Czy psychologia jest jeszcze nauka o duszy Artykul

background image

CZY PSYCHOLOGIA JEST JESZCZE NAUKĄ O DUSZY?

Psychologia i religia spotykają się w dwu ważnych sferach - normatywnej i ontologicznej. W
obu może dochodzić do konfliktów i nieporozumień. Niniejszy tekst, pobieżnie dotyka
kwestii domniemanego sporu między psychologią a religią w dziedzinie wartości, dla
klasycznego problemu relacji między duszą a ciałem.

I. Psychologia, jak ją widzi "człowiek z ulicy"
Zwykle uważa się, że psycholog jest osobą bardziej niż przeciętny zjadacz chleba
kompetentną w udzielaniu odpowiedzi na rozmaite trudne pytania: Jak wychowywać dzieci?
Jaką postawę przyjąć wobec przeciwności losu? Co robić, by osiągnąć szczęście i spełnienie?
W odbiorze społecznym psychologowie zdają się pełnić funkcję swoistych świeckich księży.
Jednak, o ile sens i kierunek oddziaływaniom duszpasterskim nadaje religia, nie bardzo
wiadomo, co miałoby stanowić analogiczną legitymację "duszpasterzy"- psychologów.
Mogłoby się wydawać, że jeżeli psycholog w audycji telewizyjnej mówi widzom, że tylko
samorealizacja doprowadzi ich do pełnego i szczęśliwego życia - powinniśmy się liczyć z tą
opinią, gdyż jej podstawą jest specjalistyczna wiedza naukowa.
Nic bardziej błędnego. Osoby zawodowo zajmujące się pracą naukowo-badawczą, wyjątkowo
jasno zdają sobie sprawę, że psychologia, właśnie w takiej mierze, w jakiej jest nauką, nie
daje podstaw do rozstrzygania kwestii normatywnych. Nauki empiryczne nie dysponują
metodami, które pozwoliłyby im roztrząsać sprawy celu, sensu czy wartości. Nie mogą
zasadnie nawet postawić takich problemów. W świetle tego faktu, ewentualny konflikt
wartości między religią a psychologią sprowadza się do niebezpieczeństwa konkurowania
psychologów z duszpasterzami. Szczęśliwie, większość psychologów, psychoterapeutów i
psychiatrów doskonale zdaje sobie sprawę z granic własnej roli i nie wkracza w obszary, w
których nie dostaje im kompetencji.
W praktycznej działalności psychologicznej problem wartości i norm zwykle nie wyraża się
ostro. Tym samym niebezpieczeństwo preferowania przez psychologów wartości
dyskusyjnych z religijnego punktu widzenia nie jest duże. Kiedy zgłasza się rodzina z
dorastającą córką, cierpiącą na jadłowstręt psychiczny, psycholog podejmuje działania
zmierzające do usunięcia przyczyn zaburzenia, ponieważ bez jego interwencji, w skrajnym
przypadku, dziewczynie grozi śmierć. Niezależnie od prywatnych poglądów, podobne
działania podejmie medytujący psycholog-buddysta jak i psycholog z parafialnej poradni
rodzinnej. Ratowanie życia jest normą bezdyskusyjną. To samo będzie dotyczyło, na
przykład, przygotowania programu reedukacji dziecka przejawiającego trudności w nauce.
Nie zdarza się, żeby jakiś psycholog zaniechał działania, ponieważ uważa, że uczenie dzieci
w szkołach nie jest dobrym pomysłem. Sama interwencja psychologiczna też z zasady nie
może wchodzić w konflikt z wartościami wyznawanymi przez pacjenta czy inną osobę
korzystającą z pomocy psychologicznej. Pomijając stronę moralną, pogwałcenie tej reguły
byłoby poważnym błędem sztuki.
Problem pojawia się dopiero wtedy, kiedy psycholog porzuca swoje główne zajęcie i przy
współudziale mediów komunikacji masowej zaczyna pouczać w sprawach wartości ludzi,
którzy nie prosili go o interwencję. Niestety, mając charakter publiczny, z natury zyskują one
rozgłos i kształtują niekorzystny obraz całej grupy zawodowej. Oczywiście i same media nie
są tu bez winy, bo dziennikarz poszukujący "materiału" z oczywistych względów raczej
przeprowadzi wywiad z osobą, która obieca podać receptę na wszelkie życiowe trudności, niż
z kimś, kto uparcie utrzymuje, że taka recepta nie istnieje.
Tak jak psychologowie czasem bezprawnie wchodzą w kompetencje duszpasterzy, bywa że i
ci ostatni w swoich działaniach "grzeszą" przeciw psychologii propagując nerwicorodne
wzorce zachowań albo stosując rozmaite środki pseudo-wychowawcze, przynoszące

