie jednego bądŸ kilku elementów ze związku, np. dolewać oliwy (dolewać oliwy do ognia), kamień z serca (spadł komu kamień z serca), odpukać (odpukać w niemalowane), rzucać kłody (rzucać komu kłody pod nogi);
Takie skróty możemy zrozumieć jedynie w danym kontekœcie, wyrwane z niego ulegają odfrazeologizowaniu i mogą funkcjonować tak, jak regularne połączenia wyrazowe. Wyjątek stanowi tu odpukać.
innowacje rozwijające- tworzy się je, dodając do jednostki frazeologicznej nowy element, np. być prawdziwym oczkiem w głowie (być oczkiem w głowie), być w dużych opałach (być w opałach), główna koœć niezgody (koœć niezgody), nie zasypiać kulturalnych gruszek w popiele (nie zasypiać gruszek w popiele), stawiać kategoryczne czoło (stawiać czoło), zażyć kogo z lewej mańki (zażyć kogo z mańki)
Uzupełnienia, jak w ostatnim przypadku mogą prowadzić do tautologii, nielogicznoœci. Za specyficzną odmianę uzupełnienia składu leksykalnego uznaje się dopowiedzenia typu: przysłowiowy, przysłowiowo, tak zwany, np. Ten egzemplarz to, przysłowiowy biały kruk. Chciał zrobić mnie w przysłowiowego balona. Przysłowiowy œwiat się nie zawali.
innowacje wymieniające- powstają w wyniku wymiany trwałego elementu innym, np. być pod zdrową datą (być pod dobrą datą), kłaœć głupia głowę pod Ewangelię (kłaœć zdrową głowę pod Ewangelię), œwiata komu przychylić (nieba komu przychylić), zsunąć się na manowce (zejœć na manowce)
Innowacje wymieniające mogą być tworzone ze chęci wymiany komponentu na taki, który wydaje się być atrakcyjniejszy.
innowacje kontaminujące- tworzy się je, łącząc co najmniej dwa związki frazeologiczne, np. droga cierniowa (droga krzyżowa + korona cierniowa), grać główne skrzypce (grać główną rolę + grać pierwsze skrzypce), mieć płuca jak dzwon (mieć płuca jak miechy + mieć serce jak dzwon), nie ruszyć palcem w bucie (nie ruszyć palcem + nie kiwnąć palcem w bucie), nie zabrakło komu języka w gębie (nie zabrakło komu odwagi + nie zapomnieć języka w gębie), obrzucać kogo pomyjami (obrzucać kogo błotem + wylewać na kogo pomyje), połamać sobie na czym koœci (połamać sobie na czym zęby + połamać komu koœci), pójœć, gdzie pieprz roœnie (pójœć, gdzie oczy poniosą + uciekać, gdzie pieprz roœnie), przyszło co komu do głosu (przyszło co komu do głowy + dojœć do głosu), rzucić kogo na szeroką wodę (rzucić kogo na głęboką wodę + puszczać kogo na szerokie wody), roznieœć w drobny puch (roznieœć w drobny mak + rozbić co w puch), salomonowym targiem (salomonowy wyrok + krakowskim targiem);
Innowacje kontaminujące mogą zawierać w sobie połączenia więcej niż dwu frazeologizmów, np. przyzywać niebo i te cztery œciany i cztery kąty i piec piąty na œwiadków (wzywać niebo i ziemię na œwiadków + zamknąć się w czterech œcianach + cztery kąty i piec piaty)
innowacje regulujące- powstają przez potraktowanie kategorialnych częœci związku za niekategorialne, może to dotyczyć: zmian w zakresie liczby, np. dać komu wolne ręce (dać komu wolną rękę), iœć z motykami na słońce (iœć z motyką na słońce) strony, np. mieć się z kim na pieńku (mieć z kim na pieńku), znać kogo jak łyse konie (znać się jak łyse konie), aspektu, np. palić na panewce (spalić na panewce), spełzać na niczym (spełznąć na niczym), postaci słowotwórczej, np. ciosać komu koły na głowie (ciosać komu kołki na głowie), mieć dwie lewe rączki (mieć dwie lewe ręce), bądŸ schematu składniowego, np. bić głową w mur (bić głową o mur), podbijać komu bębenek (podbijać komu bębenka);
3. Innowacje rozszerzające
Innowacje rozszerzające to takie, które powstają w wyniku rozszerzenia łączliwoœci leksykalnej.
Związek rzucać komu kłody pod nogi oznaczający tyle, co 'przeszkadzać, utrudniać coœ komuœ' odnosi się do działalnoœci ludzi, dlatego schemat składniowy wygląda następująco:
kto + rzuca kłody pod nogi + komu, kiedy puste miejsca uzupełnimy rzeczownikami nieosobowymi, powstanie innowacja rozszerzająca, np. Ludzie, którzy siedzą na miękkich fotelach i biorą mnóstwo forsy, rzucają naszym związkom kłody pod nogi, gdyż zdają sobie sprawę, że teraz ich fotele stwardnieją. Muszę studiować anglistykę, mimo kłód, jakie życie rzuca mi pod nogi.
Innym przykładem może być frazeologizm wiatrem podszyty 'marny, lichy', który odnosił się jak dotąd do rzeczy, a konkretnie łączył się z nazwami odzieży wierzchniej, np. płaszcz, kurtka. Obecnie obserwuje się użycie tego związku w połączeniu z rzeczownikami nie odnoszącymi się do nazw ubrań, np. pomieszczenie wiatrem podszyte, rozłogi wiatrem podszyte, a nawet młodzik wiatrem podszyty.
O ile użycia pomieszczenie/ rozłogi wiatrem podszyte nie naruszają schematu: co+ jest wiatrem podszyte, o tyle innowacja młodzik wiatrem podszyty rozszerza łączliwoœć i doprowadza do objęcia nią rzeczowników żywotnych.