background image

"owieczkom" i ich wierze więcej szkody niż pożytku. Perwersyjna koncentracja katechety,
przygotowującego dzieci do Pierwszej Komunii, na "najważniejszych" kwestiach czystości,
cudzołóstwa i pożądania żony bliźniego, połączona ze zmuszaniem dzieci do mozolnego i
bezproduktywnego wkuwania katechizmu na pamięć wzbudzi sprzeciw każdego psychologa.
Z pewnością jednak nie mniejszy będzie sprzeciw światłego duszpasterza. Również i w tym
przypadku, tak jak i poprzednio, coś, co wygląda na konflikt wartości między psychologią a
religią, okazuje się w istocie problemem postawy osób i nie ma charakteru istotowego.

II. Psychologia, jak ją widzi "człowiek z laboratorium"
Wydawałoby się, że psychologia jest, czy powinna być, jedną z tych dziedzin, którym, z
definicji, nie grozi model technologiczny - nauki poszukującej zrozumienia mechanizmu
zjawiska kosztem refleksji nad jego istotą. Jest jednak przeciwnie. Mało kto wie, że jeden z
najobszerniejszych nurtów badawczych współczesnej psychologii koncentruje się na
wyjaśnianiu mechanizmów ludzkiego przetwarzania informacji: pamięci, uwagi,
mechanizmów spostrzegania, gromadzenia wiedzy, rozumienia mowy, rozpoznawania
obrazów itp. Wiedzę o tych mechanizmach zdobywa się mierząc rozmaite parametry
zachowania ludzi w sytuacjach eksperymentalnych, badając skutki urazów mózgu (rzecz
jasna urazy nie są wywoływane przez badaczy!) oraz dokonując pomiarów zmian parametrów
fizjologicznych - na przykład napięć mięśniowych, akcji serca, EEG, czy tzw. mózgowych
potencjałów wywołanych. W badaniach zwykle traktuje się z dużą rezerwą, a najczęściej
zupełnie pomija to, co badane osoby mają do powiedzenia na swój temat. Tam, gdzie to
możliwe, ekstrapoluje się również wyniki badań nad zwierzętami. W odniesieniu do tego
podejścia odpowiedź na tytułowe pytanie jest zdecydowanie przecząca. Psychologia
przetwarzania informacji jest mechanicystyczna i materialistyczna, jako taką trudno byłoby
nazwać ją nauką o duszy.
Jednak, paradoksalnie - jakby w wyniku jakiegoś przewrotnego psikusa Stwórcy - właśnie ta
dziedzina w ostatnich latach zapładnia do najciekawszych refleksji nad naturą świadomości,
woli, czy nad relacją tego, co psychiczne, do tego, co cielesne.
Prace filozoficzne inspirowane osiągnięciami nauki poznawczej , nauki o mózgu , sztucznej
inteligencji, teorii przetwarzania rozproszonego są szeroko znane i dyskutowane. Douglas
Hofstadter, Daniel Dennett, Paul i Patricia Churchlandowie - te nazwiska symbolizują
osobliwy mariaż filozofii oraz nauk pogranicza psychologii, neurologii i teorii przetwarzania
informacji.
Rozpoznawanie obrazów.
"Wyższe" i "niższe" czynności psychiczne
Psychologia poznawcza stawia często pytania, które z punktu widzenia zdrowego rozsądku
mogą się wydać zupełnie absurdalne. Przykładowo, prowadzi się badania zmierzające do
rozstrzygnięcia, jak możliwe jest rozpoznawanie liter. Pomijając zupełną marginalność
problemu z naszego podmiotowego punktu widzenia, mechanizm samego procesu też wydaje
się trywialny: litery rozpoznajemy po prostu dzięki temu, że każda z nich ma inny,
specyficzny kształt.
Przy próbie sztucznej symulacji procesu nasze przekonanie okazuje się jednak złudzeniem.
Zaprogramowanie komputera tak, żeby "czytał" pismo odręczne wymaga uwzględnienia
nieskończonej ilości wariantów pisania każdej litery. Jednoznaczne identyfikowanie
elementów składowych wymaga złożonych analiz, które i tak zwykle zawodzą w przypadku
niedokładnie pisanych liter, na przykład, niedomkniętego "a". Za to już uzupełnianie
brakujących liter na podstawie kontekstu (jak np. w przypadku słowa"k ntekst") wymaga
prawdziwej inteligencji i żaden program komputerowy nie dorówna tu człowiekowi.
Automatyczne rozpoznawanie pisma odręcznego, choć jest procesem bardzo złożonym i nie
osiąga zbyt wielkiej dokładności, jest jednak możliwe. Wyobraźmy sobie za to program

background image

komputerowy, który potrafi rozpoznać - na przykład - Indianina! Na zdjęciu albo w naturze;
młodego albo starego; w tradycyjnym stroju z pióropuszem albo w dżinsach. Owo całkiem
trywialne dla człowieka zadanie okaże się zbyt trudne do zrealizowania przy pomocy
dostępnych dziś środków technicznych. Należałoby uznać za sukces, gdyby komputer
analizował pojedynczy kadr westernu krócej niż kilka dni i uzyskał poprawność
rozpoznawania rzędu 75 procent.
Człowiek ma olbrzymią przewagę nad maszynami przetwarzającymi informację. Jest to
przewaga strategii, możliwa dzięki temu, że mózg potrafi przetwarzać informację równolegle,
podczas gdy tradycyjne komputery wykonują operacje szeregowo: krok po kroku. Tu
porównanie człowieka i maszyny wypada już bardzo na niekorzyść tego pierwszego: nawet
najprostszy komputer osobisty wykonuje działania arytmetyczne pół miliona razy szybciej niż
człowiek, żeby już nie wspominać o zakresie działań.
Zwróćmy uwagę, jak bardzo nasze osobiste odczucie trudności nie przystaje do prawdziwej
złożoności procesów przetwarzania informacji. W tym, co nam wydaje się szczególnie trudne,
prześciga nas najprostszy kalkulator, podczas gdy czynności, które dla nas są tak łatwe i
oczywiste, iż większość ludzi nie ma nawet pojęcia, że je wykonuje, okazują się złożone w
stopniu przekraczającym możliwości bardzo futurystycznej techniki. Ciekawe to i smutne
zarazem, bo okazuje się, że bardziej niż zdolność operowania symbolami, od świata maszyn
odróżnia nas umiejętność gry w siatkówkę.
Przyznajmy od razu, że poprzednie zdanie zawiera pewną dozę demagogii, bo choć istotnie
komputery daleko sprawniej operują symbolami niż my, to jednak tylko my potrafimy
tworzyć symbole i to z perfekcją, która umożliwia konstruowanie komputerów. Pozostaje
jednak prawdą, że w rzeczonej grze w siatkówkę to bieganie po boisku i skuteczne odbijanie
piłki jest czynnością, której złożoność przekracza możliwości sztucznej symulacji, a nie
"wyższy" aspekt gry - poziom reguł i strategii - który można by zrealizować komputerowo,
nawet gdyby na boisku było kilka tysięcy piłek, a wszystkie poruszałyby się z prędkością
odrzutowców.
Doświadczenie wewnętrzne a mechanizmy kierujące zachowaniem
Percepcja. Doświadczenie wewnętrzne bywa poważnie mylące przy próbach rozstrzygania
najrozmaitszych problemów dotyczących zachowania człowieka i to nie tylko dlatego, że do
pewnych ważnych danych nie mamy świadomego dostępu. Wtedy przynajmniej nie ulegamy
złudzeniom.
Weźmy taki przykład - jeśli spojrzymy bez celu na półkę z książkami, będzie nam się
wydawało, że tylko biernie rejestrujemy jej kształt. Przekonuje nas o tym wewnętrzne
doświadczenie spokoju, bezruchu i braku wysiłku. Ktoś, kto spojrzy na nas z boku, istotnie
ujrzy siedzącą nieruchomo osobę. Jeśli jednak przyjrzy się dokładniej, dostrzeże nieustający
ruch gałek ocznych, skaczących z jednego położenia w drugie. Co jakiś czas oczy zasłaniane
są powiekami. Wyobraźmy sobie teraz, że oglądamy film nakręcony kamerą, której obiektyw
porusza się tak jak nasze oczy i jest co trzy-cztery sekundy na krótko zasłaniany. Jakie będą
nasze wrażenia? Ruch, chaos i przede wszystkim frustracja spowodowana tym, że albo nie
będziemy mogli obejrzeć interesującego nas szczegółu, bo kamera przeskoczyła już w inne
miejsce, albo też będziemy zmuszeni oglądać zbyt długo coś, na co wcale nie chcemy patrzeć.
Do tego irytujące przerwy w nieregularnych odstępach ("mruganie"). Stabilność "obrazu" na
"ekranie świadomości" nie jest odbiciem bierności naszych zmysłów. Mimo poczucia braku
aktywności i może nawet płynącej z tego nudy, w istocie nasz aparat percepcyjny pracuje
pełną parą i wykazuje nieustanną aktywność w konstruowaniu wewnętrznej reprezentacji
zewnętrznej rzeczywistości. Relacja owej reprezentacji do przeżycia nie jest ani jasna, ani
jednoznaczna, wiadomo za to, że nawet najbardziej drobiazgowa analiza własnego przeżycia
nie pozwoli nam na ujawnienie tych ważnych, a nawet - jak się wydaje - podstawowych
mechanizmów spostrzegania.

background image

Zjawisko ruchu pozornego. Ciekawym zjawiskiem percepcyjnym jest efekt tzw. ruchu
pozornego, nazywany też "zjawiskiem phi". Polega on na spostrzeganiu ruchu punktu
świetlnego w sytuacji, w której dwa różne punkty zapalają się jeden po drugim. Interesujący
efekt zachodzi, gdy użyjemy punktów o odmiennych kolorach, na przykład czerwonego i
zielonego. Zapalając zielone światełko w punkcie A, a zaraz potem czerwone w punkcie B,
wywołamy wrażenie ruchu światełka z punktu A do B ze zmianą koloru równo w pół drogi.
Zauważmy, że w chwili, w której obserwowany przez nas punkt pozorny "osiąga" połowę
drogi i zmienia barwę z zielonej na czerwoną, nasz aparat zmysłowy musiał był już
zarejestrować zapalenie się punktu świetlnego w miejscu B, skoro "wie", że nowa barwa
punktu to czerwień. Doświadczenie zmysłowe wydaje się tu więc opóźnione w stosunku do
zjawiska fizycznego. Daniel Dennett używa tego przykładu do wykazania konieczności
porzucenia uświęconego tradycją kartezjańskiego podziału na to, co psychiczne, i to, co
materialne, na rzecz mniej oczywistych dla zdrowego rozsądku koncepcji, takich jak jego
własny model "wielu przybliżeń".

Kres kartezjanizmu?
Granica pomiędzy tym, co psychiczne, a tym, co fizyczne, może być bardziej granicą naszych
możliwości poznawczych i języka opisu niż miejscem styku dwu odrębnych substancjalnie i
funkcjonalnie jakości.
Świat - przynajmniej w sferze materialnej - nie przypomina już tego, który znał Kartezjusz.
Dzisiejsza nauka jest mechanicystyczna. Jednak, mając na co dzień do czynienia z
mechanizmami bardziej złożonymi niż proste organizmy żywe, zupełnie inaczej rozumiemy
przymiotnik "mechanicystyczny" niż człowiek Renesansu, którego wyobraźnia techniczna nie
sięgała daleko poza rurki, płyny, dźwignie i zębatki.
Biorąc pod uwagę ówczesny poziom kompetencji technicznej, można przypuszczać, że tylko
nikły procent konstruowanych prototypów udawało się uruchomić, więc te, które działały
(choć pewnie często nawet dla konstruktora nie różniły się niczym szczególnym od tych,
które działać nie chciały), musiały sprawiać wrażenie, że porusza je jakaś magiczna vis -
tajemniczy, duchowy dodatek.
Dzisiejsze maszyny coraz bardziej przypominają ludzi, nawet i w tym, co zawsze wydawało
się szczególnie ludzkie - w pomyłkach i nieścisłościach. Sztuczne tzw. sieci neuronowe
potrafią prawidłowo wyszukiwać informacje na podstawie częściowo fałszywych bądź
niepełnych przesłanek. Te same automaty potrafią, na przykład, wydedukować zasady
tworzenia czasu przeszłego w języku angielskim na podstawie przedstawianych im
przykładów. W przypadku czasowników nieregularnych popełniają przy tym dokładnie takie
same błędy jak dzieci uczące się języka. Co ciekawe, czynią to wszystko "intuicyjnie", tzn.
nie posługując się żadną, wyrażoną regułą postępowania.
Donald MacKay przedstawił ciekawe rozumowanie, pokazujące marginalne znaczenie
takiego "wytłumaczenia" z podmiotowej - najważniejszej przecież - perspektywy. Okazuje
się, że kategorie wolnego wyboru i odpowiedzialności zachowują pełne zastosowanie, nawet
gdyby nasze mózgi miały się okazać mechaniczne jak zegary.
Aby przewidzieć nasze zachowanie, hipotetyczny uczony w białym fartuchu musiałby
dysponować wyczerpującym opisem stanu fizycznego naszego mózgu . Taki opis posiada
szczególną zdolność autofalsyfikacji. Przewidywanie mojego zachowania będzie bowiem
trafne tylko o tyle, o ile ja sam nie będę znał (ani nawet podejrzewał) prognozy. Z chwilą jej
poznania stanę się - z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora - zupełnie innym
"automatem", wymagającym nowego opisu. Poznanie tego nowego opisu z kolei znów
powoduje konieczność jego uaktualnienia itd. Błędne koło. Nie jest więc możliwa prognoza
mojego zachowania, którą bym znał i nie potrafił się jej przeciwstawić. Hipotetyczny,
"mechaniczny" człowiek MacKaya posiada jednostkową wolność wyboru, nie posiadając

background image

wolności absolutnej. Trudno się oprzeć skojarzeniom.
Zastrzeżmy od razu, że wobec, jak mówią informatycy, kombinatorycznej eksplozji -
wynikającej z tego, że dodanie tylko jednego nowego elementu oznacza co najmniej
podwojenie możliwych wariantów rozwiązań - możliwość wyczerpującego opisu stanu tak
złożonego tworu jak ludzki organizm jest czystą spekulacją. Jej realizacja jest możliwa w
takim samym stopniu, jak prześledzenie losów każdego atomu we wszechświecie od czasów
Wielkiego Wybuchu do dziś.

Tak kiedyś proste (wydawałoby się) pytanie, jak się ma dusza do ciała, wypada dziś uzupełnić
o następne: jak się ma dusza do świadomości? jak się ma dusza do informacyjnego aspektu
działania mózgowego (lub umysłowego) "mechanizmu"? jak się ma to wszystko razem do
konkretnej fizycznej "implementacji"? Szczęśliwie, znalezienie odpowiedzi na te pytania nie
jest nam paląco potrzebne. Nauka rozwija się i bez tego kwitnąco. Pamiętajmy też, że nie na
każde pytanie można dać rozsądną odpowiedź. Uporczywie pytając "co poniedziałek robi w
niedzielę?" ryzykujemy tylko śmieszność.
Wracając do głównego tematu niniejszego artykułu, zapytajmy, czy takie - relatywistyczne -
ujęcie kwestii substancjalności sfery ducha nie kłóci się z religią? Ostatecznej odpowiedzi
muszą, jak zawsze, udzielić specjaliści od Doktryny. Z punktu widzenia zdrowego rozsądku
wydaje się jednak, że jeśli nauka posługuje się tylko heurystycznym materializmem, a
najważniejsze pojęcia mają status zaledwie metafor, nie zaś ostatecznego orzeczenia o naturze
badanej rzeczy, to żadne inne podejście nie daje się lepiej pogodzić z ujęciem religijnym.
Domniemany specjalista od mózgu i przetwarzania informacji, który za ileś-tam lat poda
matematyczny wzór pozwalający mu przewidzieć czyjeś zachowanie, będzie takim samym
problemem dla religii jak rozczarowanie Jurija Gagarina, który nie zobaczył Boga na orbicie.
Jeśli duch i materia są metaforami, to nie stosuje się do nich logiczna zasada wyłączonego
środka, wytwarzająca złudzenie, że im więcej potrafimy wyjaśnić metodami
materialistycznymi, tym mniej miejsca pozostaje dla wyjaśnień spirytualistycznych. To tak,
jakby filiżanka miała tym gorzej służyć delektowaniu się herbatą, im bardziej jesteśmy
przekonani, że twardość szkliwa zawdzięcza wypalaniu w piecu. Boga nie należy szukać z
drugiej strony materii, lecz ponad nią.
Nauka, dysponując takimi narzędziami badawczymi, jakie posiada, nie jest w stanie ferować
wyroków o naturze żadnej rzeczy. Nie takie też jest jej zadanie. Psychologia może próbować
odpowiedzieć na pytanie, skąd bierze się przeżycie cierpienia, jak je łagodzić albo jaki wpływ
wywiera na człowieka, ale nigdy nie odpowie na pytanie, po co człowiek cierpi.


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
156 , CZY PSYCHOLOGIA JEST JESZCZE NAUKĄ O DUSZY
czy psychologia to jeszcze nauka o duszy, Pomoce do matury, wypracowania z jpolskiego
Podstawy psychologii, Psychologia- sciaga, Psychologia- jest to nauka zajmująca się badaniem zachowa
Czy kultura jest jeszcze możliwa socjologia, Studia Transport UP Lublin
Czy celibat jest jeszcze potrzebny - G. Ryś, Teologia moralna
A Bronk Czy pedagogika jest nauką autonomiczną
Psychologia giełdy. Czy chciwość jest dobra, akcjonariat obywatelski
Ewolucjonizm a psychologia poznawcza czy człowiek jest maszyną
Socjologia jest to nauka tak samo jak chemia czy fizyka, Ratownictwo Medyczne
PSYCHOL1, Psychologia - nauka o duszy, nauka o ˙yciu psychicznym cz˙owieka.
Socjologia jest to nauka tak samo jak chemia czy fizyka(1), Ratownictwo Medyczne
Czy możliwe jest stać się lepszym w ciągu jednej nocy, ! PSYCHOLOGIA PSYCHIATRIA, 0 0 NA DOBRY POCZĄ
Czy filozofia jest nauką czy wiedzą, Filozofia, współczesne koncepcje filozofii i etyki
Czy ekonomika turystyki jest samodzielną nauką, Studia
Heller CZY FIZYKA JEST NAUKĄ

więcej podobnych podstron